Mahābhārata · Adhyāya 12.120

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

Leer con significados

12.120.1

राजवृत्तान्यनेकानि त्वया प्रोक्तानि भारत ।
पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः ॥ १२.१२०.१ ॥

Oh descendiente de Bharata, has relatado muchas conductas de los reyes, prescritas en el pasado por los antiguos que conocían el deber y el propósito de los reyes.

12.120.2

तदेव विस्तरेणोक्तं पूर्ववृत्तं सतां मतम् ।
प्रणेयं राजधर्माणां प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.१२०.२ ॥

Aquella conducta antigua, aceptada por los buenos, ya la has explicado extensamente. Oh toro de los Bharatas, ahora dinos lo que debe enseñarse de los deberes de los reyes.

12.120.3

रक्षणं सर्वभूतानामिति क्षात्रं परं मतम् ।
तद्यथा रक्षणं कुर्यात्तथा शृणु महीपते ॥ १२.१२०.३ ॥

La protección de todos los seres se considera el deber supremo del guerrero. Escucha cómo debe ejercerse esa protección, oh señor de la tierra.

12.120.4

यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः ।
तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत् धर्मवित् ॥ १२.१२०.४ ॥

Así como el pavo real que se alimenta de serpientes luce sus plumas de vivos colores, así el rey conocedor del dharma debe adoptar muchas formas.

12.120.5

तैक्ष्ण्यं जिह्नत्वमादानं सत्यमार्जवमेव च ।
मध्यस्थाः सत्वमातिष्ठंस्तथा वै सुखमृच्छति ॥ १२.१२०.५ ॥

Quien adopta la severidad y la astucia, el tomar, la verdad y la rectitud, y se mantiene en el justo medio con firmeza, alcanza así la dicha.

12.120.6

यस्मिन्नर्थे यथैव स्यात्तदूर्णं रूपमादिशेत् ।
बहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मोऽप्यर्थो न सीदति ॥ १२.१२०.६ ॥

En cualquier asunto en que una forma convenga, debe adoptarse de inmediato; pues para el rey de muchas formas, ni el asunto más sutil fracasa.

12.120.7

नित्यं रक्षितमन्त्रः स्याद्यथा मूकः शरच्छिखी ।
श्लक्ष्णाक्षरगतः श्रीमान्भवेच्छास्त्रविशारदः ॥ १२.१२०.७ ॥

El rey debe guardar siempre sus consejos en secreto, como un mudo o como el fuego oculto entre cañas. Sea glorioso y experto en los tratados de letras sutiles.

12.120.8

आयव्ययेषु युक्तः स्याज्जलस्रवणेष्विव ।
शैलाद्वर्षोदकानीव द्विजान्सिद्धान्समाश्रयेत्।
आत्मार्थं हि सदा राजा कुर्याद्धर्मध्वजोत्तमम् ॥ १२.१२०.८ ॥

Que el rey atienda a los ingresos y gastos; como el agua de lluvia baja de las montañas, que recurra a los brahmanes perfeccionados. Por su propio bien, que el rey levante siempre el más alto estandarte del dharma.

12.120.9

नित्यमुद्यतदण्डः स्यादाचारे चाप्रमादवान् ।
लोके चायव्ययौ दृष्ट्वा वृक्षाद्वृक्षमिवाव्रजेत् ॥ १२.१२०.९ ॥

Que el rey mantenga siempre alzada su vara y sea vigilante en su conducta. Habiendo observado los ingresos y gastos del mundo, que avance como quien pasa de árbol en árbol.

12.120.10

आज्ञावान्स्यात्स्वयूथ्येषु भौमानि चरणैः किरन् ।
जतिपक्षः परिस्पन्देत्प्रेक्षेद्वैकल्यमात्मनः ॥ १२.१२०.१० ॥

Que el rey tenga autoridad entre sus propios parientes y seguidores, y que se mueva por la tierra con sus propios pasos. Tomando a sus parientes por apoyo, que sea activo y observe sus propias debilidades.

12.120.11

दोषान्विवृणुयाच्छत्रोः परपक्षांश्च सूदयेत् ।
क ननेष्विव पुष्पाणि बहिरर्थान्समाचरेत् ॥ १२.१२०.११ ॥

Que el rey descubra las faltas de su enemigo y destruya el bando enemigo. Como se recogen flores de los jardines, que persiga sus fines desde fuera.

12.120.12

उच्छ्रितानाश्रयेत्स्फूतान्नरेन्द्रानचलोपमान् ।
श्रयेच्छायामिव ज्ञातिं गुप्तं शरणमाश्रयेत् ॥ १२.१२०.१२ ॥

Que el rey busque refugio en reyes elevados, prósperos e inamovibles como montañas. Como se busca la sombra, que busque a su pariente y acuda a un refugio protegido.

12.120.13

प्रावृषीवासितग्रीवो माद्येत निशि निर्जने ।
मायूरेण गुणेनैव स्त्रीभिरारक्षितश्चरेत् ॥ १२.१२०.१३ ॥

Como un pavo real de cuello oscuro como la nube de la estación de lluvias, que se regocije de noche en un lugar solitario; solo por la cualidad del pavo real, que se mueva protegido por mujeres.

12.120.14

न जह्याच्च तनुत्राणं रक्षेदात्मानमात्मना ।
चारभूमिष्विव ततान्पाशांश्च परिवर्जयेत् ॥ १२.१२०.१४ ॥

No debe abandonar su coraza; que se proteja a sí mismo por sí mismo, y evite los lazos tendidos en los lugares por donde se mueve.

12.120.15

प्रणयेद्वाऽपि तां भूमिं प्रणश्येद्ग्रहणे पुनः ।
एवं मयूरधर्मेण वर्तयन्सततं नरः।
हन्यात्क्रुद्धानतिविषांस्ताञ्जिह्मगतयोऽहिताः ॥ १२.१२०.१५ ॥

O que también aparte de sí aquel terreno; si es atrapado, que vuelva a escapar. Así, conduciéndose siempre por la vía del pavo real, el hombre debe matar a esos enemigos airados, muy venenosos y de andar tortuoso.

12.120.16

नासूयेच्चावगर्ह्याणि सन्निवासान्निवासयेत् ।
सदा बर्हिसमं कामं प्रशस्तं कृतमाचरेत्।
सर्वतश्चाददेत्प्रज्ञां पतङ्गं गहनेष्विव ॥ १२.१२०.१६ ॥

No debe envidiar lo censurable; desde la cercanía, que haga residir lejos (al enemigo). Siempre, como la cola de pavo real, que practique el deseo y las acciones dignas de alabanza; y desde todos lados que tome la sabiduría, como la polilla en la espesura.

12.120.17

एवं मयूरवद्राजा स्वराज्यं परिपालयेत् ।
आत्मबुद्धिकरीं नीतिं विदधीत विचक्षणः ॥ १२.१२०.१७ ॥

Así, como el pavo real, que el rey proteja bien su propio reino; que el hombre sagaz establezca una política que haga crecer su propia inteligencia.

12.120.18

आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्या विचारणाम् ।
बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिरेतच्छास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२.१२०.१८ ॥

El dominio de sí mismo mediante el intelecto, la deliberación mediante el intelecto ajeno, y la adquisición de las propias virtudes mediante el intelecto: esta es la enseñanza del tratado.

12.120.19

परं विश्वासयेत्साम्ना स्वशक्तिं चोपलक्षयेत् ।
आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत् ॥ १२.१२०.१९ ॥

Debe ganarse la confianza ajena por la conciliación y también evaluar su propia fuerza; por la reflexión sobre sí mismo, debe examinar el intelecto con el intelecto.

12.120.20

सान्त्वयोगमतिः प्राज्ञः कार्याकार्यप्रयोजनकः ।
निगूढबुद्धेर्धीरस्य वक्तव्ये वक्ष्यते तथा ॥ १२.१२०.२० ॥

El sabio, diestro en el uso de la conciliación y que conoce el propósito de lo que debe hacerse y de lo que no, hablará de igual modo en las palabras que ha de decir el firme de intelecto oculto.

12.120.21

संनिकृष्टां कथां प्राज्ञो यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः ।
स्वभावमेष्यते तप्तं कृष्णायसमिवोदके ॥ १२.१२०.२१ ॥

Aunque el sabio Bṛhaspati trajera por su intelecto un discurso cercano, este adquiere su propia naturaleza, como hierro negro calentado en agua.

12.120.22

अनुयुञ्जीत सत्यानि सर्वाण्येव महीपतिः ।
आगमैरुपदिष्टानि स्वस्य चैव परस्य च ॥ १२.१२०.२२ ॥

El señor de la tierra debe atenerse a todas las verdades enseñadas por los Āgamas, tanto para sí mismo como para los demás.

12.120.23

मृदुं क्रूरं तथा प्राज्ञं शूरं चार्थविधानवित् ।
स्वकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः ॥ १२.१२०.२३ ॥

Quien conoce la disposición de los asuntos y de la riqueza debe asignar al manso, al severo, al sabio y al valiente, y a los demás que sobresalen en la palabra, a sus propios deberes.

12.120.24

अप्यदृष्टानि युक्तानि स्वानुरूपेषु कर्मसु ।
सर्वांस्ताननुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीरिवायताः ॥ १२.१२०.२४ ॥

Aunque no sean vistos, debe seguir a todos los que se ocupan en tareas acordes con ellos, como se siguen los sonidos de las cuerdas tensadas.

12.120.25

धर्माणामविरोधेन सर्वेषां प्रियमाचरेत् ।
ममायमिति राजा यः सपर्वत इवाचलः ॥ १२.१२०.२५ ॥

Sin contradecir los deberes (dharmas), hay que hacer lo grato a todos. El rey que piensa «esto es mío» permanece firme como una montaña inmóvil junto con sus montañas.

12.120.26

व्यवहारं समाधाय सूर्यो रश्मीनिवायतान् ।
धर्ममेवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रियाप्रिये ॥ १२.१२०.२६ ॥

Como el sol ordena sus rayos extendidos, así el rey, tras ordenar bien los asuntos judiciales y tratando lo agradable y lo desagradable por igual, debe proteger el dharma mismo.

12.120.27

कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः ।
मध्ये वयसि निर्दोषान्हिते युक्ताञ्जितक्लमान् ॥ १२.१२०.२७ ॥

Se debe nombrar a hombres de buena familia, naturaleza y país, conocedores del dharma, de habla suave, de edad media, sin faltas, dedicados a lo beneficioso y libres de fatiga.

12.120.28

अलुब्धाञ्शिक्षितान्दान्तान्धर्मेषु परिनिष्ठितान् ।
स्थापयेत्सर्वकार्येषु राजा सर्वार्थरक्षिणः ॥ १२.१२०.२८ ॥

El rey debe colocar en todos los asuntos a hombres libres de codicia, instruidos, dominados y firmemente establecidos en el dharma, como guardianes de toda riqueza.

12.120.29

एतेन च प्रकारेण कृत्यानामागतिं गतिम् ।
युक्त्या समनुतिष्ठेन तुष्टश्चारैः पुरस्कृतः ॥ १२.१२०.२९ ॥

De este mismo modo, el rey debe atender hábilmente a la llegada y el curso de los asuntos, y mantenerse satisfecho, apoyado por sus espías.

12.120.30

अमोघक्रोधहर्शस्य स्वयं कृत्याऽनुदर्शिनाः ।
आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुदैव वसुंधरा ॥ १२.१२०.३० ॥

Para quien su ira y su alegría nunca se desperdician, que supervisa los asuntos por sí mismo y cuyo tesoro es la confianza en sí mismo, la riqueza, la fortuna y la tierra dan su fruto.

12.120.31

व्यक्तश्चानुग्रहो यस्य यथोक्तश्चापि निग्रहः ।
गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रस्य स राजा राजधर्मवित् ॥ १२.१२०.३१ ॥

El rey cuyo favor y justo castigo son manifiestos, cuyo propio ser está protegido y cuyo reino está protegido, ese es el rey que conoce el deber de los reyes.

12.120.32

नित्यं राष्ट्रमवेक्षेत गोभिः सूर्य इवातपन् ।
चारांश्चानुचरान्विद्यात्तथा बुद्ध्या स्वयं चरेत् ॥ १२.१२०.३२ ॥

El rey debe vigilar el reino constantemente, como el sol calienta con sus rayos; debe conocer a los espías y sirvientes, y con su propio entendimiento debe recorrer el reino él mismo.

12.120.33

कालप्राप्तमुपादद्यान्नार्थं राजा प्रसूचयेत् ।
अहन्यहनि संदुह्यान्महीं गामिव बुद्धिमान् ॥ १२.१२०.३३ ॥

El rey debe tomar lo que llega a su tiempo y no debe dar a conocer la riqueza; como el sabio que ordeña una vaca día tras día, debe extraer de la tierra día a día.

12.120.34

यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनोति मधु षट्पदः ।
तथा द्रव्यमुपादाय राजा कुर्वीत संचयम् ॥ १२.१२०.३४ ॥

Como la abeja recoge miel de las flores en orden, así el rey, tomando riquezas, debe hacer un acopio.

12.120.35

यद्धि गुप्तावशिष्टं स्यात्तद्वित्तं धर्मकामयोः ।
संचयान्न विसर्गी स्याद्राजा शास्त्रविदात्मवान् ॥ १२.१२०.३५ ॥

Aquella riqueza que queda bien guardada es en verdad la riqueza para el dharma y el deseo; del acopio no debe haber desembolso; el rey debe ser versado en las escrituras y dueño de sí mismo.

12.120.36

नार्थमल्पं परिभवेन्नावमन्येत शात्रवान् ।
बुद्ध्याऽनुबुद्ध्या चात्मानं न चाबुद्धेषु विश्वसेत् ॥ १२.१२०.३६ ॥

El rey no debe despreciar ni siquiera una pequeña riqueza, ni menospreciar a sus enemigos; debe protegerse con inteligencia y la reflexión que la sigue, y no confiar en los insensatos.

12.120.37

धृतिर्दाक्ष्यं संयमो बुद्धिरात्मा ।
धैर्यं शौर्यं देशकालाप्रमादः।
अल्पस्य वा महतो वा विवृद्धौ ।
धनस्यैतान्यष्ट समिंधनानि ॥ १२.१२०.३७ ॥

La firmeza, la habilidad, el dominio de sí, el entendimiento, el yo, la paciencia, el valor y la atención al lugar y al tiempo: estos ocho son los combustibles que hacen crecer la riqueza, sea poca o mucha.

12.120.38

अग्निस्तोको वर्धतेऽप्याज्यसिक्तो ।
बीजं चैकं बहुसहस्रमेति।
क्षयोदयौ विपुलौ सन्नियम्यौ ।
तस्मादल्पं नावमन्येत वित्तम् ॥ १२.१२०.३८ ॥

Incluso una pequeña chispa, alimentada con mantequilla clarificada, crece; una sola semilla se convierte en miles. El declive y el auge son ambos grandes y deben controlarse bien. Por eso no se debe despreciar ni siquiera una pequeña riqueza.

12.120.39

बालोऽप्यबालः स्थविरो रिपुर्यः ।
सदा प्रमत्तं पुरुषं निहन्यात्।
कालेनान्यस्तस्य मूलं हरेत् ।
कालज्ञानं पार्थिवाना वरिष्ठम् ॥ १२.१२०.३९ ॥

Sea el enemigo un niño, un hombre maduro o un anciano, quien siempre golpea a un hombre descuidado puede matarlo; y otro enemigo, con el tiempo, puede arrancarle la raíz misma. Para los reyes, el conocimiento del tiempo es lo mejor.

12.120.40

हरेत्कीर्ति धर्ममस्योपरुन्ध्या ।
दर्थे विघ्नं वीर्यमस्योपहन्यात्।
रिपुर्द्वेष्टा दुर्बलो वा बली वा ।
तस्माच्छत्रोर्नैव बिभ्येद्यथात्मा ॥ १२.१२०.४० ॥

Puede arrebatarle la fama y el dharma obstruyéndolos, y abatir su fuerza poniendo un obstáculo a su propósito. Sea el enemigo un odiador, débil o fuerte, por tanto no se debe temer al enemigo como uno se teme a sí mismo.

12.120.41

क्षयं शत्रोः संचयं पालनं वा ।
उभावर्थौ सहितौ धर्मकामौ।
ततश्चान्यन्मतिमान्संदधीत ।
तस्माद्राजा बुद्धिमन्तं श्रयेत ॥ १२.१२०.४१ ॥

La destrucción del enemigo, la acumulación de riqueza y su protección: ambos fines, unidos a la rectitud y al deseo, deben perseguirse. Luego el sabio debe considerar también otro camino. Por ello el rey debe acudir al hombre inteligente.

12.120.42

बुद्धिर्दीप्ता बलवन्तं हिनस्ति ।
बलं बुद्ध्या पाल्यते वर्धमानम्।
शत्रुर्बुद्ध्या सीदते पीड्यमानो ।
बुद्धिपूर्वं कर्म यत्तत्प्रशस्तम् ॥ १२.१२०.४२ ॥

El intelecto agudo destruye incluso al fuerte. La fuerza que crece se protege con el intelecto. El enemigo, acosado por el intelecto, se hunde. La acción realizada con inteligencia previa es la alabada.

12.120.43

सर्वान्कामान्कामयानो हि धीरः ।
सत्वेनाल्पेनाप्नुते हीनदोषः।
यश्चात्मानं प्रार्थयतेऽर्थ्यमानैः ।
श्रेयः पात्रं पूरयते च नाल्पम् ॥ १२.१२०.४३ ॥

El hombre firme que desea todos los objetos los obtiene, libre de falta, incluso con poco vigor. Y quien se ofrece a sí mismo a los que piden colma al digno receptor, no un poco.

12.120.44

तस्माद्राजा प्रगृहीतः प्रजासु ।
मूलं लक्ष्म्याः सर्वशो ह्याददीत।
दीर्घं कालं ह्यपि संपीड्यमानो ।
व्युष्यात्संपद्व्यवसायेन शक्त्या ॥ १२.१२०.४४ ॥

Por tanto, el rey, afianzado entre sus súbditos, debe asir por completo la raíz de la Fortuna. Aun cuando sea largamente oprimido, debe resistir con el esfuerzo por obtener prosperidad y con su propia fuerza hasta el amanecer del éxito.

12.120.45

विद्या तपो वा विपुलं धनं वा ।
सर्वं ह्येतद्व्यवसायेन शक्यम्।
ब्रह्मायत्तं निवसति देहवत्सु ।
तस्माद्विद्याद्व्यवसायं प्रभूतम् ॥ १२.१२०.४५ ॥

El saber, la austeridad o la gran riqueza: todo esto se alcanza mediante el esfuerzo. Dependiente de Brahman, habita en los seres encarnados. Por eso se debe conocer el gran esfuerzo.

12.120.46

यत्रासते मतिमन्तो मनस्विनः ।
शक्रो विष्णुर्यत्र सरस्वती च।
वसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं ।
तस्माद्विद्वान्नावमन्येत देहम् ॥ १२.१२०.४६ ॥

Donde habitan los sabios y magnánimos, donde moran Indra, Viṣṇu y Sarasvatī, y donde siempre residen todos los seres: por eso el sabio no debe despreciar el cuerpo.

12.120.47

लुब्धं हन्यात्संप्रदानाद्धि नित्यं ।
लुब्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति।
सर्वो लुब्धः सर्वगुणोपभोगो ।
योऽर्थैर्हीनो धर्मकामौ जहाति ॥ १२.१२०.४७ ॥

Al avaro hay que vencerlo siempre con la generosidad, pues el avaro nunca se sacia con la riqueza ajena. El avaro no disfruta de todas las virtudes; quien carece de riqueza abandona tanto el dharma como el deseo.

12.120.48

धनं भोगं पुत्रदारं समृद्धिं ।
सर्वं लुब्धः प्रार्थयते परेषाम्।
लुब्धे दोषाः संभवन्तीह सर्वे ।
तस्माद्राजा न प्रगृह्णीत् लुब्धम् ॥ १२.१२०.४८ ॥

El avaro pide a otros riqueza, placer, hijos y esposa, prosperidad: todo. En el avaro surgen aquí todos los defectos; por eso el rey no debe acoger al avaro.

12.120.49

संदर्शनेन पुरुषं जघन्यमपि चोदयेत् ।
आरम्भान्द्विषतां प्राज्ञः सर्वार्थांश्च प्रसूदयेत् ॥ १२.१२०.४९ ॥

El sabio debe incitar incluso a un hombre vil con solo mirarlo, y debe frustrar todos los objetivos por medio de las empresas de sus enemigos.

12.120.50

धर्मान्वितेषु विज्ञाता मन्त्रगुप्तिंश्च पाण्डव ।
आप्तो राजन्कुलीनश्च पर्याप्तो राष्ट्रसंग्रहे ॥ १२.१२०.५० ॥

Entre quienes son conocidos por su rectitud y guardan el secreto del consejo, oh Pāṇḍava. Oh rey, quien es fiel y de noble linaje es apto para reunir y gobernar el reino.

12.120.51

विविप्रयुक्तान्नरदेवधर्मा ।
नुक्तान्समासेन निबोध बुद्ध्या।
इमान्विदध्यादनुसृत्य यो वै ।
राजा महीं पालयितुं स शक्तः ॥ १२.१२०.५१ ॥

Escucha brevemente y comprende con tu intelecto los deberes distintos de los reyes que aún no se han contado. El rey que los sigue y los pone en práctica es capaz de proteger la tierra.

12.120.52

सुनीतिजं यस्य विधानजं सुखं ।
धर्मप्रणीतं विधिवत्प्रसिद्ध्यति।
न निन्द्यते तस्य गतिर्महीपते ।
स विन्दते राज्यसुखं ह्यनुत्तमम् ॥ १२.१२०.५२ ॥

La dicha que nace de la buena política y del orden debido, establecida por el dharma, se cumple según la regla. Oh señor de la tierra, su camino no es censurado; obtiene la suprema dicha del reinado.

12.120.53

धनैर्विशिष्टान्मतिशीलपूजिता ।
न्गुणोपपन्नान्युधि दृष्टविक्रमान्।
गुणेषु युक्तानचिरादिवात्मवां ।
स्ततोऽभिसंधाय निहन्ति शात्रवान् ॥ १२.१२०.५३ ॥

Quienes sobresalen por su riqueza, son honrados por su intelecto y carácter, poseen virtudes, han probado su valor en batalla y se dedican a las buenas cualidades — el rey dueño de sí pronto los reconoce; luego, habiendo trazado su plan, mata a sus enemigos.