ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.120
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.120.1
राजवृत्तान्यनेकानि त्वया प्रोक्तानि भारत ।
पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः ॥ १२.१२०.१ ॥
ହେ ଭରତବଂଶଧର! ରାଜଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିବା ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ପୂର୍ବରୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିବା ରାଜାମାନଙ୍କର ଅନେକ ଆଚରଣ ଆପଣ କହିଛନ୍ତି।
12.120.2
तदेव विस्तरेणोक्तं पूर्ववृत्तं सतां मतम् ।
प्रणेयं राजधर्माणां प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.१२०.२ ॥
ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ସମ୍ମତ ସେହି ପୂର୍ବାଚରଣ ଆପଣ ବିସ୍ତାରରେ କହିଛନ୍ତି; ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜଧର୍ମରେ ଶିକ୍ଷଣୀୟ ଯାହା ତାହା କୁହନ୍ତୁ।
12.120.3
रक्षणं सर्वभूतानामिति क्षात्रं परं मतम् ।
तद्यथा रक्षणं कुर्यात्तथा शृणु महीपते ॥ १२.१२०.३ ॥
ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ରକ୍ଷଣ କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମରେ ପରମ ବୋଲି ମାନାଯାଏ; ସେହି ରକ୍ଷଣ କିପରି କରିବାକୁ ହେବ ତାହା ଶୁଣନ୍ତୁ, ହେ ମହୀପତି।
12.120.4
यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः ।
तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत् धर्मवित् ॥ १२.१२०.४ ॥
ସାପ ଖାଉଥିବା ମୟୂର ଯେପରି ବିଚିତ୍ର ପଖା ଧାରଣ କରେ, ସେହିପରି ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଜା ଅନେକ ପ୍ରକାର ରୂପ ଧାରଣ କରିବେ।
12.120.5
तैक्ष्ण्यं जिह्नत्वमादानं सत्यमार्जवमेव च ।
मध्यस्थाः सत्वमातिष्ठंस्तथा वै सुखमृच्छति ॥ १२.१२०.५ ॥
ତୀକ୍ଷ୍ଣତା, ବକ୍ରତା, ଗ୍ରହଣ, ସତ୍ୟ ଓ ସରଳତାକୁ ଅବଲମ୍ବନ କରି, ମଧ୍ୟସ୍ଥ ରହି ସତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ଥିତ ହେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସେପରି ସୁଖ ପାଏ।
12.120.6
यस्मिन्नर्थे यथैव स्यात्तदूर्णं रूपमादिशेत् ।
बहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मोऽप्यर्थो न सीदति ॥ १२.१२०.६ ॥
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯାହା ଉପଯୁକ୍ତ, ସେହି ରୂପ ଶୀଘ୍ର ଅବଲମ୍ବନ କରିବା ଉଚିତ; ବହୁରୂପୀ ରାଜାର ସୂକ୍ଷ୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.120.7
नित्यं रक्षितमन्त्रः स्याद्यथा मूकः शरच्छिखी ।
श्लक्ष्णाक्षरगतः श्रीमान्भवेच्छास्त्रविशारदः ॥ १२.१२०.७ ॥
ରାଜା ସର୍ବଦା ନିଜ ମନ୍ତ୍ରଣା ଗୁପ୍ତ ରଖିବେ, ମୂକ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ନଳଖଗଡ଼ାର ଅଗ୍ନି ପରି। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅକ୍ଷରର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟବାନ ହେଉ।
12.120.8
आयव्ययेषु युक्तः स्याज्जलस्रवणेष्विव ।
शैलाद्वर्षोदकानीव द्विजान्सिद्धान्समाश्रयेत्।
आत्मार्थं हि सदा राजा कुर्याद्धर्मध्वजोत्तमम् ॥ १२.१२०.८ ॥
ରାଜା ଆୟ-ବ୍ୟୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ରହୁ; ପର୍ବତରୁ ବର୍ଷାଜଳ ପରି ସିଦ୍ଧ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ନେଉ। ନିଜ ହିତ ପାଇଁ ରାଜା ସର୍ବଦା ଧର୍ମର ଉତ୍ତମ ଧ୍ୱଜା ଉଡାଉ।
12.120.9
नित्यमुद्यतदण्डः स्यादाचारे चाप्रमादवान् ।
लोके चायव्ययौ दृष्ट्वा वृक्षाद्वृक्षमिवाव्रजेत् ॥ १२.१२०.९ ॥
ରାଜା ସର୍ବଦା ଦଣ୍ଡ ଉଦ୍ୟତ ରଖିବେ ଏବଂ ଆଚାରରେ ଅପ୍ରମତ୍ତ ରହିବେ। ଜଗତରେ ଆୟ-ବ୍ୟୟ ଦେଖି, ଗଛରୁ ଗଛକୁ ଯାଉଥିବା ପକ୍ଷୀ ପରି ଚଳିବେ।
12.120.10
आज्ञावान्स्यात्स्वयूथ्येषु भौमानि चरणैः किरन् ।
जतिपक्षः परिस्पन्देत्प्रेक्षेद्वैकल्यमात्मनः ॥ १२.१२०.१० ॥
ରାଜା ନିଜ ସଗୋତ୍ର ଓ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଜ୍ଞା ଦେଉଥିବା ହେଉ; ନିଜ ପାଦରେ ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କରୁ। କୁଳବଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସକ୍ରିୟ ରହୁ ଏବଂ ନିଜର ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖୁ।
12.120.11
दोषान्विवृणुयाच्छत्रोः परपक्षांश्च सूदयेत् ।
क ननेष्विव पुष्पाणि बहिरर्थान्समाचरेत् ॥ १२.१२०.११ ॥
ରାଜା ଶତ୍ରୁର ଦୋଷ ପ୍ରକାଶ କରିବେ ଏବଂ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷକୁ ବିନାଶ କରିବେ। ଉଦ୍ୟାନରେ ଫୁଲ ତୋଳା ପରି, ବାହାରୁ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧିବେ।
12.120.12
उच्छ्रितानाश्रयेत्स्फूतान्नरेन्द्रानचलोपमान् ।
श्रयेच्छायामिव ज्ञातिं गुप्तं शरणमाश्रयेत् ॥ १२.१२०.१२ ॥
ରାଜା ଉଚ୍ଚ, ସମୃଦ୍ଧ ଏବଂ ପର୍ବତ ପରି ଅଚଳ ରାଜାମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ନେବେ। ଛାଇ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ପରି ସ୍ୱଜନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବେ; ସୁରକ୍ଷିତ ଶରଣକୁ ମଧ୍ୟ ନେବେ।
12.120.13
प्रावृषीवासितग्रीवो माद्येत निशि निर्जने ।
मायूरेण गुणेनैव स्त्रीभिरारक्षितश्चरेत् ॥ १२.१२०.१३ ॥
ବର୍ଷାଋତୁ ମେଘ ପରି କଳା ବେକଧାରୀ ରାତିରେ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉ; ମୟୂରର ଗୁଣରେ ହିଁ, ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହୋଇ ବିଚରଣ କରୁ।
12.120.14
न जह्याच्च तनुत्राणं रक्षेदात्मानमात्मना ।
चारभूमिष्विव ततान्पाशांश्च परिवर्जयेत् ॥ १२.१२०.१४ ॥
କବଚ ତ୍ୟାଗ ନକରୁ; ନିଜକୁ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରୁ; ବିଚରଣ ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଥିବା ଫାସ ଏଡ଼ାଉ।
12.120.15
प्रणयेद्वाऽपि तां भूमिं प्रणश्येद्ग्रहणे पुनः ।
एवं मयूरधर्मेण वर्तयन्सततं नरः।
हन्यात्क्रुद्धानतिविषांस्ताञ्जिह्मगतयोऽहिताः ॥ १२.१२०.१५ ॥
କିମ୍ବା ସେହି ଭୂମିକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ଧରାପଡ଼ିଲେ ପୁଣି ପଳାଇ ଯାଏ; ଏହିପରି ମୟୂରଧର୍ମରେ ସର୍ବଦା ଆଚରଣ କରୁଥିବା ମଣିଷ କ୍ରୋଧିତ, ଅତି ବିଷାକ୍ତ, ବକ୍ରଗତି ସେହି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବଧ କରୁ।
12.120.16
नासूयेच्चावगर्ह्याणि सन्निवासान्निवासयेत् ।
सदा बर्हिसमं कामं प्रशस्तं कृतमाचरेत्।
सर्वतश्चाददेत्प्रज्ञां पतङ्गं गहनेष्विव ॥ १२.१२०.१६ ॥
ନିନ୍ଦନୀୟ ବିଷୟରେ ଈର୍ଷା କରିବ ନାହିଁ; ନିକଟ ବାସରୁ (ଶତ୍ରୁକୁ) ଦୂରରେ ବସାଇବ; ସର୍ବଦା ମୟୂରପୁଚ୍ଛ ପରି ଇଚ୍ଛା ଓ ପ୍ରଶଂସନୀୟ କର୍ମ ଆଚରଣ କରିବ; ଘନ ବନରେ ପତଙ୍ଗ ପରି ସବୁ ଦିଗରୁ ପ୍ରଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କରିବ।
12.120.17
एवं मयूरवद्राजा स्वराज्यं परिपालयेत् ।
आत्मबुद्धिकरीं नीतिं विदधीत विचक्षणः ॥ १२.१२०.१७ ॥
ଏହିପରି ମୟୂର ପରି ରାଜା ନିଜ ରାଜ୍ୟର ଭଲ ରକ୍ଷଣ କରୁ; ବିଚକ୍ଷଣ ଲୋକ ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ବଢ଼ାଉଥିବା ନୀତି ସ୍ଥିର କରୁ।
12.120.18
आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्या विचारणाम् ।
बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिरेतच्छास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२.१२०.१८ ॥
ବୁଦ୍ଧିରେ ଆତ୍ମସଂଯମ, ଅନ୍ୟର ବୁଦ୍ଧିରେ ବିଚାର; ବୁଦ୍ଧିରେ ନିଜ ଗୁଣ ପ୍ରାପ୍ତି—ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ।
12.120.19
परं विश्वासयेत्साम्ना स्वशक्तिं चोपलक्षयेत् ।
आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत् ॥ १२.१२०.१९ ॥
ଅନ୍ୟର ବିଶ୍ୱାସ ସାମ ଦ୍ୱାରା ଜିଣିବ; ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବ। ଆତ୍ମପରୀକ୍ଷାରେ ବୁଦ୍ଧିକୁ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ବିଚାର କରିବ।
12.120.20
सान्त्वयोगमतिः प्राज्ञः कार्याकार्यप्रयोजनकः ।
निगूढबुद्धेर्धीरस्य वक्तव्ये वक्ष्यते तथा ॥ १२.१२०.२० ॥
ସାମଯୋଗରେ ନିପୁଣ ପ୍ରାଜ୍ଞ, କରଣୀୟ ଓ ଅକରଣୀୟ ଜାଣୁଥିବା — ଗୂଢ଼ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧୀର ପୁରୁଷଙ୍କ କହିବା ଯୋଗ୍ୟ କଥାରେ ମଧ୍ୟ ସେପରି କୁହାଯିବ।
12.120.21
संनिकृष्टां कथां प्राज्ञो यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः ।
स्वभावमेष्यते तप्तं कृष्णायसमिवोदके ॥ १२.१२०.२१ ॥
ପ୍ରାଜ୍ଞ ବୃହସ୍ପତି ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିରେ ନିକଟର କଥା ଆଣିଲେ, ତାହା ଜଳରେ ତପ୍ତ କଳା ଲୁହା ପରି ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ପାଏ।
12.120.22
अनुयुञ्जीत सत्यानि सर्वाण्येव महीपतिः ।
आगमैरुपदिष्टानि स्वस्य चैव परस्य च ॥ १२.१२०.२२ ॥
ରାଜା ଆଗମରେ ଉପଦିଷ୍ଟ ସମସ୍ତ ସତ୍ୟ ପାଳନ କରିବେ — ନିଜ ପାଇଁ ଓ ଅନ୍ୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।
12.120.23
मृदुं क्रूरं तथा प्राज्ञं शूरं चार्थविधानवित् ।
स्वकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः ॥ १२.१२०.२३ ॥
ଅର୍ଥବିଧାନ ଜାଣୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମୃଦୁ, କ୍ରୂର, ପ୍ରାଜ୍ଞ ଓ ଶୂର ଏବଂ ବାକ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିଜ ନିଜ କର୍ମରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବ।
12.120.24
अप्यदृष्टानि युक्तानि स्वानुरूपेषु कर्मसु ।
सर्वांस्ताननुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीरिवायताः ॥ १२.१२०.२४ ॥
ସେମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଉପଯୁକ୍ତ କର୍ମରେ ନିଯୁକ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସେ ଟାଣି ହୋଇଥିବା ତାରର ସ୍ୱର ପରି ଅନୁସରଣ କରିବ।
12.120.25
धर्माणामविरोधेन सर्वेषां प्रियमाचरेत् ।
ममायमिति राजा यः सपर्वत इवाचलः ॥ १२.१२०.२५ ॥
ଧର୍ମର ବିରୋଧ ନ କରି ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। 'ଏହା ମୋର' ବୋଲି ଭାବୁଥିବା ରାଜା ପର୍ବତ ସହିତ ଅଚଳ ପର୍ବତ ପରି ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି।
12.120.26
व्यवहारं समाधाय सूर्यो रश्मीनिवायतान् ।
धर्ममेवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रियाप्रिये ॥ १२.१२०.२६ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ନିଜର ବିସ୍ତୃତ କିରଣଗୁଡ଼ିକୁ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରନ୍ତି, ସେପରି ବ୍ୟବହାରକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ସଜାଡ଼ି, ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟକୁ ସମାନ ମାନି ରାଜା ଧର୍ମକୁ ହିଁ ରକ୍ଷା କରିବେ।
12.120.27
कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः ।
मध्ये वयसि निर्दोषान्हिते युक्ताञ्जितक्लमान् ॥ १२.१२०.२७ ॥
ଭଲ କୁଳ, ସ୍ୱଭାବ ଓ ଦେଶର, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମୃଦୁଭାଷୀ, ମଧ୍ୟବୟସ୍କ, ନିର୍ଦୋଷ, ହିତକାର୍ଯ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ ଓ କ୍ଳାନ୍ତିଜୟୀ ଲୋକଙ୍କୁ (ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ)।
12.120.28
अलुब्धाञ्शिक्षितान्दान्तान्धर्मेषु परिनिष्ठितान् ।
स्थापयेत्सर्वकार्येषु राजा सर्वार्थरक्षिणः ॥ १२.१२०.२८ ॥
ଲୋଭହୀନ, ଶିକ୍ଷିତ, ସଂଯମୀ ଓ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲୋକଙ୍କୁ, ସର୍ବ ଧନର ରକ୍ଷକ ରୂପେ, ରାଜା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବେ।
12.120.29
एतेन च प्रकारेण कृत्यानामागतिं गतिम् ।
युक्त्या समनुतिष्ठेन तुष्टश्चारैः पुरस्कृतः ॥ १२.१२०.२९ ॥
ଏହି ପ୍ରକାରେ ରାଜା କାର୍ଯ୍ୟର ଆଗମନ ଓ ଗମନକୁ ଯୁକ୍ତିରେ ଦେଖିବେ; ଗୁପ୍ତଚରଙ୍କ ସହାୟତାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବେ।
12.120.30
अमोघक्रोधहर्शस्य स्वयं कृत्याऽनुदर्शिनाः ।
आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुदैव वसुंधरा ॥ १२.१२०.३० ॥
ଯାହାର କ୍ରୋଧ ଓ ହର୍ଷ ବିଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେ ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖେ ଓ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଯାହାର ଭଣ୍ଡାର, ତାହାର ପାଇଁ ଧନ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ପୃଥିବୀ (ଫଳଦାୟକ ହୁଏ)।
12.120.31
व्यक्तश्चानुग्रहो यस्य यथोक्तश्चापि निग्रहः ।
गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रस्य स राजा राजधर्मवित् ॥ १२.१२०.३१ ॥
ଯାହାର ଅନୁଗ୍ରହ ଓ ଯଥୋକ୍ତ ନିଗ୍ରହ ସ୍ପଷ୍ଟ, ଯାହାର ଆତ୍ମା ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର ସୁରକ୍ଷିତ, ସେ ହିଁ ରାଜଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଜା।
12.120.32
नित्यं राष्ट्रमवेक्षेत गोभिः सूर्य इवातपन् ।
चारांश्चानुचरान्विद्यात्तथा बुद्ध्या स्वयं चरेत् ॥ १२.१२०.३२ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ ତପାଇଲା ଭଳି ରାଜା ନିତ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ଅବେକ୍ଷଣ କରିବେ; ଚାର ଓ ଅନୁଚରମାନଙ୍କୁ ଜାଣିବେ; ବୁଦ୍ଧିରେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ବିଚରଣ କରିବେ।
12.120.33
कालप्राप्तमुपादद्यान्नार्थं राजा प्रसूचयेत् ।
अहन्यहनि संदुह्यान्महीं गामिव बुद्धिमान् ॥ १२.१२०.३३ ॥
ରାଜା ସମୟରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିବା ବସ୍ତୁ ହିଁ ଗ୍ରହଣ କରିବେ; ଧନ ପ୍ରକାଶ କରିବେ ନାହିଁ; ବୁଦ୍ଧିମାନ ଗାଈକୁ ପ୍ରତିଦିନ ଦୁହିବା ପରି ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରତିଦିନ ଦୁହିବେ।
12.120.34
यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनोति मधु षट्पदः ।
तथा द्रव्यमुपादाय राजा कुर्वीत संचयम् ॥ १२.१२०.३४ ॥
ଭଅଁରା ଯେପରି କ୍ରମରେ ଫୁଲରୁ ମହୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ, ସେହିପରି ରାଜା ଦ୍ରବ୍ୟ ନେଇ ସଞ୍ଚୟ କରିବେ।
12.120.35
यद्धि गुप्तावशिष्टं स्यात्तद्वित्तं धर्मकामयोः ।
संचयान्न विसर्गी स्याद्राजा शास्त्रविदात्मवान् ॥ १२.१२०.३५ ॥
ଯାହା ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ, ସେହି ଧନ ହିଁ ଧର୍ମ ଓ କାମ ପାଇଁ; ସଞ୍ଚୟରୁ ବ୍ୟୟ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ରାଜା ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ହେବେ।
12.120.36
नार्थमल्पं परिभवेन्नावमन्येत शात्रवान् ।
बुद्ध्याऽनुबुद्ध्या चात्मानं न चाबुद्धेषु विश्वसेत् ॥ १२.१२०.३६ ॥
ରାଜା ଅଳ୍ପ ଧନକୁ ମଧ୍ୟ ଅବଜ୍ଞା କରିବେ ନାହିଁ; ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବେ ନାହିଁ; ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନୁଚିନ୍ତନରେ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ; ଅଜ୍ଞମାନଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବେ ନାହିଁ।
12.120.37
धृतिर्दाक्ष्यं संयमो बुद्धिरात्मा ।
धैर्यं शौर्यं देशकालाप्रमादः।
अल्पस्य वा महतो वा विवृद्धौ ।
धनस्यैतान्यष्ट समिंधनानि ॥ १२.१२०.३७ ॥
ଧୃତି, ଦକ୍ଷତା, ସଂଯମ, ବୁଦ୍ଧି, ଆତ୍ମା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଶୌର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଦେଶ-କାଳ ପ୍ରତି ଅପ୍ରମାଦ — ଧନ ଅଳ୍ପ ହେଉ ବା ବଡ଼, ଏହି ଆଠଟି ତାର ବୃଦ୍ଧିର ଇନ୍ଧନ।
12.120.38
अग्निस्तोको वर्धतेऽप्याज्यसिक्तो ।
बीजं चैकं बहुसहस्रमेति।
क्षयोदयौ विपुलौ सन्नियम्यौ ।
तस्मादल्पं नावमन्येत वित्तम् ॥ १२.१२०.३८ ॥
ଘିଅରେ ସିଞ୍ଚିତ ଏକ ଛୋଟ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ବଢ଼େ; ଗୋଟିଏ ବୀଜ ହଜାର ହଜାର ହୁଏ। କ୍ଷୟ ଓ ଉଦୟ ଉଭୟ ବିପୁଳ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ ସାମାନ୍ୟ ଧନକୁ ମଧ୍ୟ ଅବଜ୍ଞା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.120.39
बालोऽप्यबालः स्थविरो रिपुर्यः ।
सदा प्रमत्तं पुरुषं निहन्यात्।
कालेनान्यस्तस्य मूलं हरेत् ।
कालज्ञानं पार्थिवाना वरिष्ठम् ॥ १२.१२०.३९ ॥
ଶତ୍ରୁ ଶିଶୁ ହେଉ, ପ୍ରାପ୍ତବୟସ୍କ ହେଉ, ବା ବୃଦ୍ଧ ହେଉ — ଯିଏ ସଦା ଅସାବଧାନ ମଣିଷକୁ ଆଘାତ କରେ, ସେ ତାକୁ ବଧ କରିପାରେ। ଅନ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ସମୟ ଆସିଲେ ତାର ମୂଳ ମଧ୍ୟ ଉପାଡ଼ି ପାରେ। ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାଳଜ୍ଞାନ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।
12.120.40
हरेत्कीर्ति धर्ममस्योपरुन्ध्या ।
दर्थे विघ्नं वीर्यमस्योपहन्यात्।
रिपुर्द्वेष्टा दुर्बलो वा बली वा ।
तस्माच्छत्रोर्नैव बिभ्येद्यथात्मा ॥ १२.१२०.४० ॥
ସେ ତାର କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଧର୍ମକୁ ରୋକି ହରଣ କରିପାରେ; ତାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଘ୍ନ ଘଟାଇ ତାର ବୀର୍ଯ୍ୟରେ ଆଘାତ ଦେଇପାରେ। ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱେଷୀ ହେଉ, ଦୁର୍ବଳ ହେଉ ବା ବଳବାନ — ତେଣୁ ଶତ୍ରୁକୁ ନିଜକୁ ଭୟ କରିବା ଭଳି ଭୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.120.41
क्षयं शत्रोः संचयं पालनं वा ।
उभावर्थौ सहितौ धर्मकामौ।
ततश्चान्यन्मतिमान्संदधीत ।
तस्माद्राजा बुद्धिमन्तं श्रयेत ॥ १२.१२०.४१ ॥
ଶତ୍ରୁର ବିନାଶ, ସଂଚୟ ଓ ରକ୍ଷଣ — ଏହି ଦୁଇ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଧର୍ମ ଓ କାମ ସହିତ ଯୁକ୍ତ। ତା'ପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିବେ। ତେଣୁ ରାଜା ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ନେବେ।
12.120.42
बुद्धिर्दीप्ता बलवन्तं हिनस्ति ।
बलं बुद्ध्या पाल्यते वर्धमानम्।
शत्रुर्बुद्ध्या सीदते पीड्यमानो ।
बुद्धिपूर्वं कर्म यत्तत्प्रशस्तम् ॥ १२.१२०.४२ ॥
ଦୀପ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ବଳବାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିନଷ୍ଟ କରେ। ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ୁଥିବା ବଳ ରକ୍ଷିତ ହୁଏ। ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ଶତ୍ରୁ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ କର୍ମ ହିଁ ପ୍ରଶଂସନୀୟ।
12.120.43
सर्वान्कामान्कामयानो हि धीरः ।
सत्वेनाल्पेनाप्नुते हीनदोषः।
यश्चात्मानं प्रार्थयतेऽर्थ्यमानैः ।
श्रेयः पात्रं पूरयते च नाल्पम् ॥ १२.१२०.४३ ॥
ସମସ୍ତ କାମନା କାମନା କରୁଥିବା ଧୀର ପୁରୁଷ ଅଳ୍ପ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦୋଷରହିତ ହୋଇ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପାଏ। ଯାଚକମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନିଜକୁ ଅର୍ପଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାତ୍ରକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ, ଅଳ୍ପକୁ ନୁହେଁ।
12.120.44
तस्माद्राजा प्रगृहीतः प्रजासु ।
मूलं लक्ष्म्याः सर्वशो ह्याददीत।
दीर्घं कालं ह्यपि संपीड्यमानो ।
व्युष्यात्संपद्व्यवसायेन शक्त्या ॥ १२.१२०.४४ ॥
ତେଣୁ ରାଜା ପ୍ରଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁଦୃଢ଼ ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମୀର ମୂଳକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବେ। ଦୀର୍ଘକାଳ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଧନ ଅର୍ଜନର ପ୍ରୟାସ ଓ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସଫଳତାର ପ୍ରଭାତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟଳ ରହିବେ।
12.120.45
विद्या तपो वा विपुलं धनं वा ।
सर्वं ह्येतद्व्यवसायेन शक्यम्।
ब्रह्मायत्तं निवसति देहवत्सु ।
तस्माद्विद्याद्व्यवसायं प्रभूतम् ॥ १२.१२०.४५ ॥
ବିଦ୍ୟା, ତପସ୍ୟା ବା ବିପୁଳ ଧନ — ଏ ସବୁ ଉଦ୍ୟମରେ ହିଁ ସାଧ୍ୟ। ବ୍ରହ୍ମାଧୀନ ହୋଇ ତାହା ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରେ। ଅତଏବ ପ୍ରଚୁର ଉଦ୍ୟମକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
12.120.46
यत्रासते मतिमन्तो मनस्विनः ।
शक्रो विष्णुर्यत्र सरस्वती च।
वसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं ।
तस्माद्विद्वान्नावमन्येत देहम् ॥ १२.१२०.४६ ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ମନସ୍ବୀମାନେ ଯେଉଁଠି ବାସ କରନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ସରସ୍ୱତୀ ଯେଉଁଠି ଥାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଯେଉଁଠି ସଦା ବାସ କରନ୍ତି — ଅତଏବ ବିଦ୍ୱାନ ଦେହକୁ ଅବମାନନା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.120.47
लुब्धं हन्यात्संप्रदानाद्धि नित्यं ।
लुब्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति।
सर्वो लुब्धः सर्वगुणोपभोगो ।
योऽर्थैर्हीनो धर्मकामौ जहाति ॥ १२.१२०.४७ ॥
ଲୋଭୀକୁ ସର୍ବଦା ଦାନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଲୋଭୀ ଅନ୍ୟର ଧନରେ କଦାପି ତୃପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଲୋଭୀ ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଉପଭୋଗ ପାଏ ନାହିଁ; ଧନହୀନ ଧର୍ମ ଓ କାମ ଉଭୟ ତ୍ୟାଗ କରେ।
12.120.48
धनं भोगं पुत्रदारं समृद्धिं ।
सर्वं लुब्धः प्रार्थयते परेषाम्।
लुब्धे दोषाः संभवन्तीह सर्वे ।
तस्माद्राजा न प्रगृह्णीत् लुब्धम् ॥ १२.१२०.४८ ॥
ଲୋଭୀ ଧନ, ଭୋଗ, ପୁତ୍ର-ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସମୃଦ୍ଧି — ସବୁକିଛି ଅନ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଇଚ୍ଛା କରେ। ଲୋଭୀଠାରେ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଜନ୍ମେ; ଅତଏବ ରାଜା ଲୋଭୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ।
12.120.49
संदर्शनेन पुरुषं जघन्यमपि चोदयेत् ।
आरम्भान्द्विषतां प्राज्ञः सर्वार्थांश्च प्रसूदयेत् ॥ १२.१२०.४९ ॥
ପ୍ରାଜ୍ଞ ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଅଧମ ପୁରୁଷକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେରିତ କରିବେ; ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଉଦ୍ୟମରୁ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିବେ।
12.120.50
धर्मान्वितेषु विज्ञाता मन्त्रगुप्तिंश्च पाण्डव ।
आप्तो राजन्कुलीनश्च पर्याप्तो राष्ट्रसंग्रहे ॥ १२.१२०.५० ॥
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ପରିଚିତ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରର ଗୋପନୀୟତା ରକ୍ଷା କରେ, ହେ ପାଣ୍ଡବ। ହେ ରାଜନ୍, ଯିଏ ବିଶ୍ୱାସୀ ଏବଂ କୁଳୀନ, ସେ ରାଷ୍ଟ୍ର ପରିଚାଳନାରେ ସମର୍ଥ।
12.120.51
विविप्रयुक्तान्नरदेवधर्मा ।
नुक्तान्समासेन निबोध बुद्ध्या।
इमान्विदध्यादनुसृत्य यो वै ।
राजा महीं पालयितुं स शक्तः ॥ १२.१२०.५१ ॥
ରାଜଧର୍ମର ଯେଉଁ ଭେଦଗୁଡ଼ିକ କୁହାଯାଇନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିରେ ବୁଝ। ଯେଉଁ ରାଜା ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ ପୃଥିବୀ ପାଳନ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ।
12.120.52
सुनीतिजं यस्य विधानजं सुखं ।
धर्मप्रणीतं विधिवत्प्रसिद्ध्यति।
न निन्द्यते तस्य गतिर्महीपते ।
स विन्दते राज्यसुखं ह्यनुत्तमम् ॥ १२.१२०.५२ ॥
ସୁନୀତି ଓ ଠିକ୍ ବିଧାନରୁ ଜାତ ସୁଖ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିପାଦିତ ଭାବରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ହେ ମହୀପତି, ତାହାର ଗତି ନିନ୍ଦିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ରାଜ୍ୟସୁଖ ଲାଭ କରେ।
12.120.53
धनैर्विशिष्टान्मतिशीलपूजिता ।
न्गुणोपपन्नान्युधि दृष्टविक्रमान्।
गुणेषु युक्तानचिरादिवात्मवां ।
स्ततोऽभिसंधाय निहन्ति शात्रवान् ॥ १२.१२०.५३ ॥
ଧନରେ ବିଶିଷ୍ଟ, ମତି ଓ ଶୀଳରେ ସମ୍ମାନିତ, ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାକ୍ରମ ଦେଖାଇଥିବା ଏବଂ ଗୁଣରେ ନିରତ—ଏମାନଙ୍କୁ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ରାଜା ଶୀଘ୍ର ଚିହ୍ନନ୍ତି; ପରେ ଯୋଜନା କରି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବଧ କରନ୍ତି।
12.120.54
पश्येदुपायान्विविधेषु कर्मसु ।
न चानुपायेन मतिं निवेशयेत्।
श्रियं विशिष्टां विपुलं यशो धनं ।
न दोषदर्शी पुरुषः समश्नुते ॥ १२.१२०.५४ ॥
ବିଭିନ୍ନ କର୍ମରେ ଉପାୟ ଦେଖିବା ଉଚିତ; ଅନୁଚିତ ଉପାୟରେ ମନ ଲଗାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଦୋଷଦର୍ଶୀ ନୁହେଁ, ସେ ବିଶିଷ୍ଟ ଶ୍ରୀ, ବିପୁଳ ଯଶ ଓ ଧନ ଲାଭ କରେ।
12.120.55
प्रीतिप्रवृत्तिं विनिवर्तनं च ।
सुहृसु विज्ञाय विचार्य चोभयोः।
यदेव मित्रं गुरुभारमावहे ।
त्तदेव सुस्निग्धमुदाहरेद्बुधः ॥ १२.१२०.५५ ॥
ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ତାଠାରୁ ନିବୃତ୍ତି, ଉଭୟ ଭଲ ଭାବେ ଜାଣି ଓ ବିଚାର କରି, ଭାର ବହିବାକୁ ସକ୍ଷମ ମିତ୍ର ସହିତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଅତି କୋମଳ ଭାବରେ କଥା କହିବା ଉଚିତ।
12.120.56
एतान्मयोक्तांश्चर राजधर्मा ।
न्नृणां च गुप्तौ मतिमादधत्स्व।
अवाप्स्यसे पुण्यफलं सुखेन ।
सर्वो हि लोको नृप धर्ममूलः ॥ १२.१२०.५६ ॥
ମୋ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ଏହି ରାଜଧର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଆଚରଣ କର ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ମନ ଲଗାଅ। ତେବେ ସହଜରେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଇବ; ହେ ରାଜନ୍, ସମଗ୍ର ଲୋକ ଧର୍ମମୂଳକ।