મહાભારત · અધ્યાય 12.120
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.120.1
राजवृत्तान्यनेकानि त्वया प्रोक्तानि भारत ।
पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः ॥ १२.१२०.१ ॥
હે ભરતવંશી, રાજધર્મ અને અર્થના જ્ઞાતા પૂર્વજોએ પહેલેથી નિયુક્ત કરેલાં રાજાઓનાં અનેક આચરણો તમે કહ્યાં છે.
12.120.2
तदेव विस्तरेणोक्तं पूर्ववृत्तं सतां मतम् ।
प्रणेयं राजधर्माणां प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.१२०.२ ॥
સજ્જનોને માન્ય એવું એ પૂર્વાચરણ તમે વિસ્તારથી કહ્યું છે; હે ભરતશ્રેષ્ઠ, રાજધર્મોમાં જે શીખવવા યોગ્ય છે તે કહો.
12.120.3
रक्षणं सर्वभूतानामिति क्षात्रं परं मतम् ।
तद्यथा रक्षणं कुर्यात्तथा शृणु महीपते ॥ १२.१२०.३ ॥
સર્વ પ્રાણીઓનું રક્ષણ એ જ ક્ષાત્રધર્મમાં પરમ માનવામાં આવ્યું છે; એ રક્ષણ કેવી રીતે કરવું તે સાંભળો, હે મહીપતિ.
12.120.4
यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः ।
तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत् धर्मवित् ॥ १२.१२०.४ ॥
સાપને ખાનારો મોર જેમ રંગબેરંગી પીંછાં ધારણ કરે છે, તેમ ધર્મજ્ઞ રાજાએ અનેક પ્રકારનાં રૂપો ધારણ કરવાં.
12.120.5
तैक्ष्ण्यं जिह्नत्वमादानं सत्यमार्जवमेव च ।
मध्यस्थाः सत्वमातिष्ठंस्तथा वै सुखमृच्छति ॥ १२.१२०.५ ॥
તીક્ષ્ણતા, વક્રતા, ગ્રહણ, સત્ય અને સરળતા અપનાવીને, મધ્યસ્થ રહીને સત્ત્વમાં સ્થિત રહેનાર એ રીતે સુખ પામે છે.
12.120.6
यस्मिन्नर्थे यथैव स्यात्तदूर्णं रूपमादिशेत् ।
बहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मोऽप्यर्थो न सीदति ॥ १२.१२०.६ ॥
જે કાર્યમાં જે યોગ્ય હોય તે રૂપ તરત અપનાવવું; બહુરૂપી રાજાનું સૂક્ષ્મ કાર્ય પણ નિષ્ફળ જતું નથી.
12.120.7
नित्यं रक्षितमन्त्रः स्याद्यथा मूकः शरच्छिखी ।
श्लक्ष्णाक्षरगतः श्रीमान्भवेच्छास्त्रविशारदः ॥ १२.१२०.७ ॥
રાજાએ હંમેશાં પોતાની મંત્રણા ગુપ્ત રાખવી, મૂંગા માણસની જેમ અથવા નરકટમાંની આગની જેમ. સૂક્ષ્મ અક્ષરોનાં શાસ્ત્રોમાં નિપુણ અને સમૃદ્ધ હોવો.
12.120.8
आयव्ययेषु युक्तः स्याज्जलस्रवणेष्विव ।
शैलाद्वर्षोदकानीव द्विजान्सिद्धान्समाश्रयेत्।
आत्मार्थं हि सदा राजा कुर्याद्धर्मध्वजोत्तमम् ॥ १२.१२०.८ ॥
રાજાએ આવક-ખર્ચમાં લાગેલો રહેવો; પર્વતમાંથી વરસાદનું પાણી વહે તેમ સિદ્ધ દ્વિજોનો આશ્રય લેવો. પોતાના હિત માટે રાજાએ સદા ધર્મની ઉત્તમ ધજા ફરકાવવી.
12.120.9
नित्यमुद्यतदण्डः स्यादाचारे चाप्रमादवान् ।
लोके चायव्ययौ दृष्ट्वा वृक्षाद्वृक्षमिवाव्रजेत् ॥ १२.१२०.९ ॥
રાજાએ હંમેશાં દંડ ઉગામેલો રાખવો અને આચારમાં સાવધ રહેવું. જગતમાં આવક-ખર્ચ જોઈને, એક વૃક્ષથી બીજા વૃક્ષ તરફ જતા પક્ષીની જેમ ચાલવું.
12.120.10
आज्ञावान्स्यात्स्वयूथ्येषु भौमानि चरणैः किरन् ।
जतिपक्षः परिस्पन्देत्प्रेक्षेद्वैकल्यमात्मनः ॥ १२.१२०.१० ॥
રાજાએ પોતાના સ્વજનો અને અનુચરોમાં આજ્ઞા આપનાર થવું; પોતાનાં પગલાંથી ભૂમિ પર વિચરવું. કુળબળને આધાર બનાવી સક્રિય રહેવું અને પોતાની ખામી જોવી.
12.120.11
दोषान्विवृणुयाच्छत्रोः परपक्षांश्च सूदयेत् ।
क ननेष्विव पुष्पाणि बहिरर्थान्समाचरेत् ॥ १२.१२०.११ ॥
રાજાએ શત્રુના દોષ ઉઘાડા પાડવા અને શત્રુપક્ષનો નાશ કરવો. બગીચાઓમાં ફૂલ વીણાય તેમ બહારથી પોતાના હેતુઓ સાધવા.
12.120.12
उच्छ्रितानाश्रयेत्स्फूतान्नरेन्द्रानचलोपमान् ।
श्रयेच्छायामिव ज्ञातिं गुप्तं शरणमाश्रयेत् ॥ १२.१२०.१२ ॥
રાજાએ ઊંચા, સમૃદ્ધ અને પર્વત જેવા અચળ રાજાઓનો આશ્રય લેવો. છાંયડો શોધાય તેમ સ્વજનનો આશ્રય લેવો; સુરક્ષિત શરણનો પણ આશ્રય લેવો.
12.120.13
प्रावृषीवासितग्रीवो माद्येत निशि निर्जने ।
मायूरेण गुणेनैव स्त्रीभिरारक्षितश्चरेत् ॥ १२.१२०.१३ ॥
વરસાદી મેઘ જેવી કાળી ગરદનવાળો રાતે નિર્જન સ્થળે આનંદ માણે; મોરના ગુણથી જ, સ્ત્રીઓ દ્વારા રક્ષિત થઈને વિચરે.
12.120.14
न जह्याच्च तनुत्राणं रक्षेदात्मानमात्मना ।
चारभूमिष्विव ततान्पाशांश्च परिवर्जयेत् ॥ १२.१२०.१४ ॥
કવચ ન છોડે; પોતાને પોતાથી રક્ષે; વિચરવાના સ્થળોમાં પાથરેલા ફંદાઓ ટાળે.
12.120.15
प्रणयेद्वाऽपि तां भूमिं प्रणश्येद्ग्रहणे पुनः ।
एवं मयूरधर्मेण वर्तयन्सततं नरः।
हन्यात्क्रुद्धानतिविषांस्ताञ्जिह्मगतयोऽहिताः ॥ १२.१२०.१५ ॥
અથવા એ ભૂમિને પણ દૂર લઈ જાય; પકડાય તો ફરી ભાગી છૂટે; આ રીતે મોરના ધર્મથી સતત વર્તતો માણસ, ક્રોધિત, અતિ વિષાક્ત, વાંકી ગતિવાળા એ શત્રુઓને મારે.
12.120.16
नासूयेच्चावगर्ह्याणि सन्निवासान्निवासयेत् ।
सदा बर्हिसमं कामं प्रशस्तं कृतमाचरेत्।
सर्वतश्चाददेत्प्रज्ञां पतङ्गं गहनेष्विव ॥ १२.१२०.१६ ॥
નિંદનીય બાબતોમાં ઈર્ષ્યા ન કરે; નજીકના વાસથી (શત્રુને) દૂર વસાવે; હંમેશા મોરપિંછ જેવી ઇચ્છા અને પ્રશંસનીય કર્મ આચરે; ગાઢ વનમાં પતંગિયાની જેમ બધી બાજુથી બુદ્ધિ ગ્રહણ કરે.
12.120.17
एवं मयूरवद्राजा स्वराज्यं परिपालयेत् ।
आत्मबुद्धिकरीं नीतिं विदधीत विचक्षणः ॥ १२.१२०.१७ ॥
આ રીતે મોરની જેમ રાજાએ પોતાના રાજ્યનું સારી રીતે પાલન કરવું; વિચક્ષણ માણસે પોતાની બુદ્ધિ વધારનારી નીતિ સ્થાપવી.
12.120.18
आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्या विचारणाम् ।
बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिरेतच्छास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२.१२०.१८ ॥
બુદ્ધિથી આત્મસંયમ, બીજાની બુદ્ધિથી વિચાર; બુદ્ધિથી પોતાના ગુણોની પ્રાપ્તિ—આ જ શાસ્ત્રનો ઉપદેશ છે.
12.120.19
परं विश्वासयेत्साम्ना स्वशक्तिं चोपलक्षयेत् ।
आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत् ॥ १२.१२०.१९ ॥
બીજાનો વિશ્વાસ સામથી જીતવો; પોતાની શક્તિ પણ ઓળખવી. આત્મપરિશીલનથી બુદ્ધિને બુદ્ધિ વડે જ વિચારવી.
12.120.20
सान्त्वयोगमतिः प्राज्ञः कार्याकार्यप्रयोजनकः ।
निगूढबुद्धेर्धीरस्य वक्तव्ये वक्ष्यते तथा ॥ १२.१२०.२० ॥
સામયોગમાં કુશળ પ્રાજ્ઞ, કરવા યોગ્ય અને ન કરવા યોગ્ય જાણનાર — ગૂઢબુદ્ધિ અને ધીર પુરુષના કહેવાના વચનોમાં પણ તેમ જ કહેવાશે.
12.120.21
संनिकृष्टां कथां प्राज्ञो यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः ।
स्वभावमेष्यते तप्तं कृष्णायसमिवोदके ॥ १२.१२०.२१ ॥
પ્રાજ્ઞ બૃહસ્પતિ પણ બુદ્ધિથી નજીકની કથા લાવે, તો તે પાણીમાં તપાવેલા કાળા લોખંડની જેમ પોતાનો સ્વભાવ પામે છે.
12.120.22
अनुयुञ्जीत सत्यानि सर्वाण्येव महीपतिः ।
आगमैरुपदिष्टानि स्वस्य चैव परस्य च ॥ १२.१२०.२२ ॥
રાજાએ આગમો દ્વારા ઉપદેશાયેલાં સર્વ સત્યોનું અનુસરણ કરવું — પોતાના માટે અને બીજાઓ માટે પણ.
12.120.23
मृदुं क्रूरं तथा प्राज्ञं शूरं चार्थविधानवित् ।
स्वकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः ॥ १२.१२०.२३ ॥
અર્થવિધાન જાણનારે મૃદુ, ક્રૂર, પ્રાજ્ઞ અને શૂર તથા વચનમાં શ્રેષ્ઠ બીજાઓને પણ તેમના પોતાના કર્મમાં નિયુક્ત કરવા.
12.120.24
अप्यदृष्टानि युक्तानि स्वानुरूपेषु कर्मसु ।
सर्वांस्ताननुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीरिवायताः ॥ १२.१२०.२४ ॥
તેઓ અદૃષ્ટ હોય તોપણ, પોતાને યોગ્ય કર્મોમાં જોડાયેલા સૌને તે ખેંચેલી તારના સ્વરોની જેમ અનુસરે.
12.120.25
धर्माणामविरोधेन सर्वेषां प्रियमाचरेत् ।
ममायमिति राजा यः सपर्वत इवाचलः ॥ १२.१२०.२५ ॥
ધર્મોનો વિરોધ ન કરીને સૌનું પ્રિય કરવું. 'આ મારું છે' એમ માનનાર રાજા પર્વત સહિત અચલ પર્વતની જેમ સ્થિર રહે છે.
12.120.26
व्यवहारं समाधाय सूर्यो रश्मीनिवायतान् ।
धर्ममेवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रियाप्रिये ॥ १२.१२०.२६ ॥
સૂર્ય જેમ પોતાના વિસ્તૃત કિરણોને વ્યવસ્થિત કરે છે, તેમ વ્યવહારને બરાબર ગોઠવીને, પ્રિય અને અપ્રિયને સમાન ગણીને રાજાએ ધર્મનું જ રક્ષણ કરવું.
12.120.27
कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः ।
मध्ये वयसि निर्दोषान्हिते युक्ताञ्जितक्लमान् ॥ १२.१२०.२७ ॥
સારા કુળ, સ્વભાવ અને દેશના, ધર્મને જાણનારા, મધુરભાષી, મધ્યમ વયના, નિર્દોષ, હિતકાર્યમાં લાગેલા અને થાકને જીતનારા લોકોને (નિયુક્ત કરવા).
12.120.28
अलुब्धाञ्शिक्षितान्दान्तान्धर्मेषु परिनिष्ठितान् ।
स्थापयेत्सर्वकार्येषु राजा सर्वार्थरक्षिणः ॥ १२.१२०.२८ ॥
લોભ વિનાના, તાલીમ પામેલા, સંયમી અને ધર્મમાં દૃઢ રહેલા લોકોને, સર્વ ધનના રક્ષક તરીકે, રાજાએ સર્વ કાર્યોમાં નિયુક્ત કરવા.
12.120.29
एतेन च प्रकारेण कृत्यानामागतिं गतिम् ।
युक्त्या समनुतिष्ठेन तुष्टश्चारैः पुरस्कृतः ॥ १२.१२०.२९ ॥
આ જ રીતે રાજાએ કાર્યોનું આવવું-જવું યુક્તિથી જોવું; ગુપ્તચરોની સહાયથી સંતુષ્ટ રહેવું.
12.120.30
अमोघक्रोधहर्शस्य स्वयं कृत्याऽनुदर्शिनाः ।
आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुदैव वसुंधरा ॥ १२.१२०.३० ॥
જેનો ક્રોધ અને હર્ષ નિષ્ફળ જતો નથી, જે પોતે કાર્યો જુએ છે અને આત્મવિશ્વાસ જેનો ખજાનો છે, તેને ધન, ભાગ્ય અને પૃથ્વી (ફળે છે).
12.120.31
व्यक्तश्चानुग्रहो यस्य यथोक्तश्चापि निग्रहः ।
गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रस्य स राजा राजधर्मवित् ॥ १२.१२०.३१ ॥
જેનો અનુગ્રહ અને યથોક્ત નિગ્રહ સ્પષ્ટ છે, જેનો આત્મા અને રાષ્ટ્ર સુરક્ષિત છે, તે જ રાજધર્મજ્ઞ રાજા.
12.120.32
नित्यं राष्ट्रमवेक्षेत गोभिः सूर्य इवातपन् ।
चारांश्चानुचरान्विद्यात्तथा बुद्ध्या स्वयं चरेत् ॥ १२.१२०.३२ ॥
સૂર્ય કિરણોથી તપાવે તેમ રાજાએ નિત્ય રાષ્ટ્રનું નિરીક્ષણ કરવું; ચારો અને અનુચરોને જાણવા; બુદ્ધિથી પોતે પણ વિચરવું.
12.120.33
कालप्राप्तमुपादद्यान्नार्थं राजा प्रसूचयेत् ।
अहन्यहनि संदुह्यान्महीं गामिव बुद्धिमान् ॥ १२.१२०.३३ ॥
રાજાએ સમયસર પ્રાપ્ત થયેલું જ લેવું, ધનને પ્રગટ ન કરવું; બુદ્ધિમાન જેમ ગાયને દરરોજ દોહે, તેમ પૃથ્વીને દરરોજ દોહવી.
12.120.34
यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनोति मधु षट्पदः ।
तथा द्रव्यमुपादाय राजा कुर्वीत संचयम् ॥ १२.१२०.३४ ॥
ભમરો જેમ ક્રમશઃ ફૂલોમાંથી મધ એકઠું કરે, તેમ રાજાએ દ્રવ્ય લઈને સંચય કરવો.
12.120.35
यद्धि गुप्तावशिष्टं स्यात्तद्वित्तं धर्मकामयोः ।
संचयान्न विसर्गी स्याद्राजा शास्त्रविदात्मवान् ॥ १२.१२०.३५ ॥
જે ધન સુરક્ષિત રીતે બચે છે, તે જ ધર્મ અને કામ માટેનું ધન છે; સંચયમાંથી ખર્ચ ન થવો જોઈએ; રાજા શાસ્ત્રજ્ઞ અને આત્મસંયમી હોવો જોઈએ.
12.120.36
नार्थमल्पं परिभवेन्नावमन्येत शात्रवान् ।
बुद्ध्याऽनुबुद्ध्या चात्मानं न चाबुद्धेषु विश्वसेत् ॥ १२.१२०.३६ ॥
રાજાએ અલ્પ ધનનો પણ તિરસ્કાર ન કરવો, શત્રુઓનું અપમાન ન કરવું; બુદ્ધિથી અને તેના અનુચિંતનથી પોતાની રક્ષા કરવી; અજ્ઞાનીઓ પર વિશ્વાસ ન રાખવો.
12.120.37
धृतिर्दाक्ष्यं संयमो बुद्धिरात्मा ।
धैर्यं शौर्यं देशकालाप्रमादः।
अल्पस्य वा महतो वा विवृद्धौ ।
धनस्यैतान्यष्ट समिंधनानि ॥ १२.१२०.३७ ॥
ધૃતિ, દાક્ષ્ય, સંયમ, બુદ્ધિ, આત્મા, ધૈર્ય, શૌર્ય અને દેશ-કાળ પ્રત્યે અપ્રમાદ — ધન નાનું હોય કે મોટું, તેની વૃદ્ધિ માટે આ આઠ ઇંધણ છે.
12.120.38
अग्निस्तोको वर्धतेऽप्याज्यसिक्तो ।
बीजं चैकं बहुसहस्रमेति।
क्षयोदयौ विपुलौ सन्नियम्यौ ।
तस्मादल्पं नावमन्येत वित्तम् ॥ १२.१२०.३८ ॥
ઘીથી સિંચાયેલો એક નાનો તણખો પણ વધે છે; એક બીજ હજારો થાય છે. ક્ષય અને ઉદય બંને વિશાળ છે; તેમને સારી રીતે નિયંત્રિત કરવા જોઈએ. તેથી થોડા ધનનો પણ અનાદર ન કરવો.
12.120.39
बालोऽप्यबालः स्थविरो रिपुर्यः ।
सदा प्रमत्तं पुरुषं निहन्यात्।
कालेनान्यस्तस्य मूलं हरेत् ।
कालज्ञानं पार्थिवाना वरिष्ठम् ॥ १२.१२०.३९ ॥
શત્રુ બાળક હોય, પુખ્ત હોય કે વૃદ્ધ હોય — જે સદા અસાવધ માણસને પ્રહાર કરે છે, તે તેને મારી શકે છે. બીજો શત્રુ સમય આવે તેનું મૂળ જ ઉખેડી શકે છે. રાજાઓ માટે કાળજ્ઞાન સર્વશ્રેષ્ઠ છે.
12.120.40
हरेत्कीर्ति धर्ममस्योपरुन्ध्या ।
दर्थे विघ्नं वीर्यमस्योपहन्यात्।
रिपुर्द्वेष्टा दुर्बलो वा बली वा ।
तस्माच्छत्रोर्नैव बिभ्येद्यथात्मा ॥ १२.१२०.४० ॥
તે તેની કીર્તિ અને ધર્મને રોકીને હરી શકે; તેના પ્રયોજનમાં વિઘ્ન નાખીને તેના વીર્ય પર પ્રહાર કરી શકે. શત્રુ દ્વેષી હોય, દુર્બળ હોય કે બળવાન — તેથી શત્રુથી તે રીતે ન ડરવું જેમ આપણે આપણી જાતથી ડરીએ.
12.120.41
क्षयं शत्रोः संचयं पालनं वा ।
उभावर्थौ सहितौ धर्मकामौ।
ततश्चान्यन्मतिमान्संदधीत ।
तस्माद्राजा बुद्धिमन्तं श्रयेत ॥ १२.१२०.४१ ॥
શત્રુનો ક્ષય, સંચય અને રક્ષણ — આ બંને હેતુઓ ધર્મ અને કામ સાથે જોડાયેલા છે. પછી બુદ્ધિમાન માણસે બીજો ઉપાય પણ વિચારવો. તેથી રાજાએ બુદ્ધિમાનનો આશ્રય લેવો.
12.120.42
बुद्धिर्दीप्ता बलवन्तं हिनस्ति ।
बलं बुद्ध्या पाल्यते वर्धमानम्।
शत्रुर्बुद्ध्या सीदते पीड्यमानो ।
बुद्धिपूर्वं कर्म यत्तत्प्रशस्तम् ॥ १२.१२०.४२ ॥
તેજસ્વી બુદ્ધિ બળવાનનો પણ નાશ કરે છે. બુદ્ધિથી વધતું બળ સચવાય છે. બુદ્ધિથી પીડિત શત્રુ નબળો પડે છે. બુદ્ધિપૂર્વક કરેલું કર્મ જ પ્રશંસનીય છે.
12.120.43
सर्वान्कामान्कामयानो हि धीरः ।
सत्वेनाल्पेनाप्नुते हीनदोषः।
यश्चात्मानं प्रार्थयतेऽर्थ्यमानैः ।
श्रेयः पात्रं पूरयते च नाल्पम् ॥ १२.१२०.४३ ॥
બધી કામનાઓ ઇચ્છનાર ધીર પુરુષ અલ્પ સત્ત્વથી પણ દોષરહિત થઈને તે મેળવે છે. જે યાચકો સામે પોતાને અર્પે છે, તે શ્રેષ્ઠ પાત્રને ભરે છે, અલ્પને નહીં.
12.120.44
तस्माद्राजा प्रगृहीतः प्रजासु ।
मूलं लक्ष्म्याः सर्वशो ह्याददीत।
दीर्घं कालं ह्यपि संपीड्यमानो ।
व्युष्यात्संपद्व्यवसायेन शक्त्या ॥ १२.१२०.४४ ॥
તેથી રાજાએ પ્રજાઓ વચ્ચે સ્થિર થઈને લક્ષ્મીનું મૂળ સંપૂર્ણપણે ગ્રહણ કરવું. લાંબા સમય સુધી પીડિત થાય તો પણ, સંપત્તિ મેળવવાના પ્રયત્ન અને પોતાની શક્તિથી સફળતાના પ્રભાત સુધી તેણે ટકી રહેવું.
12.120.45
विद्या तपो वा विपुलं धनं वा ।
सर्वं ह्येतद्व्यवसायेन शक्यम्।
ब्रह्मायत्तं निवसति देहवत्सु ।
तस्माद्विद्याद्व्यवसायं प्रभूतम् ॥ १२.१२०.४५ ॥
વિદ્યા, તપ કે વિપુલ ધન — આ બધું પુરુષાર્થથી જ પ્રાપ્ય છે. બ્રહ્મને આધીન થઈ તે દેહધારીઓમાં વસે છે. તેથી મહાન પુરુષાર્થને જાણવો જોઈએ.
12.120.46
यत्रासते मतिमन्तो मनस्विनः ।
शक्रो विष्णुर्यत्र सरस्वती च।
वसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं ।
तस्माद्विद्वान्नावमन्येत देहम् ॥ १२.१२०.४६ ॥
બુદ્ધિમાન અને મનસ્વી લોકો જ્યાં વસે છે, ઇન્દ્ર, વિષ્ણુ અને સરસ્વતી જ્યાં રહે છે, અને સર્વ પ્રાણીઓ જ્યાં સદા વસે છે — તેથી વિદ્વાને દેહનો અનાદર ન કરવો.
12.120.47
लुब्धं हन्यात्संप्रदानाद्धि नित्यं ।
लुब्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति।
सर्वो लुब्धः सर्वगुणोपभोगो ।
योऽर्थैर्हीनो धर्मकामौ जहाति ॥ १२.१२०.४७ ॥
લોભીને હંમેશાં દાનથી જ જીતવો; કારણ કે લોભી બીજાના ધનથી કદી તૃપ્ત થતો નથી. લોભીને સર્વ ગુણોનો ઉપભોગ મળતો નથી; ધનહીન ધર્મ અને કામ બંને છોડી દે છે.
12.120.48
धनं भोगं पुत्रदारं समृद्धिं ।
सर्वं लुब्धः प्रार्थयते परेषाम्।
लुब्धे दोषाः संभवन्तीह सर्वे ।
तस्माद्राजा न प्रगृह्णीत् लुब्धम् ॥ १२.१२०.४८ ॥
લોભી ધન, ભોગ, પુત્ર-પત્ની, સમૃદ્ધિ — બધું બીજાઓ પાસેથી ઇચ્છે છે. લોભીમાં અહીં સર્વ દોષ ઉત્પન્ન થાય છે; તેથી રાજાએ લોભીને સ્વીકારવો નહીં.
12.120.49
संदर्शनेन पुरुषं जघन्यमपि चोदयेत् ।
आरम्भान्द्विषतां प्राज्ञः सर्वार्थांश्च प्रसूदयेत् ॥ १२.१२०.४९ ॥
પ્રાજ્ઞે દર્શનથી જ અધમ પુરુષને પણ પ્રેરિત કરવો; અને શત્રુઓના આરંભોથી સર્વ પ્રયોજનોનો નાશ કરવો.
12.120.50
धर्मान्वितेषु विज्ञाता मन्त्रगुप्तिंश्च पाण्डव ।
आप्तो राजन्कुलीनश्च पर्याप्तो राष्ट्रसंग्रहे ॥ १२.१२०.५० ॥
ધર્મનિષ્ઠ લોકોમાં જે જાણીતો હોય અને મંત્રની ગુપ્તતા રાખે, હે પાંડવ. હે રાજન્, જે વિશ્વાસુ અને કુલીન હોય તે જ રાષ્ટ્રસંગ્રહ (શાસન)માં સમર્થ છે.
12.120.51
विविप्रयुक्तान्नरदेवधर्मा ।
नुक्तान्समासेन निबोध बुद्ध्या।
इमान्विदध्यादनुसृत्य यो वै ।
राजा महीं पालयितुं स शक्तः ॥ १२.१२०.५१ ॥
રાજધર્મોના જે ભેદો કહેવાયા નથી, તે સંક્ષેપમાં સાંભળ અને બુદ્ધિથી સમજ. આમનું અનુસરણ કરીને ચાલતો રાજા જ પૃથ્વીનું પાલન કરવા સમર્થ છે.
12.120.52
सुनीतिजं यस्य विधानजं सुखं ।
धर्मप्रणीतं विधिवत्प्रसिद्ध्यति।
न निन्द्यते तस्य गतिर्महीपते ।
स विन्दते राज्यसुखं ह्यनुत्तमम् ॥ १२.१२०.५२ ॥
સુનીતિ અને યોગ્ય વિધાનથી જન્મેલું સુખ ધર્મ દ્વારા પ્રતિપાદિત રીતે વિધિપૂર્વક સિદ્ધ થાય છે. હે મહીપતિ, તેની ગતિ નિંદિત થતી નથી; તે સર્વોત્તમ રાજ્યસુખ પામે છે.
12.120.53
धनैर्विशिष्टान्मतिशीलपूजिता ।
न्गुणोपपन्नान्युधि दृष्टविक्रमान्।
गुणेषु युक्तानचिरादिवात्मवां ।
स्ततोऽभिसंधाय निहन्ति शात्रवान् ॥ १२.१२०.५३ ॥
ધનથી વિશિષ્ટ, મતિ અને શીલથી સન્માનિત, ગુણસંપન્ન, યુદ્ધમાં પરાક્રમ દર્શાવેલા અને ગુણોમાં લાગેલા—એવા લોકોને આત્મસંયમી રાજા જલદી ઓળખી લે છે; પછી યોજના કરીને શત્રુઓનો વધ કરે છે.
12.120.54
पश्येदुपायान्विविधेषु कर्मसु ।
न चानुपायेन मतिं निवेशयेत्।
श्रियं विशिष्टां विपुलं यशो धनं ।
न दोषदर्शी पुरुषः समश्नुते ॥ १२.१२०.५४ ॥
વિવિધ કર્મોમાં ઉપાયો જોવા; અનુચિત ઉપાયમાં મન ન જોડવું. દોષ જોનાર ન હોય તેવો માણસ વિશિષ્ટ શ્રી, વિપુલ યશ અને ધન પ્રાપ્ત કરે છે.
12.120.55
प्रीतिप्रवृत्तिं विनिवर्तनं च ।
सुहृसु विज्ञाय विचार्य चोभयोः।
यदेव मित्रं गुरुभारमावहे ।
त्तदेव सुस्निग्धमुदाहरेद्बुधः ॥ १२.१२०.५५ ॥
મિત્રો પ્રત્યેના પ્રેમની પ્રવૃત્તિ અને તેમાંથી નિવૃત્તિ, બંનેને સારી રીતે જાણી અને વિચારીને, ભારે બોજ ઉઠાવી શકે તેવા મિત્ર સાથે બુદ્ધિમાને અત્યંત સ્નેહથી બોલવું.
12.120.56
एतान्मयोक्तांश्चर राजधर्मा ।
न्नृणां च गुप्तौ मतिमादधत्स्व।
अवाप्स्यसे पुण्यफलं सुखेन ।
सर्वो हि लोको नृप धर्ममूलः ॥ १२.१२०.५६ ॥
મેં કહેલા આ રાજધર્મોનું આચરણ કર અને મનુષ્યોના રક્ષણમાં મન લગાવ. ત્યારે સરળતાથી પુણ્યફળ પામીશ; હે રાજા, સમગ્ર લોક ધર્મમૂલક છે.