ಮಹಾಭಾರತ · ಅಧ್ಯಾಯ 12.120
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.120.1
राजवृत्तान्यनेकानि त्वया प्रोक्तानि भारत ।
पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः ॥ १२.१२०.१ ॥
ಭರತವಂಶಜನೇ, ರಾಜಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಪೂರ್ವಜರು ಮೊದಲೇ ನಿಯಮಿಸಿದ ರಾಜರ ಅನೇಕ ನಡತೆಗಳನ್ನು ನೀವು ಹೇಳಿದ್ದೀರಿ.
12.120.2
तदेव विस्तरेणोक्तं पूर्ववृत्तं सतां मतम् ।
प्रणेयं राजधर्माणां प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.१२०.२ ॥
ಸತ್ಪುರುಷರು ಒಪ್ಪಿದ ಆ ಪೂರ್ವಾಚಾರವನ್ನು ನೀವು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೀರಿ; ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ರಾಜಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಿಸಬೇಕಾದುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿ.
12.120.3
रक्षणं सर्वभूतानामिति क्षात्रं परं मतम् ।
तद्यथा रक्षणं कुर्यात्तथा शृणु महीपते ॥ १२.१२०.३ ॥
ಸರ್ವಭೂತಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಭಾವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಆ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮಹೀಪತಿಯೇ.
12.120.4
यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः ।
तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत् धर्मवित् ॥ १२.१२०.४ ॥
ಹಾವನ್ನು ತಿನ್ನುವ ನವಿಲು ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಗರಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವಂತೆ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾಜ ಅನೇಕ ವಿಧದ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಬೇಕು.
12.120.5
तैक्ष्ण्यं जिह्नत्वमादानं सत्यमार्जवमेव च ।
मध्यस्थाः सत्वमातिष्ठंस्तथा वै सुखमृच्छति ॥ १२.१२०.५ ॥
ತೀಕ್ಷ್ಣತೆ, ಕುಟಿಲತೆ, ಸ್ವೀಕಾರ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಋಜುತ್ವವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಮಧ್ಯಸ್ಥನಾಗಿ ಸತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ನಿಂತವನು ಹೀಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
12.120.6
यस्मिन्नर्थे यथैव स्यात्तदूर्णं रूपमादिशेत् ।
बहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मोऽप्यर्थो न सीदति ॥ १२.१२०.६ ॥
ಯಾವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಸರಿಹೊಂದುತ್ತದೆಯೋ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ರೂಪವನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು; ಬಹುರೂಪಿಯಾದ ರಾಜನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾರ್ಯವೂ ಹಾಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
12.120.7
नित्यं रक्षितमन्त्रः स्याद्यथा मूकः शरच्छिखी ।
श्लक्ष्णाक्षरगतः श्रीमान्भवेच्छास्त्रविशारदः ॥ १२.१२०.७ ॥
ರಾಜನು ಸದಾ ತನ್ನ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು; ಮೂಕನಂತೆಯೂ, ಜೊಂಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆಯೂ ಇರಬೇಕು. ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಕ್ಷರಗಳ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾಗಿ ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಿರಲಿ.
12.120.8
आयव्ययेषु युक्तः स्याज्जलस्रवणेष्विव ।
शैलाद्वर्षोदकानीव द्विजान्सिद्धान्समाश्रयेत्।
आत्मार्थं हि सदा राजा कुर्याद्धर्मध्वजोत्तमम् ॥ १२.१२०.८ ॥
ರಾಜನು ಆದಾಯ-ವೆಚ್ಚಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿರಲಿ; ಪರ್ವತದಿಂದ ಮಳೆನೀರು ಹರಿಯುವಂತೆ ಸಿದ್ಧ ದ್ವಿಜರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕು. ತನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜನು ಸದಾ ಧರ್ಮದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧ್ವಜವನ್ನು ಹಾರಿಸಲಿ.
12.120.9
नित्यमुद्यतदण्डः स्यादाचारे चाप्रमादवान् ।
लोके चायव्ययौ दृष्ट्वा वृक्षाद्वृक्षमिवाव्रजेत् ॥ १२.१२०.९ ॥
ರಾಜನು ಸದಾ ದಂಡವನ್ನು ಎತ್ತಿಯೇ ಇರಬೇಕು; ಆಚಾರದಲ್ಲಿ ಜಾಗರೂಕನಾಗಿರಬೇಕು. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆದಾಯ-ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಒಂದು ಮರದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಮರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಚಲಿಸಲಿ.
12.120.10
आज्ञावान्स्यात्स्वयूथ्येषु भौमानि चरणैः किरन् ।
जतिपक्षः परिस्पन्देत्प्रेक्षेद्वैकल्यमात्मनः ॥ १२.१२०.१० ॥
ರಾಜನು ತನ್ನ ಬಂಧು-ಅನುಚರರಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುವವನಾಗಿರಲಿ; ತನ್ನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಸಂಚರಿಸಲಿ. ಕುಲಬಲವನ್ನೇ ಬೆಂಬಲವಾಗಿಟ್ಟು ಚುರುಕಾಗಿದ್ದು, ತನ್ನ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಲಿ.
12.120.11
दोषान्विवृणुयाच्छत्रोः परपक्षांश्च सूदयेत् ।
क ननेष्विव पुष्पाणि बहिरर्थान्समाचरेत् ॥ १२.१२०.११ ॥
ರಾಜನು ಶತ್ರುವಿನ ದೋಷಗಳನ್ನು ಬಯಲಾಗಿಸಬೇಕು; ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬೇಕು. ತೋಟಗಳಲ್ಲಿ ಹೂವು ಕೊಯ್ಯುವಂತೆ, ಹೊರಗಿನಿಂದ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಬೇಕು.
12.120.12
उच्छ्रितानाश्रयेत्स्फूतान्नरेन्द्रानचलोपमान् ।
श्रयेच्छायामिव ज्ञातिं गुप्तं शरणमाश्रयेत् ॥ १२.१२०.१२ ॥
ರಾಜನು ಉನ್ನತ, ಸಮೃದ್ಧ ಮತ್ತು ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲರಾದ ರಾಜರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕು. ನೆರಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವಂತೆ ಬಂಧುವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕು; ರಕ್ಷಿತ ಶರಣನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕು.
12.120.13
प्रावृषीवासितग्रीवो माद्येत निशि निर्जने ।
मायूरेण गुणेनैव स्त्रीभिरारक्षितश्चरेत् ॥ १२.१२०.१३ ॥
ಮಳೆಗಾಲದ ಮೇಘದಂತೆ ಕಪ್ಪು ಕತ್ತಿನವನು ರಾತ್ರಿ ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡಬೇಕು; ನವಿಲಿನ ಗುಣದಿಂದಲೇ, ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಬೇಕು.
12.120.14
न जह्याच्च तनुत्राणं रक्षेदात्मानमात्मना ।
चारभूमिष्विव ततान्पाशांश्च परिवर्जयेत् ॥ १२.१२०.१४ ॥
ಕವಚವನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು; ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ತನ್ನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಸಂಚರಿಸುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿದ ಉರುಳುಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು.
12.120.15
प्रणयेद्वाऽपि तां भूमिं प्रणश्येद्ग्रहणे पुनः ।
एवं मयूरधर्मेण वर्तयन्सततं नरः।
हन्यात्क्रुद्धानतिविषांस्ताञ्जिह्मगतयोऽहिताः ॥ १२.१२०.१५ ॥
ಅಥವಾ ಆ ನೆಲವನ್ನೂ ದೂರ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬೇಕು; ಸೆರೆಸಿಕ್ಕರೆ ಮತ್ತೆ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಹೀಗೆ ನವಿಲಿನ ಧರ್ಮದಿಂದ ಸತತವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಮನುಷ್ಯನು, ಕೋಪಗೊಂಡ, ಅತಿ ವಿಷಕಾರಿಯಾದ, ವಕ್ರಗತಿಯ ಆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕು.
12.120.16
नासूयेच्चावगर्ह्याणि सन्निवासान्निवासयेत् ।
सदा बर्हिसमं कामं प्रशस्तं कृतमाचरेत्।
सर्वतश्चाददेत्प्रज्ञां पतङ्गं गहनेष्विव ॥ १२.१२०.१६ ॥
ನಿಂದಾರ್ಹ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಸೂಯೆ ಪಡಬಾರದು; ಸಮೀಪ ವಾಸದಿಂದ (ಶತ್ರುವನ್ನು) ದೂರ ವಾಸಮಾಡಿಸಬೇಕು; ಸದಾ ನವಿಲುಗರಿಯಂತೆ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು, ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಹ ಕರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು; ದಟ್ಟ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪತಂಗದಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.
12.120.17
एवं मयूरवद्राजा स्वराज्यं परिपालयेत् ।
आत्मबुद्धिकरीं नीतिं विदधीत विचक्षणः ॥ १२.१२०.१७ ॥
ಹೀಗೆ ನವಿಲಿನಂತೆ ರಾಜನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕು; ವಿವೇಕಿಯು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ನೀತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.
12.120.18
आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्या विचारणाम् ।
बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिरेतच्छास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२.१२०.१८ ॥
ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆತ್ಮಸಂಯಮ, ಇತರರ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರ; ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಗುಣಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ—ಇದೇ ಶಾಸ್ತ್ರದ ನಿರ್ದೇಶನ.
12.120.19
परं विश्वासयेत्साम्ना स्वशक्तिं चोपलक्षयेत् ।
आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत् ॥ १२.१२०.१९ ॥
ಇತರರ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸಾಮದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಬೇಕು; ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಅರಿಯಬೇಕು. ಆತ್ಮಪರಿಶೀಲನೆಯಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು.
12.120.20
सान्त्वयोगमतिः प्राज्ञः कार्याकार्यप्रयोजनकः ।
निगूढबुद्धेर्धीरस्य वक्तव्ये वक्ष्यते तथा ॥ १२.१२०.२० ॥
ಸಾಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಪ್ರಾಜ್ಞನು, ಮಾಡಬೇಕಾದುದು ಮತ್ತು ಮಾಡಬಾರದುದನ್ನು ಬಲ್ಲವನು — ಗೂಢಬುದ್ಧಿಯ ಧೀರನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳಲ್ಪಡುವುದು.
12.120.21
संनिकृष्टां कथां प्राज्ञो यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः ।
स्वभावमेष्यते तप्तं कृष्णायसमिवोदके ॥ १२.१२०.२१ ॥
ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯೂ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಮೀಪದ ಕಥೆಯನ್ನು ತಂದರೆ, ಅದು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಯಿಸಿದ ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದಂತೆ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.
12.120.22
अनुयुञ्जीत सत्यानि सर्वाण्येव महीपतिः ।
आगमैरुपदिष्टानि स्वस्य चैव परस्य च ॥ १२.१२०.२२ ॥
ರಾಜನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಉಪದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲ ಸತ್ಯಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು — ತನಗೂ ಇತರರಿಗೂ.
12.120.23
मृदुं क्रूरं तथा प्राज्ञं शूरं चार्थविधानवित् ।
स्वकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः ॥ १२.१२०.२३ ॥
ಅರ್ಥವಿಧಾನವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು ಮೃದುವಾದವರನ್ನು, ಕ್ರೂರರನ್ನು, ಪ್ರಾಜ್ಞರನ್ನು, ಶೂರರನ್ನು, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಇತರರನ್ನು — ಅವರವರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು.
12.120.24
अप्यदृष्टानि युक्तानि स्वानुरूपेषु कर्मसु ।
सर्वांस्ताननुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीरिवायताः ॥ १२.१२०.२४ ॥
ಅವರು ಕಾಣದವರಾದರೂ, ತಮಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದವರನ್ನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ, ಎಳೆದ ತಂತಿಗಳ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಂತೆ ಅನುಸರಿಸಬೇಕು.
12.120.25
धर्माणामविरोधेन सर्वेषां प्रियमाचरेत् ।
ममायमिति राजा यः सपर्वत इवाचलः ॥ १२.१२०.२५ ॥
ಧರ್ಮಗಳಿಗೆ ವಿರೋಧವಾಗದಂತೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. 'ಇದು ನನ್ನದು' ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ರಾಜನು ಪರ್ವತಸಹಿತ ಅಚಲ ಪರ್ವತದಂತೆ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.
12.120.26
व्यवहारं समाधाय सूर्यो रश्मीनिवायतान् ।
धर्ममेवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रियाप्रिये ॥ १२.१२०.२६ ॥
ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಹರಡಿದ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸುವಂತೆ, ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿ, ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.
12.120.27
कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः ।
मध्ये वयसि निर्दोषान्हिते युक्ताञ्जितक्लमान् ॥ १२.१२०.२७ ॥
ಉತ್ತಮ ಕುಲ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ದೇಶದವರೂ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿತವರೂ, ಮೃದುವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವರೂ, ಮಧ್ಯವಯಸ್ಕರೂ, ನಿರ್ದೋಷಿಗಳೂ, ಹಿತಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರೂ, ಆಯಾಸವನ್ನು ಗೆದ್ದವರೂ ಆದವರನ್ನು (ನೇಮಿಸಬೇಕು).
12.120.28
अलुब्धाञ्शिक्षितान्दान्तान्धर्मेषु परिनिष्ठितान् ।
स्थापयेत्सर्वकार्येषु राजा सर्वार्थरक्षिणः ॥ १२.१२०.२८ ॥
ಲೋಭವಿಲ್ಲದವರೂ, ತರಬೇತಿ ಪಡೆದವರೂ, ಸಂಯಮವುಳ್ಳವರೂ, ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಂಡವರೂ ಆದವರನ್ನು, ಸರ್ವ ಸಂಪತ್ತಿನ ರಕ್ಷಕರಾಗಿ, ರಾಜನು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನೇಮಿಸಬೇಕು.
12.120.29
एतेन च प्रकारेण कृत्यानामागतिं गतिम् ।
युक्त्या समनुतिष्ठेन तुष्टश्चारैः पुरस्कृतः ॥ १२.१२०.२९ ॥
ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಕಾರ್ಯಗಳ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ಗಮನವನ್ನು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಗಮನಿಸಬೇಕು; ಗೂಢಚಾರರ ಸಹಾಯದಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗಿರಬೇಕು.
12.120.30
अमोघक्रोधहर्शस्य स्वयं कृत्याऽनुदर्शिनाः ।
आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुदैव वसुंधरा ॥ १२.१२०.३० ॥
ಕೋಪ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದವನೂ, ತಾನೇ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುವವನೂ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವೇ ಭಂಡಾರವಾಗಿರುವವನೂ ಆದವನಿಗೆ ಸಂಪತ್ತು, ಭಾಗ್ಯ, ಭೂಮಿ (ಫಲಿಸುತ್ತವೆ).
12.120.31
व्यक्तश्चानुग्रहो यस्य यथोक्तश्चापि निग्रहः ।
गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रस्य स राजा राजधर्मवित् ॥ १२.१२०.३१ ॥
ಯಾರ ಅನುಗ್ರಹವೂ ಹೇಳಿದಂತಿನ ನಿಗ್ರಹವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆಯೋ, ತನ್ನ ಆತ್ಮವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡವನು, ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಕಾಯ್ದವನು, ಅವನೇ ರಾಜಧರ್ಮ ತಿಳಿದ ರಾಜ.
12.120.32
नित्यं राष्ट्रमवेक्षेत गोभिः सूर्य इवातपन् ।
चारांश्चानुचरान्विद्यात्तथा बुद्ध्या स्वयं चरेत् ॥ १२.१२०.३२ ॥
ರಾಜನು ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುವಂತೆ ನಿತ್ಯವೂ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು; ಚಾರರನ್ನು ಮತ್ತು ಅನುಚರರನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ತಾನೇ ಸಂಚರಿಸಬೇಕು.
12.120.33
कालप्राप्तमुपादद्यान्नार्थं राजा प्रसूचयेत् ।
अहन्यहनि संदुह्यान्महीं गामिव बुद्धिमान् ॥ १२.१२०.३३ ॥
ರಾಜನು ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು; ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಬಾರದು; ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಹಸುವನ್ನು ದಿನದಿನವೂ ಹಾಲು ಕರೆಯುವಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕರೆಯಬೇಕು.
12.120.34
यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनोति मधु षट्पदः ।
तथा द्रव्यमुपादाय राजा कुर्वीत संचयम् ॥ १२.१२०.३४ ॥
ದುಂಬಿಯು ಹೂವುಗಳಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೇನನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವಂತೆ, ರಾಜನು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದು ಸಂಚಯ ಮಾಡಬೇಕು.
12.120.35
यद्धि गुप्तावशिष्टं स्यात्तद्वित्तं धर्मकामयोः ।
संचयान्न विसर्गी स्याद्राजा शास्त्रविदात्मवान् ॥ १२.१२०.३५ ॥
ರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಉಳಿಯುವ ಧನವೇ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾಮಕ್ಕೆ ಉಪಯುಕ್ತ; ಸಂಚಯದಿಂದ ವೆಚ್ಚವಾಗಬಾರದು; ರಾಜನು ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನೂ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯೂ ಆಗಿರಬೇಕು.
12.120.36
नार्थमल्पं परिभवेन्नावमन्येत शात्रवान् ।
बुद्ध्याऽनुबुद्ध्या चात्मानं न चाबुद्धेषु विश्वसेत् ॥ १२.१२०.३६ ॥
ರಾಜನು ಅಲ್ಪ ಧನವನ್ನೂ ತಿರಸ್ಕರಿಸಬಾರದು; ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಬಾರದು; ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಅನುಸಂಧಾನದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ನಂಬಬಾರದು.
12.120.37
धृतिर्दाक्ष्यं संयमो बुद्धिरात्मा ।
धैर्यं शौर्यं देशकालाप्रमादः।
अल्पस्य वा महतो वा विवृद्धौ ।
धनस्यैतान्यष्ट समिंधनानि ॥ १२.१२०.३७ ॥
ಧೃತಿ, ಚಾತುರ್ಯ, ಸಂಯಮ, ಬುದ್ಧಿ, ಆತ್ಮ, ಧೈರ್ಯ, ಶೌರ್ಯ, ದೇಶಕಾಲಗಳ ಕಡೆಗೆ ಎಚ್ಚರ — ಸಂಪತ್ತು ಚಿಕ್ಕದಾಗಲಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಲಿ, ಅದರ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಇವೇ ಎಂಟು ಇಂಧನಗಳು.
12.120.38
अग्निस्तोको वर्धतेऽप्याज्यसिक्तो ।
बीजं चैकं बहुसहस्रमेति।
क्षयोदयौ विपुलौ सन्नियम्यौ ।
तस्मादल्पं नावमन्येत वित्तम् ॥ १२.१२०.३८ ॥
ತುಪ್ಪದಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕಿಡಿಯೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಒಂದು ಬೀಜ ಸಾವಿರಾರಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ಷಯವೂ ಉದಯವೂ ಮಹತ್ತರ; ಅವುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಂಪತ್ತನ್ನೂ ತಿರಸ್ಕರಿಸಬಾರದು.
12.120.39
बालोऽप्यबालः स्थविरो रिपुर्यः ।
सदा प्रमत्तं पुरुषं निहन्यात्।
कालेनान्यस्तस्य मूलं हरेत् ।
कालज्ञानं पार्थिवाना वरिष्ठम् ॥ १२.१२०.३९ ॥
ಶತ್ರು ಮಗುವಾಗಿರಲಿ, ಪ್ರಬುದ್ಧನಾಗಿರಲಿ, ವೃದ್ಧನಾಗಿರಲಿ — ಸದಾ ಅಜಾಗರೂಕನಾದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಅವನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲ. ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಶತ್ರು ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವನ ಬೇರನ್ನೇ ಕಿತ್ತುಹಾಕಬಲ್ಲ. ರಾಜರಿಗೆ ಕಾಲಜ್ಞಾನವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ.
12.120.40
हरेत्कीर्ति धर्ममस्योपरुन्ध्या ।
दर्थे विघ्नं वीर्यमस्योपहन्यात्।
रिपुर्द्वेष्टा दुर्बलो वा बली वा ।
तस्माच्छत्रोर्नैव बिभ्येद्यथात्मा ॥ १२.१२०.४० ॥
ಅವನು ಅವನ ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ತಡೆದು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲ; ಅವನ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ತಂದು ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಹೊಡೆಯಬಲ್ಲ. ಶತ್ರು ದ್ವೇಷಿಯಾಗಲಿ, ದುರ್ಬಲನಾಗಲಿ, ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಲಿ — ಆದ್ದರಿಂದ ಶತ್ರುವಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ಭಯಪಡುವಂತೆಯೇ ಭಯಪಡಬಾರದು.
12.120.41
क्षयं शत्रोः संचयं पालनं वा ।
उभावर्थौ सहितौ धर्मकामौ।
ततश्चान्यन्मतिमान्संदधीत ।
तस्माद्राजा बुद्धिमन्तं श्रयेत ॥ १२.१२०.४१ ॥
ಶತ್ರುವಿನ ನಾಶ, ಸಂಪತ್ತಿನ ಸಂಚಯ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆ ಎಂಬ ಈ ಎರಡು ಉದ್ದೇಶಗಳು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾಮದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿವೆ. ನಂತರ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಇನ್ನೊಂದು ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ಯೋಚಿಸಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ಬುದ್ಧಿವಂತನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕು.
12.120.42
बुद्धिर्दीप्ता बलवन्तं हिनस्ति ।
बलं बुद्ध्या पाल्यते वर्धमानम्।
शत्रुर्बुद्ध्या सीदते पीड्यमानो ।
बुद्धिपूर्वं कर्म यत्तत्प्रशस्तम् ॥ १२.१२०.४२ ॥
ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಬುದ್ಧಿ ಬಲಶಾಲಿಯನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಬೆಳೆಯುವ ಬಲವು ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಶತ್ರು ಕುಸಿಯುತ್ತಾನೆ. ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮವೇ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ.
12.120.43
सर्वान्कामान्कामयानो हि धीरः ।
सत्वेनाल्पेनाप्नुते हीनदोषः।
यश्चात्मानं प्रार्थयतेऽर्थ्यमानैः ।
श्रेयः पात्रं पूरयते च नाल्पम् ॥ १२.१२०.४३ ॥
ಎಲ್ಲ ಆಸೆಗಳನ್ನು ಬಯಸುವ ಧೀರನು ಅಲ್ಪ ಸತ್ತ್ವದಿಂದಲೂ ದೋಷರಹಿತನಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಯಾಚಿಸುವವರ ಮುಂದೆ ತನ್ನನ್ನೇ ಅರ್ಪಿಸುವವನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪಾತ್ರವನ್ನು ತುಂಬುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಪವನ್ನಲ್ಲ.
12.120.44
तस्माद्राजा प्रगृहीतः प्रजासु ।
मूलं लक्ष्म्याः सर्वशो ह्याददीत।
दीर्घं कालं ह्यपि संपीड्यमानो ।
व्युष्यात्संपद्व्यवसायेन शक्त्या ॥ १२.१२०.४४ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳ ನಡುವೆ ನೆಲೆಗೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಮೂಲವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು. ದೀರ್ಘಕಾಲ ಪೀಡಿತನಾದರೂ, ಸಂಪತ್ತು ಗಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಯಶಸ್ಸಿನ ಬೆಳಗಿನವರೆಗೂ ಅವನು ಸ್ಥಿರನಾಗಿರಲಿ.
12.120.45
विद्या तपो वा विपुलं धनं वा ।
सर्वं ह्येतद्व्यवसायेन शक्यम्।
ब्रह्मायत्तं निवसति देहवत्सु ।
तस्माद्विद्याद्व्यवसायं प्रभूतम् ॥ १२.१२०.४५ ॥
ವಿದ್ಯೆ, ತಪಸ್ಸು ಅಥವಾ ಅಪಾರ ಧನ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯ. ಬ್ರಹ್ಮಾಧೀನವಾಗಿ ಅದು ದೇಹಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕು.
12.120.46
यत्रासते मतिमन्तो मनस्विनः ।
शक्रो विष्णुर्यत्र सरस्वती च।
वसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं ।
तस्माद्विद्वान्नावमन्येत देहम् ॥ १२.१२०.४६ ॥
ಬುದ್ಧಿವಂತರು, ಮನಸ್ವಿಗಳು ಎಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೋ, ಇಂದ್ರ, ವಿಷ್ಣು, ಸರಸ್ವತಿ ಎಲ್ಲಿ ಇರುವರೋ, ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು ಎಲ್ಲಿ ಸದಾ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆಯೋ — ಆದ್ದರಿಂದ ವಿದ್ವಾಂಸನು ದೇಹವನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಬಾರದು.
12.120.47
लुब्धं हन्यात्संप्रदानाद्धि नित्यं ।
लुब्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति।
सर्वो लुब्धः सर्वगुणोपभोगो ।
योऽर्थैर्हीनो धर्मकामौ जहाति ॥ १२.१२०.४७ ॥
ಲೋಭಿಯನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ದಾನದಿಂದಲೇ ಜಯಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಲೋಭಿ ಇತರರ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ತೃಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಲೋಭಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಗುಣಗಳ ಸುಖ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಧನಹೀನನು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾಮ ಎರಡನ್ನೂ ತೊರೆಯುತ್ತಾನೆ.
12.120.48
धनं भोगं पुत्रदारं समृद्धिं ।
सर्वं लुब्धः प्रार्थयते परेषाम्।
लुब्धे दोषाः संभवन्तीह सर्वे ।
तस्माद्राजा न प्रगृह्णीत् लुब्धम् ॥ १२.१२०.४८ ॥
ಲೋಭಿ ಧನ, ಭೋಗ, ಮಕ್ಕಳು-ಹೆಂಡತಿ, ಸಮೃದ್ಧಿ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಇತರರಿಂದ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಲೋಭಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ದೋಷಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ಲೋಭಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು.
12.120.49
संदर्शनेन पुरुषं जघन्यमपि चोदयेत् ।
आरम्भान्द्विषतां प्राज्ञः सर्वार्थांश्च प्रसूदयेत् ॥ १२.१२०.४९ ॥
ಜ್ಞಾನಿಯು ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಕೀಳು ಪುರುಷನನ್ನೂ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಬೇಕು; ಶತ್ರುಗಳ ಉದ್ಯಮಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಬೇಕು.
12.120.50
धर्मान्वितेषु विज्ञाता मन्त्रगुप्तिंश्च पाण्डव ।
आप्तो राजन्कुलीनश्च पर्याप्तो राष्ट्रसंग्रहे ॥ १२.१२०.५० ॥
ಧರ್ಮನಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನು, ಮಂತ್ರವನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿಡುವವನು, ಓ ಪಾಂಡವ. ಓ ರಾಜನೇ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹನೂ ಕುಲೀನನೂ ಆದವನೇ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಥನು.
12.120.51
विविप्रयुक्तान्नरदेवधर्मा ।
नुक्तान्समासेन निबोध बुद्ध्या।
इमान्विदध्यादनुसृत्य यो वै ।
राजा महीं पालयितुं स शक्तः ॥ १२.१२०.५१ ॥
ರಾಜಧರ್ಮಗಳ ಭೇದಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅರಿತುಕೋ. ಇವುಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ನಡೆಯುವ ರಾಜನೇ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಾಯಲು ಸಮರ್ಥನು.
12.120.52
सुनीतिजं यस्य विधानजं सुखं ।
धर्मप्रणीतं विधिवत्प्रसिद्ध्यति।
न निन्द्यते तस्य गतिर्महीपते ।
स विन्दते राज्यसुखं ह्यनुत्तमम् ॥ १२.१२०.५२ ॥
ಸುನೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸರಿಯಾದ ವಿಧಾನದಿಂದಲೂ ಹುಟ್ಟುವ ಸುಖವು ಧರ್ಮದಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಓ ಮಹೀಪತಿ, ಅವನ ಮಾರ್ಗ ನಿಂದಿತವಲ್ಲ; ಅವನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರಾಜ್ಯಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
12.120.53
धनैर्विशिष्टान्मतिशीलपूजिता ।
न्गुणोपपन्नान्युधि दृष्टविक्रमान्।
गुणेषु युक्तानचिरादिवात्मवां ।
स्ततोऽभिसंधाय निहन्ति शात्रवान् ॥ १२.१२०.५३ ॥
ಧನದಿಂದ ವಿಶಿಷ್ಟರು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶೀಲದಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು, ಗುಣಸಂಪನ್ನರು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿದವರು, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರು—ಇಂಥವರನ್ನು ಆತ್ಮಸಂಯಮಿ ರಾಜನು ಬೇಗನೇ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆನಂತರ ಯೋಜಿಸಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ.
12.120.54
पश्येदुपायान्विविधेषु कर्मसु ।
न चानुपायेन मतिं निवेशयेत्।
श्रियं विशिष्टां विपुलं यशो धनं ।
न दोषदर्शी पुरुषः समश्नुते ॥ १२.१२०.५४ ॥
ವಿವಿಧ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಕಾಣಬೇಕು; ಅನುಚಿತ ಉಪಾಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಬಾರದು. ದೋಷವನ್ನೇ ಹುಡುಕದ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಿರಿ, ವಿಪುಲ ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ಧನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
12.120.55
प्रीतिप्रवृत्तिं विनिवर्तनं च ।
सुहृसु विज्ञाय विचार्य चोभयोः।
यदेव मित्रं गुरुभारमावहे ।
त्तदेव सुस्निग्धमुदाहरेद्बुधः ॥ १२.१२०.५५ ॥
ಸ್ನೇಹಿತರ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ನಿವೃತ್ತಿ, ಎರಡನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದು ಉಭಯರನ್ನೂ ವಿಚಾರಿಸಿ, ಭಾರವನ್ನು ಹೊರಬಲ್ಲ ಮಿತ್ರನೊಂದಿಗೆ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಅತ್ಯಂತ ಮೃದುವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬೇಕು.
12.120.56
एतान्मयोक्तांश्चर राजधर्मा ।
न्नृणां च गुप्तौ मतिमादधत्स्व।
अवाप्स्यसे पुण्यफलं सुखेन ।
सर्वो हि लोको नृप धर्ममूलः ॥ १२.१२०.५६ ॥
ನಾನು ಹೇಳಿದ ಈ ರಾಜಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸು, ಜನರ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸು. ಆಗ ಸುಖವಾಗಿ ಪುಣ್ಯಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ; ಓ ರಾಜನೇ, ಇಡೀ ಲೋಕವು ಧರ್ಮದ ಮೂಲದಲ್ಲಿಯೇ ನಿಂತಿದೆ.