महाभारत · अध्याय 12.120
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.120.1
राजवृत्तान्यनेकानि त्वया प्रोक्तानि भारत ।
पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः ॥ १२.१२०.१ ॥
हे भरतवंशा, राजधर्म आणि अर्थ जाणणाऱ्या पूर्वजांनी आधीच नियुक्त केलेली राजांची अनेक वर्तने तुम्ही सांगितली आहेत.
12.120.2
तदेव विस्तरेणोक्तं पूर्ववृत्तं सतां मतम् ।
प्रणेयं राजधर्माणां प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.१२०.२ ॥
सज्जनांना मान्य असलेले ते पूर्ववर्तन तुम्ही विस्ताराने सांगितले आहे; हे भरतश्रेष्ठा, राजधर्मांत जे शिकवण्यास योग्य ते सांगा.
12.120.3
रक्षणं सर्वभूतानामिति क्षात्रं परं मतम् ।
तद्यथा रक्षणं कुर्यात्तथा शृणु महीपते ॥ १२.१२०.३ ॥
सर्व भूतांचे रक्षण हेच क्षात्रधर्मातील श्रेष्ठ मानले आहे; ते रक्षण कसे करावे ते ऐका, हे महीपते.
12.120.4
यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः ।
तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत् धर्मवित् ॥ १२.१२०.४ ॥
सापांना खाणारा मोर जसे रंगीबेरंगी पिसारे धारण करतो, तसे धर्मज्ञ राजाने अनेक प्रकारची रूपे धारण करावीत.
12.120.5
तैक्ष्ण्यं जिह्नत्वमादानं सत्यमार्जवमेव च ।
मध्यस्थाः सत्वमातिष्ठंस्तथा वै सुखमृच्छति ॥ १२.१२०.५ ॥
तीक्ष्णता, वक्रता, स्वीकार, सत्य आणि सरलता यांचा अवलंब करून, मध्यस्थ राहून सत्त्वात स्थिर राहणारा असे सुख मिळवतो.
12.120.6
यस्मिन्नर्थे यथैव स्यात्तदूर्णं रूपमादिशेत् ।
बहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मोऽप्यर्थो न सीदति ॥ १२.१२०.६ ॥
ज्या कार्यात जे योग्य असेल त्या रूपाचा तत्काल अवलंब करावा; बहुरूपी राजाचे सूक्ष्म कार्यही बिघडत नाही.
12.120.7
नित्यं रक्षितमन्त्रः स्याद्यथा मूकः शरच्छिखी ।
श्लक्ष्णाक्षरगतः श्रीमान्भवेच्छास्त्रविशारदः ॥ १२.१२०.७ ॥
राजाने नेहमी आपली मंत्रणा गुप्त ठेवावी, जसा मुका किंवा बोरूतील अग्नी. सूक्ष्म अक्षरांच्या शास्त्रांत निपुण आणि समृद्ध असावे.
12.120.8
आयव्ययेषु युक्तः स्याज्जलस्रवणेष्विव ।
शैलाद्वर्षोदकानीव द्विजान्सिद्धान्समाश्रयेत्।
आत्मार्थं हि सदा राजा कुर्याद्धर्मध्वजोत्तमम् ॥ १२.१२०.८ ॥
राजाने उत्पन्न आणि खर्च यांत लक्ष द्यावे; पर्वतातून पावसाचे पाणी वाहते तसे सिद्ध द्विजांचा आश्रय घ्यावा. स्वतःच्या हितासाठी राजाने नेहमी धर्माची उत्तम ध्वजा उभारावी.
12.120.9
नित्यमुद्यतदण्डः स्यादाचारे चाप्रमादवान् ।
लोके चायव्ययौ दृष्ट्वा वृक्षाद्वृक्षमिवाव्रजेत् ॥ १२.१२०.९ ॥
राजाने नेहमी दंड उगारलेला ठेवावा आणि आचारात सावध असावे. जगात उत्पन्न आणि खर्च पाहून, एका झाडावरून दुसऱ्या झाडावर जाणाऱ्या पक्ष्यासारखे जावे.
12.120.10
आज्ञावान्स्यात्स्वयूथ्येषु भौमानि चरणैः किरन् ।
जतिपक्षः परिस्पन्देत्प्रेक्षेद्वैकल्यमात्मनः ॥ १२.१२०.१० ॥
राजाने आपल्या नातेवाईक व अनुयायांमध्ये आज्ञा देणारा असावा; आपल्या पावलांनी भूमीवर संचार करावा. कुलबलाचा आधार घेऊन सक्रिय राहावे आणि आपली उणीव पाहावी.
12.120.11
दोषान्विवृणुयाच्छत्रोः परपक्षांश्च सूदयेत् ।
क ननेष्विव पुष्पाणि बहिरर्थान्समाचरेत् ॥ १२.१२०.११ ॥
राजाने शत्रूचे दोष उघड करावेत आणि शत्रुपक्षाचा नाश करावा. बागांतून फुले वेचावीत तसे बाहेरून आपली कार्ये साधावीत.
12.120.12
उच्छ्रितानाश्रयेत्स्फूतान्नरेन्द्रानचलोपमान् ।
श्रयेच्छायामिव ज्ञातिं गुप्तं शरणमाश्रयेत् ॥ १२.१२०.१२ ॥
राजाने उंच, समृद्ध आणि पर्वतासारखे अढळ राजांचा आश्रय घ्यावा. सावलीचा आश्रय घेतात तसा नातेवाईकांचा आश्रय घ्यावा; संरक्षित आश्रयालाही शरण जावे.
12.120.13
प्रावृषीवासितग्रीवो माद्येत निशि निर्जने ।
मायूरेण गुणेनैव स्त्रीभिरारक्षितश्चरेत् ॥ १२.१२०.१३ ॥
पावसाळ्यातील मेघासारखी काळी मान असलेला रात्री निर्जन स्थानी आनंदित व्हावा; मोराच्या गुणानेच, स्त्रियांनी रक्षिलेला होऊन संचार करावा.
12.120.14
न जह्याच्च तनुत्राणं रक्षेदात्मानमात्मना ।
चारभूमिष्विव ततान्पाशांश्च परिवर्जयेत् ॥ १२.१२०.१४ ॥
चिलखत सोडू नये; स्वतःला स्वतःनेच रक्षावे; संचाराच्या भूमीत पसरलेले पाश टाळावेत.
12.120.15
प्रणयेद्वाऽपि तां भूमिं प्रणश्येद्ग्रहणे पुनः ।
एवं मयूरधर्मेण वर्तयन्सततं नरः।
हन्यात्क्रुद्धानतिविषांस्ताञ्जिह्मगतयोऽहिताः ॥ १२.१२०.१५ ॥
किंवा ती भूमीदेखील सोडावी; पकडले गेल्यास पुन्हा पळून जावे; अशा रीतीने मयूरधर्माने सतत वर्तणारा मनुष्य, क्रुद्ध, अति विषारी, वक्रगती अशा त्या शत्रूंना मारावे.
12.120.16
नासूयेच्चावगर्ह्याणि सन्निवासान्निवासयेत् ।
सदा बर्हिसमं कामं प्रशस्तं कृतमाचरेत्।
सर्वतश्चाददेत्प्रज्ञां पतङ्गं गहनेष्विव ॥ १२.१२०.१६ ॥
निंदनीय गोष्टींचा हेवा करू नये; जवळच्या वासातून (शत्रूला) दूर वसवावे; सदैव मोरपिसासारखी इच्छा व प्रशंसनीय कृती आचरावी; घनदाट अरण्यात पतंगाप्रमाणे सर्व बाजूंनी प्रज्ञा ग्रहण करावी.
12.120.17
एवं मयूरवद्राजा स्वराज्यं परिपालयेत् ।
आत्मबुद्धिकरीं नीतिं विदधीत विचक्षणः ॥ १२.१२०.१७ ॥
याप्रमाणे मोरासारखा राजाने आपले राज्य उत्तम रीतीने पाळावे; विचक्षण पुरुषाने स्वतःची बुद्धी वाढवणारी नीती योजावी.
12.120.18
आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्या विचारणाम् ।
बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिरेतच्छास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२.१२०.१८ ॥
बुद्धीने आत्मसंयम, इतरांच्या बुद्धीने विचार; बुद्धीने स्वतःच्या गुणांची प्राप्ती—हाच शास्त्राचा उपदेश आहे.
12.120.19
परं विश्वासयेत्साम्ना स्वशक्तिं चोपलक्षयेत् ।
आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत् ॥ १२.१२०.१९ ॥
इतरांचा विश्वास सामाने मिळवावा; आपली शक्तीही ओळखावी. आत्मपरीक्षणाने बुद्धीचा बुद्धीनेच विचार करावा.
12.120.20
सान्त्वयोगमतिः प्राज्ञः कार्याकार्यप्रयोजनकः ।
निगूढबुद्धेर्धीरस्य वक्तव्ये वक्ष्यते तथा ॥ १२.१२०.२० ॥
सामयोगात कुशल असलेला प्राज्ञ, कर्तव्य व अकर्तव्य जाणणारा — गूढबुद्धी व धीर पुरुषाच्या बोलण्यातही तसेच सांगितले जाईल.
12.120.21
संनिकृष्टां कथां प्राज्ञो यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः ।
स्वभावमेष्यते तप्तं कृष्णायसमिवोदके ॥ १२.१२०.२१ ॥
प्राज्ञ बृहस्पतीनेही बुद्धीने जवळची कथा आणली, तर ती पाण्यात तापवलेल्या काळ्या लोखंडासारखी आपला स्वभाव प्राप्त करते.
12.120.22
अनुयुञ्जीत सत्यानि सर्वाण्येव महीपतिः ।
आगमैरुपदिष्टानि स्वस्य चैव परस्य च ॥ १२.१२०.२२ ॥
राजाने आगमांनी उपदेशिलेली सर्व सत्ये पाळावीत — स्वतःसाठी आणि इतरांसाठीही.
12.120.23
मृदुं क्रूरं तथा प्राज्ञं शूरं चार्थविधानवित् ।
स्वकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः ॥ १२.१२०.२३ ॥
अर्थविधान जाणणाऱ्याने मृदू, क्रूर, प्राज्ञ आणि शूर यांना, तसेच वाणीत श्रेष्ठ असलेल्या इतरांना, त्यांच्या त्यांच्या कर्मात नेमावे.
12.120.24
अप्यदृष्टानि युक्तानि स्वानुरूपेषु कर्मसु ।
सर्वांस्ताननुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीरिवायताः ॥ १२.१२०.२४ ॥
ते अदृष्ट असले तरी, आपापल्या योग्य कर्मांत नेमलेल्या सर्वांचा तो तसाच पाठपुरावा करावा, जसे ताणलेल्या तारांच्या स्वरांचा केला जातो.
12.120.25
धर्माणामविरोधेन सर्वेषां प्रियमाचरेत् ।
ममायमिति राजा यः सपर्वत इवाचलः ॥ १२.१२०.२५ ॥
धर्माचा विरोध न करता सर्वांचे प्रिय करावे. 'हे माझे आहे' असे मानणारा राजा पर्वतासह अचल पर्वताप्रमाणे स्थिर राहतो.
12.120.26
व्यवहारं समाधाय सूर्यो रश्मीनिवायतान् ।
धर्ममेवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रियाप्रिये ॥ १२.१२०.२६ ॥
सूर्य जसे आपल्या विस्तीर्ण किरणांना व्यवस्थित करतो, तसे व्यवहार नीट लावून, प्रिय-अप्रिय समान मानून राजाने धर्माचेच रक्षण करावे.
12.120.27
कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः ।
मध्ये वयसि निर्दोषान्हिते युक्ताञ्जितक्लमान् ॥ १२.१२०.२७ ॥
उत्तम कुल, स्वभाव व देशाचे, धर्म जाणणारे, मृदुभाषी, मध्यम वयाचे, निर्दोष, हितकार्यात युक्त आणि थकवा जिंकणारे लोक (नेमावेत).
12.120.28
अलुब्धाञ्शिक्षितान्दान्तान्धर्मेषु परिनिष्ठितान् ।
स्थापयेत्सर्वकार्येषु राजा सर्वार्थरक्षिणः ॥ १२.१२०.२८ ॥
लोभरहित, प्रशिक्षित, संयमी आणि धर्मात दृढ असलेल्या लोकांना, सर्व धनाचे रक्षक म्हणून, राजाने सर्व कामांमध्ये नेमावे.
12.120.29
एतेन च प्रकारेण कृत्यानामागतिं गतिम् ।
युक्त्या समनुतिष्ठेन तुष्टश्चारैः पुरस्कृतः ॥ १२.१२०.२९ ॥
याच प्रकारे राजाने कामांचे येणे-जाणे युक्तीने पाहावे; हेरांच्या साहाय्याने समाधानी राहावे.
12.120.30
अमोघक्रोधहर्शस्य स्वयं कृत्याऽनुदर्शिनाः ।
आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुदैव वसुंधरा ॥ १२.१२०.३० ॥
ज्याचा क्रोध व हर्ष निष्फळ जात नाही, जो स्वतः कामे पाहतो आणि आत्मविश्वास हाच ज्याचा खजिना आहे, त्याला धन, भाग्य आणि पृथ्वी (फलदायी होतात).
12.120.31
व्यक्तश्चानुग्रहो यस्य यथोक्तश्चापि निग्रहः ।
गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रस्य स राजा राजधर्मवित् ॥ १२.१२०.३१ ॥
ज्याचा अनुग्रह आणि यथोक्त निग्रह स्पष्ट आहे, ज्याचा आत्मा आणि राष्ट्र सुरक्षित आहे, तोच राजधर्म जाणणारा राजा.
12.120.32
नित्यं राष्ट्रमवेक्षेत गोभिः सूर्य इवातपन् ।
चारांश्चानुचरान्विद्यात्तथा बुद्ध्या स्वयं चरेत् ॥ १२.१२०.३२ ॥
सूर्य किरणांनी तापवितो तसा राजाने नित्य राष्ट्राचे अवलोकन करावे; हेरांना व सेवकांना जाणावे; बुद्धीने स्वतःही संचार करावा.
12.120.33
कालप्राप्तमुपादद्यान्नार्थं राजा प्रसूचयेत् ।
अहन्यहनि संदुह्यान्महीं गामिव बुद्धिमान् ॥ १२.१२०.३३ ॥
राजाने योग्य काळी प्राप्त झालेलेच घ्यावे, संपत्ती प्रकट करू नये; बुद्धिमान जसा गाईला दररोज दोहतो तसे पृथ्वीला दररोज दोहावे.
12.120.34
यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनोति मधु षट्पदः ।
तथा द्रव्यमुपादाय राजा कुर्वीत संचयम् ॥ १२.१२०.३४ ॥
भुंगा जसा क्रमाने फुलांतून मध गोळा करतो, तसे राजाने द्रव्य घेऊन संचय करावा.
12.120.35
यद्धि गुप्तावशिष्टं स्यात्तद्वित्तं धर्मकामयोः ।
संचयान्न विसर्गी स्याद्राजा शास्त्रविदात्मवान् ॥ १२.१२०.३५ ॥
जे धन सुरक्षित उरते तेच धर्म व काम यांसाठी असते; संचयातून खर्च होऊ नये; राजा शास्त्रज्ञ आणि आत्मसंयमी असावा.
12.120.36
नार्थमल्पं परिभवेन्नावमन्येत शात्रवान् ।
बुद्ध्याऽनुबुद्ध्या चात्मानं न चाबुद्धेषु विश्वसेत् ॥ १२.१२०.३६ ॥
राजाने अल्प धनाचाही अपमान करू नये, शत्रूंचा अवमान करू नये; बुद्धीने व तदनुसार विचाराने स्वतःचे रक्षण करावे; अज्ञानी लोकांवर विश्वास ठेवू नये.
12.120.37
धृतिर्दाक्ष्यं संयमो बुद्धिरात्मा ।
धैर्यं शौर्यं देशकालाप्रमादः।
अल्पस्य वा महतो वा विवृद्धौ ।
धनस्यैतान्यष्ट समिंधनानि ॥ १२.१२०.३७ ॥
धृती, दाक्ष्य, संयम, बुद्धी, आत्मा, धैर्य, शौर्य आणि देश-कालाविषयी सावधानता — धन थोडे असो वा मोठे, त्याच्या वाढीसाठी ही आठ इंधने आहेत.
12.120.38
अग्निस्तोको वर्धतेऽप्याज्यसिक्तो ।
बीजं चैकं बहुसहस्रमेति।
क्षयोदयौ विपुलौ सन्नियम्यौ ।
तस्मादल्पं नावमन्येत वित्तम् ॥ १२.१२०.३८ ॥
तुपाने सिंचलेली एक लहानशी ठिणगीसुद्धा वाढते; एक बीज हजारो होते. क्षय आणि उदय दोन्ही प्रचंड आहेत; त्यांना नीट आवरले पाहिजे. म्हणून थोड्या धनाचाही अनादर करू नये.
12.120.39
बालोऽप्यबालः स्थविरो रिपुर्यः ।
सदा प्रमत्तं पुरुषं निहन्यात्।
कालेनान्यस्तस्य मूलं हरेत् ।
कालज्ञानं पार्थिवाना वरिष्ठम् ॥ १२.१२०.३९ ॥
शत्रू लहान असो वा प्रौढ, किंवा वृद्ध असो, जो नेहमी बेसावध माणसावर घाव घालतो, तो त्याला मारू शकतो. दुसरा शत्रू योग्य वेळी त्याचे मूळच उखडू शकतो. राजांसाठी काळाचे ज्ञान सर्वश्रेष्ठ आहे.
12.120.40
हरेत्कीर्ति धर्ममस्योपरुन्ध्या ।
दर्थे विघ्नं वीर्यमस्योपहन्यात्।
रिपुर्द्वेष्टा दुर्बलो वा बली वा ।
तस्माच्छत्रोर्नैव बिभ्येद्यथात्मा ॥ १२.१२०.४० ॥
तो त्याची कीर्ती आणि धर्म अडवून हिरावून घेऊ शकतो; त्याच्या उद्देशात विघ्न आणून त्याच्या पराक्रमावर घाव घालू शकतो. शत्रू द्वेष करणारा असो, दुर्बल असो वा बलवान — म्हणून शत्रूला स्वतःला जसे भ्यावे तसे भिऊ नये.
12.120.41
क्षयं शत्रोः संचयं पालनं वा ।
उभावर्थौ सहितौ धर्मकामौ।
ततश्चान्यन्मतिमान्संदधीत ।
तस्माद्राजा बुद्धिमन्तं श्रयेत ॥ १२.१२०.४१ ॥
शत्रूचा नाश, संचय आणि संरक्षण ही दोन्ही उद्दिष्टे धर्म आणि कामाशी जोडलेली आहेत. नंतर बुद्धिमान माणसाने दुसरा उपायही योजावा. म्हणून राजाने बुद्धिमानाचा आश्रय घ्यावा.
12.120.42
बुद्धिर्दीप्ता बलवन्तं हिनस्ति ।
बलं बुद्ध्या पाल्यते वर्धमानम्।
शत्रुर्बुद्ध्या सीदते पीड्यमानो ।
बुद्धिपूर्वं कर्म यत्तत्प्रशस्तम् ॥ १२.१२०.४२ ॥
तेजस्वी बुद्धी बलवानालाही नष्ट करते. बुद्धीने वाढणारे बल जपले जाते. बुद्धीने पीडित झालेला शत्रू नष्ट होतो. बुद्धिपूर्वक केलेले कर्मच प्रशंसनीय आहे.
12.120.43
सर्वान्कामान्कामयानो हि धीरः ।
सत्वेनाल्पेनाप्नुते हीनदोषः।
यश्चात्मानं प्रार्थयतेऽर्थ्यमानैः ।
श्रेयः पात्रं पूरयते च नाल्पम् ॥ १२.१२०.४३ ॥
सर्व कामना इच्छिणारा धीर पुरुष अल्प सत्त्वानेही दोषरहित होऊन त्या मिळवतो. जो याचकांसमोर स्वतःला अर्पण करतो, तो श्रेष्ठ पात्र भरतो, अल्प नव्हे.
12.120.44
तस्माद्राजा प्रगृहीतः प्रजासु ।
मूलं लक्ष्म्याः सर्वशो ह्याददीत।
दीर्घं कालं ह्यपि संपीड्यमानो ।
व्युष्यात्संपद्व्यवसायेन शक्त्या ॥ १२.१२०.४४ ॥
म्हणून राजाने प्रजेमध्ये स्थिर होऊन लक्ष्मीचे मूळ पूर्णपणे धरावे. दीर्घ काळ पीडित झाला तरी संपत्ती मिळवण्याच्या प्रयत्नाने आणि आपल्या शक्तीने यशाची पहाट येईपर्यंत तो टिकून राहावा.
12.120.45
विद्या तपो वा विपुलं धनं वा ।
सर्वं ह्येतद्व्यवसायेन शक्यम्।
ब्रह्मायत्तं निवसति देहवत्सु ।
तस्माद्विद्याद्व्यवसायं प्रभूतम् ॥ १२.१२०.४५ ॥
विद्या, तप किंवा विपुल धन — हे सर्व उद्यमाने साध्य आहे. ब्रह्माधीन होऊन ते देहधारींमध्ये राहते. म्हणून प्रचंड उद्यमाला जाणावे.
12.120.46
यत्रासते मतिमन्तो मनस्विनः ।
शक्रो विष्णुर्यत्र सरस्वती च।
वसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं ।
तस्माद्विद्वान्नावमन्येत देहम् ॥ १२.१२०.४६ ॥
बुद्धिमान आणि मनस्वी जिथे राहतात, इंद्र, विष्णू व सरस्वती जिथे असतात, सर्व प्राणी जिथे सदैव राहतात — म्हणून विद्वानाने देहाचा अवमान करू नये.
12.120.47
लुब्धं हन्यात्संप्रदानाद्धि नित्यं ।
लुब्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति।
सर्वो लुब्धः सर्वगुणोपभोगो ।
योऽर्थैर्हीनो धर्मकामौ जहाति ॥ १२.१२०.४७ ॥
लोभी माणसाला नेहमी दानानेच जिंकावे; कारण लोभी दुसऱ्याच्या धनाने कधीच तृप्त होत नाही. लोभ्याला सर्व गुणोपभोग मिळत नाही; धनहीन माणूस धर्म आणि काम दोन्ही सोडतो.
12.120.48
धनं भोगं पुत्रदारं समृद्धिं ।
सर्वं लुब्धः प्रार्थयते परेषाम्।
लुब्धे दोषाः संभवन्तीह सर्वे ।
तस्माद्राजा न प्रगृह्णीत् लुब्धम् ॥ १२.१२०.४८ ॥
लोभी धन, भोग, पुत्र-पत्नी, समृद्धी — सर्व काही दुसऱ्यांकडून इच्छितो. लोभ्यामध्ये येथे सर्व दोष उत्पन्न होतात; म्हणून राजाने लोभ्याला आश्रय देऊ नये.
12.120.49
संदर्शनेन पुरुषं जघन्यमपि चोदयेत् ।
आरम्भान्द्विषतां प्राज्ञः सर्वार्थांश्च प्रसूदयेत् ॥ १२.१२०.४९ ॥
प्राज्ञाने दर्शनानेच नीच पुरुषालाही प्रेरित करावे आणि शत्रूंच्या आरंभांमधून सर्व हेतू नष्ट करावेत.
12.120.50
धर्मान्वितेषु विज्ञाता मन्त्रगुप्तिंश्च पाण्डव ।
आप्तो राजन्कुलीनश्च पर्याप्तो राष्ट्रसंग्रहे ॥ १२.१२०.५० ॥
धर्मनिष्ठांमध्ये जो ओळखला जातो आणि मंत्रगुप्ती राखतो, हे पांडवा. हे राजा, जो विश्वासू आणि कुलीन असेल तोच राष्ट्रसंग्रहात समर्थ असतो.
12.120.51
विविप्रयुक्तान्नरदेवधर्मा ।
नुक्तान्समासेन निबोध बुद्ध्या।
इमान्विदध्यादनुसृत्य यो वै ।
राजा महीं पालयितुं स शक्तः ॥ १२.१२०.५१ ॥
राजधर्मांतील वेगळे भाग संक्षेपाने सांगतो, बुद्धीने समजून घे. हे अनुसरून जो राजा चालतो तोच पृथ्वीचे पालन करण्यास समर्थ असतो.
12.120.52
सुनीतिजं यस्य विधानजं सुखं ।
धर्मप्रणीतं विधिवत्प्रसिद्ध्यति।
न निन्द्यते तस्य गतिर्महीपते ।
स विन्दते राज्यसुखं ह्यनुत्तमम् ॥ १२.१२०.५२ ॥
सुनीतीपासून आणि योग्य विधानापासून जन्मलेले सुख धर्माने सांगितल्याप्रमाणे विधिवत् सिद्ध होते. हे महीपते, त्याची गती निंदनीय होत नाही; तो अत्युत्तम राज्यसुख मिळवतो.
12.120.53
धनैर्विशिष्टान्मतिशीलपूजिता ।
न्गुणोपपन्नान्युधि दृष्टविक्रमान्।
गुणेषु युक्तानचिरादिवात्मवां ।
स्ततोऽभिसंधाय निहन्ति शात्रवान् ॥ १२.१२०.५३ ॥
धनाने विशिष्ट, बुद्धी व शीलाने सन्मानित, गुणसंपन्न, युद्धात पराक्रम दाखवलेले आणि गुणांत रत असलेले—अशांना आत्मसंयमी राजा लवकर ओळखतो; मग योजना करून शत्रूंचा वध करतो.
12.120.54
पश्येदुपायान्विविधेषु कर्मसु ।
न चानुपायेन मतिं निवेशयेत्।
श्रियं विशिष्टां विपुलं यशो धनं ।
न दोषदर्शी पुरुषः समश्नुते ॥ १२.१२०.५४ ॥
विविध कर्मांत उपाय पाहावेत; अयोग्य उपायात मन लावू नये. दोष पाहणारा नसलेला माणूस विशिष्ट श्री, विपुल यश आणि धन मिळवतो.
12.120.55
प्रीतिप्रवृत्तिं विनिवर्तनं च ।
सुहृसु विज्ञाय विचार्य चोभयोः।
यदेव मित्रं गुरुभारमावहे ।
त्तदेव सुस्निग्धमुदाहरेद्बुधः ॥ १२.१२०.५५ ॥
मित्रांविषयी प्रेमाची प्रवृत्ती आणि त्यापासून निवृत्ती, दोन्ही नीट जाणून व दोन्ही बाजूंचा विचार करून, जड भार वाहू शकणाऱ्या मित्राशी बुद्धिमान माणसाने अत्यंत मृदू शब्दांत बोलावे.
12.120.56
एतान्मयोक्तांश्चर राजधर्मा ।
न्नृणां च गुप्तौ मतिमादधत्स्व।
अवाप्स्यसे पुण्यफलं सुखेन ।
सर्वो हि लोको नृप धर्ममूलः ॥ १२.१२०.५६ ॥
मी सांगितलेले हे राजधर्म आचर आणि मनुष्यांच्या रक्षणात मन लाव. तेव्हा तुला सहज पुण्यफल मिळेल; हे राजा, सारे जग धर्मावर आधारलेले आहे.