マハーバーラタ · 章 12.120
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.120.1
राजवृत्तान्यनेकानि त्वया प्रोक्तानि भारत ।
पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः ॥ १२.१२०.१ ॥
バラタの末裔よ、王の義務と利益を知る古の人々があらかじめ定めた、王の多くの振る舞いをあなたは語られました。
12.120.2
तदेव विस्तरेणोक्तं पूर्ववृत्तं सतां मतम् ।
प्रणेयं राजधर्माणां प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.१२०.२ ॥
善人に認められたその古の振る舞いは、あなたはすでに詳しく語られました。バラタの雄牛よ、今度は王の義務のうち教えるべきものを語ってください。
12.120.3
रक्षणं सर्वभूतानामिति क्षात्रं परं मतम् ।
तद्यथा रक्षणं कुर्यात्तथा शृणु महीपते ॥ १२.१२०.३ ॥
あらゆる生き物を守ることこそ戦士の最高の務めとされる。その守護をどのように行うべきか聞け、大地の主よ。
12.120.4
यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः ।
तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत् धर्मवित् ॥ १२.१२०.४ ॥
蛇を食べる孔雀が色鮮やかな羽を帯びるように、法を知る王は多様な姿をとるべきである。
12.120.5
तैक्ष्ण्यं जिह्नत्वमादानं सत्यमार्जवमेव च ।
मध्यस्थाः सत्वमातिष्ठंस्तथा वै सुखमृच्छति ॥ १२.१२०.५ ॥
厳しさと狡猾さ、取ること、真実と率直さを用い、中庸に立って善性に安住する者は、そのようにして幸福に至る。
12.120.6
यस्मिन्नर्थे यथैव स्यात्तदूर्णं रूपमादिशेत् ।
बहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मोऽप्यर्थो न सीदति ॥ १२.१२०.६ ॥
どの事柄にどの姿が適するかに応じて、速やかにその姿を取るべきである。多くの姿を持つ王にとっては、どれほど微細な事柄も失敗しない。
12.120.7
नित्यं रक्षितमन्त्रः स्याद्यथा मूकः शरच्छिखी ।
श्लक्ष्णाक्षरगतः श्रीमान्भवेच्छास्त्रविशारदः ॥ १२.१२०.७ ॥
王は常に謀りごとを秘めておくべきである。口のきけぬ者のように、また葦の中の火のように。微細な文字の論書に通じ、栄えある者であれ。
12.120.8
आयव्ययेषु युक्तः स्याज्जलस्रवणेष्विव ।
शैलाद्वर्षोदकानीव द्विजान्सिद्धान्समाश्रयेत्।
आत्मार्थं हि सदा राजा कुर्याद्धर्मध्वजोत्तमम् ॥ १२.१२०.८ ॥
王は収入と支出に心を配るべきである。山から雨水が流れるように、成就したバラモンに身を寄せよ。自らの利益のために、王は常に法の最高の旗を掲げよ。
12.120.9
नित्यमुद्यतदण्डः स्यादाचारे चाप्रमादवान् ।
लोके चायव्ययौ दृष्ट्वा वृक्षाद्वृक्षमिवाव्रजेत् ॥ १२.१२०.९ ॥
王は常に刑杖を高く掲げ、行いにおいて怠らぬべきである。世の収支を見た上で、木から木へ渡るように動くべきである。
12.120.10
आज्ञावान्स्यात्स्वयूथ्येषु भौमानि चरणैः किरन् ।
जतिपक्षः परिस्पन्देत्प्रेक्षेद्वैकल्यमात्मनः ॥ १२.१२०.१० ॥
王は親族や従者の間で命令を下せる者であるべきである。自らの足で大地を歩み、一族の力を支えとして活動し、自身の欠陥を見つめよ。
12.120.11
दोषान्विवृणुयाच्छत्रोः परपक्षांश्च सूदयेत् ।
क ननेष्विव पुष्पाणि बहिरर्थान्समाचरेत् ॥ १२.१२०.११ ॥
王は敵の欠点を明らかにし、敵の側を滅ぼすべきである。園に花を摘むように、外側から自らの目的を追求せよ。
12.120.12
उच्छ्रितानाश्रयेत्स्फूतान्नरेन्द्रानचलोपमान् ।
श्रयेच्छायामिव ज्ञातिं गुप्तं शरणमाश्रयेत् ॥ १२.१२०.१२ ॥
王は高く栄え、山のように揺るがぬ諸王に身を寄せるべきである。日陰を求めるように親族に頼り、守られた避難所を求めよ。
12.120.13
प्रावृषीवासितग्रीवो माद्येत निशि निर्जने ।
मायूरेण गुणेनैव स्त्रीभिरारक्षितश्चरेत् ॥ १२.१२०.१३ ॥
雨季の雲のように黒い首を持つ孔雀のように、夜は人里離れた所で喜ぶがよい。孔雀の徳によって、女たちに守られて歩むがよい。
12.120.14
न जह्याच्च तनुत्राणं रक्षेदात्मानमात्मना ।
चारभूमिष्विव ततान्पाशांश्च परिवर्जयेत् ॥ १२.१२०.१४ ॥
鎧を捨ててはならない。自らによって自らを守り、歩く場所に張られた罠を避けるがよい。
12.120.15
प्रणयेद्वाऽपि तां भूमिं प्रणश्येद्ग्रहणे पुनः ।
एवं मयूरधर्मेण वर्तयन्सततं नरः।
हन्यात्क्रुद्धानतिविषांस्ताञ्जिह्मगतयोऽहिताः ॥ १२.१२०.१५ ॥
あるいは、その土地からも離れるがよい。捕らえられれば、再び逃げるがよい。このように孔雀の道を常に行う人は、怒り、猛毒を持ち、曲がって動く敵どもを殺すがよい。
12.120.16
नासूयेच्चावगर्ह्याणि सन्निवासान्निवासयेत् ।
सदा बर्हिसमं कामं प्रशस्तं कृतमाचरेत्।
सर्वतश्चाददेत्प्रज्ञां पतङ्गं गहनेष्विव ॥ १२.१२०.१६ ॥
非難すべきことを妬んではならない。近くにいる者は遠くに住まわせよ。常に孔雀の尾のように欲望と称賛される行いを実践せよ。そして四方からあたかも密林の蛾のように知恵を得るがよい。
12.120.17
एवं मयूरवद्राजा स्वराज्यं परिपालयेत् ।
आत्मबुद्धिकरीं नीतिं विदधीत विचक्षणः ॥ १२.१२०.१७ ॥
このように孔雀のように、王は自らの王国をよく守るがよい。聡明な人は、自らの知性を育てる政策を立てるがよい。
12.120.18
आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्या विचारणाम् ।
बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिरेतच्छास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२.१२०.१८ ॥
知性によって自己を制御し、他者の知性によって熟慮し、知性によって自らの徳を得ること——これが聖典の教えである。
12.120.19
परं विश्वासयेत्साम्ना स्वशक्तिं चोपलक्षयेत् ।
आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत् ॥ १२.१२०.१९ ॥
他者の信頼は和解によって勝ち取り、自らの力をも見極めるべし。自己省察によって、知性を知性によって吟味すべし。
12.120.20
सान्त्वयोगमतिः प्राज्ञः कार्याकार्यप्रयोजनकः ।
निगूढबुद्धेर्धीरस्य वक्तव्ये वक्ष्यते तथा ॥ १२.१२०.२० ॥
和解の術に長け、為すべきことと為すべからざることの目的を知る賢者は、知性を隠した堅忍の人が語るべき言葉においても同様に語られるであろう。
12.120.21
संनिकृष्टां कथां प्राज्ञो यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः ।
स्वभावमेष्यते तप्तं कृष्णायसमिवोदके ॥ १२.१२०.२१ ॥
賢者ブリハスパティであっても、知性によって身近な論を持ち出せば、それは水中で熱せられた黒鉄のように、本来の性質を現すのである。
12.120.22
अनुयुञ्जीत सत्यानि सर्वाण्येव महीपतिः ।
आगमैरुपदिष्टानि स्वस्य चैव परस्य च ॥ १२.१२०.२२ ॥
王は、聖典と伝承によって教えられた一切の真理に従うべきである。自分のためにも、他者のためにも。
12.120.23
मृदुं क्रूरं तथा प्राज्ञं शूरं चार्थविधानवित् ।
स्वकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः ॥ १२.१२०.२३ ॥
政務と財の仕組みに通じた者は、温和な者、厳しい者、賢者、勇者、そして言葉に優れた他の者を、それぞれの務めに任ずべきである。
12.120.24
अप्यदृष्टानि युक्तानि स्वानुरूपेषु कर्मसु ।
सर्वांस्ताननुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीरिवायताः ॥ १२.१२०.२४ ॥
彼らが見えずとも、それぞれにふさわしい務めに携わる者すべてに従うべきである。張られた弦の音に従うように。
12.120.25
धर्माणामविरोधेन सर्वेषां प्रियमाचरेत् ।
ममायमिति राजा यः सपर्वत इवाचलः ॥ १२.१२०.२५ ॥
ダルマに反しないかぎり、すべての人に喜ばれることを行うべきである。「これは私のものだ」と考える王は、山々とともにある不動の山のように堅固に立つ。
12.120.26
व्यवहारं समाधाय सूर्यो रश्मीनिवायतान् ।
धर्ममेवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रियाप्रिये ॥ १२.१२०.२६ ॥
太陽がその広がった光線を整えるように、王は裁判事務をよく整え、好ましいものと好ましくないものを等しく見て、ダルマそのものを守るべきである。
12.120.27
कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः ।
मध्ये वयसि निर्दोषान्हिते युक्ताञ्जितक्लमान् ॥ १२.१२०.२७ ॥
良い家柄・気質・出身地の者、ダルマを知る者、穏やかに話す者、中年の者、欠点のない者、利益ある務めに専念し疲労を克服した者を任命すべきである。
12.120.28
अलुब्धाञ्शिक्षितान्दान्तान्धर्मेषु परिनिष्ठितान् ।
स्थापयेत्सर्वकार्येषु राजा सर्वार्थरक्षिणः ॥ १२.१२०.२८ ॥
貪欲のなく、訓練され、自制し、ダルマに堅く立つ者を、すべての財の守護者として、王はあらゆる務めに任命すべきである。
12.120.29
एतेन च प्रकारेण कृत्यानामागतिं गतिम् ।
युक्त्या समनुतिष्ठेन तुष्टश्चारैः पुरस्कृतः ॥ १२.१२०.२९ ॥
同じやり方で、王は事柄の来たりと去りを巧みに見守り、間諜に支えられて満足しているべきである。
12.120.30
अमोघक्रोधहर्शस्य स्वयं कृत्याऽनुदर्शिनाः ।
आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुदैव वसुंधरा ॥ १२.१२०.३० ॥
怒りも喜びも無駄にせず、自ら事柄を見守り、自信を宝とする者には、富と幸運と大地が実を結ぶ。
12.120.31
व्यक्तश्चानुग्रहो यस्य यथोक्तश्चापि निग्रहः ।
गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रस्य स राजा राजधर्मवित् ॥ १२.१२०.३१ ॥
恩恵と定められた罰が明らかで、自らの魂を守り、国を守る王、そのような王こそ王の義務を知る者である。
12.120.32
नित्यं राष्ट्रमवेक्षेत गोभिः सूर्य इवातपन् ।
चारांश्चानुचरान्विद्यात्तथा बुद्ध्या स्वयं चरेत् ॥ १२.१२०.३२ ॥
王は太陽が光線で照らすように、常に国を見守るべきである。間者と従者を知り、知恵によって自ら巡行すべきである。
12.120.33
कालप्राप्तमुपादद्यान्नार्थं राजा प्रसूचयेत् ।
अहन्यहनि संदुह्यान्महीं गामिव बुद्धिमान् ॥ १२.१२०.३३ ॥
王は時が来て得られたものだけを取り、富を明らかにしてはならない。賢者が毎日牛の乳を搾るように、日々大地から取るべきである。
12.120.34
यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनोति मधु षट्पदः ।
तथा द्रव्यमुपादाय राजा कुर्वीत संचयम् ॥ १२.१२०.३४ ॥
蜜蜂が順序よく花から蜜を集めるように、王は富を取って蓄えるべきである。
12.120.35
यद्धि गुप्तावशिष्टं स्यात्तद्वित्तं धर्मकामयोः ।
संचयान्न विसर्गी स्याद्राजा शास्त्रविदात्मवान् ॥ १२.१२०.३५ ॥
守られて残る富こそ、法と欲のための富である。蓄えから散じてはならない。王は聖典に通じ、自制する者であるべきである。
12.120.36
नार्थमल्पं परिभवेन्नावमन्येत शात्रवान् ।
बुद्ध्याऽनुबुद्ध्या चात्मानं न चाबुद्धेषु विश्वसेत् ॥ १२.१२०.३६ ॥
王は少しの富をも軽んじてはならず、敵を侮ってはならない。知恵とそれに続く熟慮によって自らを守り、無知な者を信じてはならない。
12.120.37
धृतिर्दाक्ष्यं संयमो बुद्धिरात्मा ।
धैर्यं शौर्यं देशकालाप्रमादः।
अल्पस्य वा महतो वा विवृद्धौ ।
धनस्यैतान्यष्ट समिंधनानि ॥ १२.१२०.३७ ॥
堅固さ、巧みさ、自制、知性、自己、忍耐、勇気、そして場所と時間への不放逸——この八つが、富を増やす薪なのである。少なくとも多くとも。
12.120.38
अग्निस्तोको वर्धतेऽप्याज्यसिक्तो ।
बीजं चैकं बहुसहस्रमेति।
क्षयोदयौ विपुलौ सन्नियम्यौ ।
तस्मादल्पं नावमन्येत वित्तम् ॥ १२.१२०.३८ ॥
小さな火花でも酥油を注げば燃え広がる。一粒の種が幾千にもなる。衰退も隆盛もともに大きく、よく制御すべきである。ゆえに、わずかな財産でも軽んじてはならない。
12.120.39
बालोऽप्यबालः स्थविरो रिपुर्यः ।
सदा प्रमत्तं पुरुषं निहन्यात्।
कालेनान्यस्तस्य मूलं हरेत् ।
कालज्ञानं पार्थिवाना वरिष्ठम् ॥ १२.१२०.३९ ॥
敵が子供であれ、成人であれ、老人であれ、常に油断した人間を打つ者は、その人を殺すことができる。また別の敵は、時が来れば彼の根そのものを引き抜くこともある。王にとって、時を知ることこそ最も優れている。
12.120.40
हरेत्कीर्ति धर्ममस्योपरुन्ध्या ।
दर्थे विघ्नं वीर्यमस्योपहन्यात्।
रिपुर्द्वेष्टा दुर्बलो वा बली वा ।
तस्माच्छत्रोर्नैव बिभ्येद्यथात्मा ॥ १२.१२०.४० ॥
敵は、その名声と法を遮って奪うことができ、その目的に障害を置いて力を打ち砕くこともできる。敵が恨みを抱く者であれ、弱き者であれ、強き者であれ、ゆえに自分自身を恐れるように敵を恐れてはならない。
12.120.41
क्षयं शत्रोः संचयं पालनं वा ।
उभावर्थौ सहितौ धर्मकामौ।
ततश्चान्यन्मतिमान्संदधीत ।
तस्माद्राजा बुद्धिमन्तं श्रयेत ॥ १२.१२०.४१ ॥
敵を滅ぼすこと、富を蓄えること、そしてそれを守ること。この二つの目的は法と欲望とともに求められるべきである。さらに知恵ある者は別の方策も考えよ。ゆえに王は知恵ある者に頼るべきである。
12.120.42
बुद्धिर्दीप्ता बलवन्तं हिनस्ति ।
बलं बुद्ध्या पाल्यते वर्धमानम्।
शत्रुर्बुद्ध्या सीदते पीड्यमानो ।
बुद्धिपूर्वं कर्म यत्तत्प्रशस्तम् ॥ १२.१२०.४२ ॥
鋭い知恵は強者をも滅ぼす。知恵によって増す力は守られる。知恵に苦しめられた敵は沈む。知恵をもって先になされる行為こそ称賛される。
12.120.43
सर्वान्कामान्कामयानो हि धीरः ।
सत्वेनाल्पेनाप्नुते हीनदोषः।
यश्चात्मानं प्रार्थयतेऽर्थ्यमानैः ।
श्रेयः पात्रं पूरयते च नाल्पम् ॥ १२.१२०.४३ ॥
あらゆる欲望を求める堅固な人は、わずかな勇気によっても欠点なくそれを得る。そして求める者に自らを捧げる者は、ふさわしい受け手を満たすのであって、少しではない。
12.120.44
तस्माद्राजा प्रगृहीतः प्रजासु ।
मूलं लक्ष्म्याः सर्वशो ह्याददीत।
दीर्घं कालं ह्यपि संपीड्यमानो ।
व्युष्यात्संपद्व्यवसायेन शक्त्या ॥ १२.१२०.४४ ॥
ゆえに王は臣民の中に確立し、吉祥（ラクシュミー）の根をことごとく掴むべきである。長く苦しめられても、富を得る努力と自らの力によって、成功の暁まで耐え抜くべきである。
12.120.45
विद्या तपो वा विपुलं धनं वा ।
सर्वं ह्येतद्व्यवसायेन शक्यम्।
ब्रह्मायत्तं निवसति देहवत्सु ।
तस्माद्विद्याद्व्यवसायं प्रभूतम् ॥ १२.१२०.४५ ॥
学問、苦行、あるいは莫大な富——これらはすべて努力によって得られる。ブラフマンに依存し、それは身体を持つ者のうちに宿る。ゆえに大いなる努力を知るべきである。
12.120.46
यत्रासते मतिमन्तो मनस्विनः ।
शक्रो विष्णुर्यत्र सरस्वती च।
वसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं ।
तस्माद्विद्वान्नावमन्येत देहम् ॥ १२.१२०.४६ ॥
賢者と意志の強い人々が住み、インドラ、ヴィシュヌ、サラスヴァティーが在り、すべての生き物が常に宿る所——ゆえに学者は身体を軽んじてはならない。
12.120.47
लुब्धं हन्यात्संप्रदानाद्धि नित्यं ।
लुब्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति।
सर्वो लुब्धः सर्वगुणोपभोगो ।
योऽर्थैर्हीनो धर्मकामौ जहाति ॥ १२.१२०.४७ ॥
貪欲な者は常に施しによって打ち負かすべきである。貪欲な者は他人の富によって決して満たされないからだ。貪欲な者はあらゆる徳の享受を得られず、富を欠く者はダルマとカーマの両方を捨てる。
12.120.48
धनं भोगं पुत्रदारं समृद्धिं ।
सर्वं लुब्धः प्रार्थयते परेषाम्।
लुब्धे दोषाः संभवन्तीह सर्वे ।
तस्माद्राजा न प्रगृह्णीत् लुब्धम् ॥ १२.१२०.४८ ॥
貪欲な者は富、享楽、息子や妻、繁栄——すべてを他人に求める。貪欲な者には、ここにあらゆる過失が生じる。ゆえに王は貪欲な者を仕えさせてはならない。
12.120.49
संदर्शनेन पुरुषं जघन्यमपि चोदयेत् ।
आरम्भान्द्विषतां प्राज्ञः सर्वार्थांश्च प्रसूदयेत् ॥ १२.१२०.४९ ॥
賢者は視線だけで卑しい人をさえ駆り立て、敵の企てによって一切の目的を打ち砕くべきである。
12.120.50
धर्मान्वितेषु विज्ञाता मन्त्रगुप्तिंश्च पाण्डव ।
आप्तो राजन्कुलीनश्च पर्याप्तो राष्ट्रसंग्रहे ॥ १२.१२०.५० ॥
法に従う人々の中で知られ、謀議を秘密に守る者よ、パーンドゥの子よ。王よ、信頼でき、良家の出である者こそ国を治めるに足る。
12.120.51
विविप्रयुक्तान्नरदेवधर्मा ।
नुक्तान्समासेन निबोध बुद्ध्या।
इमान्विदध्यादनुसृत्य यो वै ।
राजा महीं पालयितुं स शक्तः ॥ १२.१२०.५१ ॥
まだ語られていない王の特別な義務を、簡潔に聞き、知性で理解せよ。これらに従って行う王こそ、大地を守ることができる。
12.120.52
सुनीतिजं यस्य विधानजं सुखं ।
धर्मप्रणीतं विधिवत्प्रसिद्ध्यति।
न निन्द्यते तस्य गतिर्महीपते ।
स विन्दते राज्यसुखं ह्यनुत्तमम् ॥ १२.१२०.५२ ॥
善き政治と正しい秩序から生じ、法によって定められた幸福は、規定どおりに成就する。大地の主よ、その歩みは非難されず、彼は最高の王国の幸福を得る。
12.120.53
धनैर्विशिष्टान्मतिशीलपूजिता ।
न्गुणोपपन्नान्युधि दृष्टविक्रमान्।
गुणेषु युक्तानचिरादिवात्मवां ।
स्ततोऽभिसंधाय निहन्ति शात्रवान् ॥ १२.१२०.५३ ॥
富で際立ち、知性と品行で敬われ、徳を備え、戦いで武勇を示し、善い資質に励む者たち——自制した王はすぐに彼らを見分ける。そして計略を立てて敵を討つ。
12.120.54
पश्येदुपायान्विविधेषु कर्मसु ।
न चानुपायेन मतिं निवेशयेत्।
श्रियं विशिष्टां विपुलं यशो धनं ।
न दोषदर्शी पुरुषः समश्नुते ॥ १२.१२०.५४ ॥
様々な事業において適切な手段を見極めるべきで、不適切な手段に心を向けてはならない。欠点を探さない人は、優れた繁栄、広大な名声、富を得る。
12.120.55
प्रीतिप्रवृत्तिं विनिवर्तनं च ।
सुहृसु विज्ञाय विचार्य चोभयोः।
यदेव मित्रं गुरुभारमावहे ।
त्तदेव सुस्निग्धमुदाहरेद्बुधः ॥ १२.१२०.५५ ॥
友への愛着が生じることと、そこから離れることの両方をよく理解し、双方をよく考えた上で、重荷を担える友に対して、賢者は極めて優しく語るべきである。
12.120.56
एतान्मयोक्तांश्चर राजधर्मा ।
न्नृणां च गुप्तौ मतिमादधत्स्व।
अवाप्स्यसे पुण्यफलं सुखेन ।
सर्वो हि लोको नृप धर्ममूलः ॥ १२.१२०.५६ ॥
私が説いたこれらの王の義務を実践し、人々を守ることに心を向けよ。そうすれば、容易に功徳の果報を得るであろう。王よ、全世界はダルマを根本とするのだから。