มหาภารตะ · อัธยายะ 12.120
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.120.1
राजवृत्तान्यनेकानि त्वया प्रोक्तानि भारत ।
पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः ॥ १२.१२०.१ ॥
ภารตะเอ๋ย ท่านได้เล่าถึงความประพฤติของกษัตริย์มากมาย ซึ่งบรรดาปราชญ์โบราณผู้รู้ธรรมและประโยชน์ของกษัตริย์ได้กำหนดไว้แต่ก่อนนานแล้ว
12.120.2
तदेव विस्तरेणोक्तं पूर्ववृत्तं सतां मतम् ।
प्रणेयं राजधर्माणां प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.१२०.२ ॥
ความประพฤติโบราณนั้น ซึ่งผู้ดีทั้งหลายยอมรับ ท่านได้กล่าวไว้โดยพิสดารแล้ว ภรตรรษภะเอ๋ย บัดนี้ขอท่านจงบอกสิ่งที่ควรสั่งสอนเกี่ยวกับหน้าที่ของกษัตริย์
12.120.3
रक्षणं सर्वभूतानामिति क्षात्रं परं मतम् ।
तद्यथा रक्षणं कुर्यात्तथा शृणु महीपते ॥ १२.१२०.३ ॥
การคุ้มครองสรรพสัตว์ถือกันว่าเป็นหน้าที่สูงสุดของนักรบ ขอพระองค์จงฟังว่าการคุ้มครองนั้นควรกระทำอย่างไร ข้าแต่จอมปฐพี
12.120.4
यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः ।
तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत् धर्मवित् ॥ १२.१२०.४ ॥
เหมือนนกยูงซึ่งกินงูเป็นอาหาร แบกขนหางหลากสีอันงดงาม กษัตริย์ผู้รู้ธรรมก็ควรแสดงรูปลักษณ์หลายอย่างฉันนั้น
12.120.5
तैक्ष्ण्यं जिह्नत्वमादानं सत्यमार्जवमेव च ।
मध्यस्थाः सत्वमातिष्ठंस्तथा वै सुखमृच्छति ॥ १२.१२०.५ ॥
ด้วยการใช้ความเฉียบคม การเล่ห์เหลี่ยม การยึดถือ ความสัตย์ และความซื่อตรง รวมทั้งการดำรงตนอยู่ตรงกลางด้วยความมั่นคง ผู้นั้นย่อมได้รับความสุขเป็นแน่
12.120.6
यस्मिन्नर्थे यथैव स्यात्तदूर्णं रूपमादिशेत् ।
बहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मोऽप्यर्थो न सीदति ॥ १२.१२०.६ ॥
ในกิจใดที่รูปลักษณ์หนึ่งเหมาะสมอยู่แล้ว พึงสั่งให้รีบนำรูปลักษณ์นั้นมาใช้ เพราะสำหรับกษัตริย์ผู้มีรูปลักษณ์หลากหลาย แม้กิจที่ละเอียดอ่อนที่สุดก็ไม่ล้มเหลว
12.120.7
नित्यं रक्षितमन्त्रः स्याद्यथा मूकः शरच्छिखी ।
श्लक्ष्णाक्षरगतः श्रीमान्भवेच्छास्त्रविशारदः ॥ १२.१२०.७ ॥
กษัตริย์ควรเก็บความลับในการปรึกษาหารืออยู่เสมอ เหมือนคนใบ้ หรือไฟที่ซ่อนอยู่ในพง ขอให้ท่านรุ่งเรืองและชำนาญในตำราทั้งหลายที่บรรจุไว้ด้วยถ้อยคำอันละเอียด
12.120.8
आयव्ययेषु युक्तः स्याज्जलस्रवणेष्विव ।
शैलाद्वर्षोदकानीव द्विजान्सिद्धान्समाश्रयेत्।
आत्मार्थं हि सदा राजा कुर्याद्धर्मध्वजोत्तमम् ॥ १२.१२०.८ ॥
กษัตริย์พึงเอาใจใส่ในรายรับและรายจ่าย เหมือนดูแลแหล่งน้ำที่ไหลออกมา และพึงพึ่งพาพราหมณ์ผู้สำเร็จแล้ว เหมือนน้ำฝนไหลลงมาจากภูเขา กษัตริย์พึงยกธงธรรมอันสูงสุดขึ้นเสมอเพื่อประโยชน์ของตนเอง
12.120.9
नित्यमुद्यतदण्डः स्यादाचारे चाप्रमादवान् ।
लोके चायव्ययौ दृष्ट्वा वृक्षाद्वृक्षमिवाव्रजेत् ॥ १२.१२०.९ ॥
กษัตริย์พึงยกไม้เท้าแห่งการลงโทษขึ้นอยู่เสมอ และไม่ประมาทในความประพฤติ เมื่อเห็นรายรับและรายจ่ายในโลกแล้ว ก็พึงเคลื่อนไปเหมือนผ่านจากต้นไม้หนึ่งสู่อีกต้นหนึ่ง
12.120.10
आज्ञावान्स्यात्स्वयूथ्येषु भौमानि चरणैः किरन् ।
जतिपक्षः परिस्पन्देत्प्रेक्षेद्वैकल्यमात्मनः ॥ १२.१२०.१० ॥
กษัตริย์พึงเป็นผู้ที่คำสั่งได้รับการเชื่อฟังในหมู่ญาติของตน และพึงเดินทางไปทั่วแผ่นดินด้วยเท้าของตนเอง พึงมีญาติเป็นที่พึ่ง พึงขยันขันแข็ง และพึงสังเกตความอ่อนแอของตนเอง
12.120.11
दोषान्विवृणुयाच्छत्रोः परपक्षांश्च सूदयेत् ।
क ननेष्विव पुष्पाणि बहिरर्थान्समाचरेत् ॥ १२.१२०.११ ॥
กษัตริย์พึงเปิดเผยความผิดของศัตรู และทำลายฝ่ายของศัตรูเสีย เหมือนเก็บดอกไม้จากสวน ก็พึงแสวงหาจุดหมายของตนจากภายนอก
12.120.12
उच्छ्रितानाश्रयेत्स्फूतान्नरेन्द्रानचलोपमान् ।
श्रयेच्छायामिव ज्ञातिं गुप्तं शरणमाश्रयेत् ॥ १२.१२०.१२ ॥
กษัตริย์พึงพึ่งพากษัตริย์ผู้สูงส่งและรุ่งเรือง ผู้มั่นคงเหมือนภูเขา เหมือนคนแสวงหาร่มเงา ก็พึงพึ่งพาญาติ และพึงเข้าที่พึ่งที่ได้รับการคุ้มครอง
12.120.13
प्रावृषीवासितग्रीवो माद्येत निशि निर्जने ।
मायूरेण गुणेनैव स्त्रीभिरारक्षितश्चरेत् ॥ १२.१२०.१३ ॥
เหมือนนกยูงที่มีคอดำเหมือนเมฆฤดูฝน กษัตริย์พึงรื่นเริงในยามค่ำคืนในที่เปลี่ยว และด้วยคุณลักษณะของนกยูงนั่นเอง พึงเคลื่อนไปโดยมีสตรีคุ้มกัน
12.120.14
न जह्याच्च तनुत्राणं रक्षेदात्मानमात्मना ।
चारभूमिष्विव ततान्पाशांश्च परिवर्जयेत् ॥ १२.१२०.१४ ॥
ไม่พึงละเกราะป้องกันกาย พึงคุ้มครองตนด้วยตนเอง และพึงหลีกเลี่ยงบ่วงที่วางไว้ในบริเวณที่ตนเดินทางผ่านไป
12.120.15
प्रणयेद्वाऽपि तां भूमिं प्रणश्येद्ग्रहणे पुनः ।
एवं मयूरधर्मेण वर्तयन्सततं नरः।
हन्यात्क्रुद्धानतिविषांस्ताञ्जिह्मगतयोऽहिताः ॥ १२.१२०.१५ ॥
หรือพึงนำพื้นที่นั้นไปเสีย หากถูกจับได้ก็พึงหนีรอดไปอีก เมื่อดำเนินชีวิตอยู่เสมอตามธรรมของนกยูงเช่นนี้ บุรุษพึงฆ่าศัตรูที่โกรธเกรี้ยว มีพิษร้ายแรง และเดินคดเคี้ยว อันเป็นภัยต่อตน
12.120.16
नासूयेच्चावगर्ह्याणि सन्निवासान्निवासयेत् ।
सदा बर्हिसमं कामं प्रशस्तं कृतमाचरेत्।
सर्वतश्चाददेत्प्रज्ञां पतङ्गं गहनेष्विव ॥ १२.१२०.१६ ॥
ไม่พึงริษยาสิ่งที่น่าตำหนิ พึงให้ศัตรูที่อยู่ใกล้ชิดไปอยู่ห่างไกล พึงปฏิบัติความปรารถนาและการกระทำอันสมควรสรรเสริญเสมอ เหมือนขนหางนกยูง และพึงรับปัญญาจากทุกทิศ เหมือนแมลงเม่าในป่ารกทึบ
12.120.17
एवं मयूरवद्राजा स्वराज्यं परिपालयेत् ।
आत्मबुद्धिकरीं नीतिं विदधीत विचक्षणः ॥ १२.१२०.१७ ॥
กษัตริย์พึงคุ้มครองแคว้นของตนให้ดีเหมือนนกยูงฉะนั้น ผู้ฉลาดพึงกำหนดนโยบายที่ทำให้สติปัญญาของตนเจริญงอกงาม
12.120.18
आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्या विचारणाम् ।
बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिरेतच्छास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२.१२०.१८ ॥
การควบคุมตนด้วยปัญญา การพิจารณาด้วยปัญญาของผู้อื่น และการบรรลุคุณธรรมของตนด้วยปัญญา นี่คือคำสอนของตำรา
12.120.19
परं विश्वासयेत्साम्ना स्वशक्तिं चोपलक्षयेत् ।
आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत् ॥ १२.१२०.१९ ॥
พึงทำให้ผู้อื่นไว้วางใจด้วยการประนีประนอม และพึงสังเกตกำลังของตนด้วย พึงพิจารณาปัญญาด้วยปัญญาโดยการพินิจตนเอง
12.120.20
सान्त्वयोगमतिः प्राज्ञः कार्याकार्यप्रयोजनकः ।
निगूढबुद्धेर्धीरस्य वक्तव्ये वक्ष्यते तथा ॥ १२.१२०.२० ॥
ผู้มีปัญญาที่ชำนาญในการประนีประนอม และรู้จุดประสงค์ของสิ่งที่ควรทำและไม่ควรทำ จะกล่าวถ้อยคำในลักษณะเดียวกันนี้แก่ผู้มั่นคงซึ่งมีปัญญาลึกลับ ในถ้อยคำที่ควรกล่าว
12.120.21
संनिकृष्टां कथां प्राज्ञो यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः ।
स्वभावमेष्यते तप्तं कृष्णायसमिवोदके ॥ १२.१२०.२१ ॥
แม้ปราชญ์อย่างพฤหัสปติจะอธิบายเรื่องที่อยู่ใกล้ตัวด้วยปัญญา เรื่องนั้นก็ย่อมคืนสู่ภาวะเดิมของมัน เหมือนเหล็กดำที่ถูกเผาจนร้อนแล้วจุ่มลงในน้ำ
12.120.22
अनुयुञ्जीत सत्यानि सर्वाण्येव महीपतिः ।
आगमैरुपदिष्टानि स्वस्य चैव परस्य च ॥ १२.१२०.२२ ॥
พระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งแผ่นดินพึงยึดถือความจริงทั้งหมดที่คัมภีร์และขนบประเพณีสอนไว้ ทั้งเพื่อตนเองและเพื่อผู้อื่น
12.120.23
मृदुं क्रूरं तथा प्राज्ञं शूरं चार्थविधानवित् ।
स्वकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः ॥ १२.१२०.२३ ॥
ผู้รู้ระเบียบแห่งกิจการและทรัพย์สมบัติ พึงแต่งตั้งผู้ที่อ่อนโยน ผู้ที่เข้มงวด ผู้มีปัญญา ผู้กล้าหาญ และผู้ที่มีความสามารถในการพูดเป็นเลิศ ให้ทำหน้าที่ของตนตามความเหมาะสม
12.120.24
अप्यदृष्टानि युक्तानि स्वानुरूपेषु कर्मसु ।
सर्वांस्ताननुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीरिवायताः ॥ १२.१२०.२४ ॥
แม้งานเหล่านั้นจะมองไม่เห็นผล แต่ก็ต้องจัดให้เหมาะกับงานที่เหมาะสมแก่แต่ละคน แล้วพึงติดตามผู้ปฏิบัติงานทั้งหมดนั้นไว้ เหมือนการตามเสียงของสายพิณที่ขึงตึง
12.120.25
धर्माणामविरोधेन सर्वेषां प्रियमाचरेत् ।
ममायमिति राजा यः सपर्वत इवाचलः ॥ १२.१२०.२५ ॥
โดยไม่ขัดแย้งกับธรรมทั้งหลาย พึงประพฤติสิ่งที่เป็นที่รักของทุกคน พระราชาผู้คิดว่า นี่เป็นของเรา ย่อมตั้งมั่นดุจภูเขาไม่หวั่นไหว พร้อมทั้งยอดเขาทั้งหลาย
12.120.26
व्यवहारं समाधाय सूर्यो रश्मीनिवायतान् ।
धर्ममेवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रियाप्रिये ॥ १२.१२०.२६ ॥
เปรียบดังพระอาทิตย์ที่จัดเรียงรัศมีอันแผ่ออกไป พระราชาพึงจัดระเบียบกิจการทางกฎหมายให้เรียบร้อย ถือสิ่งที่น่ารักและไม่น่ารักว่าเสมอกัน แล้วปกป้องรักษาธรรมนั้นเอง
12.120.27
कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः ।
मध्ये वयसि निर्दोषान्हिते युक्ताञ्जितक्लमान् ॥ १२.१२०.२७ ॥
พึงแต่งตั้งผู้ที่มาจากตระกูล ธรรมชาติ และแผ่นดินที่ดี ผู้รู้ธรรม มีวาจาอ่อนโยน อยู่ในวัยกลาง ปราศจากโทษ ตั้งใจทำสิ่งที่เป็นประโยชน์ และไม่เหน็ดเหนื่อย
12.120.28
अलुब्धाञ्शिक्षितान्दान्तान्धर्मेषु परिनिष्ठितान् ।
स्थापयेत्सर्वकार्येषु राजा सर्वार्थरक्षिणः ॥ १२.१२०.२८ ॥
พระราชาพึงแต่งตั้งในกิจการทั้งปวงซึ่งเป็นผู้ไม่โลภ ได้รับการฝึกฝน ข่มใจได้ และตั้งมั่นในธรรม ให้เป็นผู้พิทักษ์ทรัพย์สมบัติทั้งหมด
12.120.29
एतेन च प्रकारेण कृत्यानामागतिं गतिम् ।
युक्त्या समनुतिष्ठेन तुष्टश्चारैः पुरस्कृतः ॥ १२.१२०.२९ ॥
ด้วยวิธีการเช่นเดียวกันนี้ พระราชาพึงจัดการกับการมาและการไปของกิจการทั้งหลายอย่างชำนาญ และพึงพอพระทัย โดยมีจารชนเป็นผู้ช่วยเหลือ
12.120.30
अमोघक्रोधहर्शस्य स्वयं कृत्याऽनुदर्शिनाः ।
आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुदैव वसुंधरा ॥ १२.१२०.३० ॥
สำหรับผู้ที่ความโกรธและความยินดีไม่สูญเปล่า ผู้ตรวจดูกิจการด้วยตนเอง และมีคลังคือความเชื่อมั่นในตนเอง ทรัพย์ โชคลาภ และแผ่นดินย่อมให้ผล
12.120.31
व्यक्तश्चानुग्रहो यस्य यथोक्तश्चापि निग्रहः ।
गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रस्य स राजा राजधर्मवित् ॥ १२.१२०.३१ ॥
พระราชาผู้ที่ความโปรดปรานและการลงโทษตามควรปรากฏชัด ผู้มีตนที่ได้รับการคุ้มครอง และมีแคว้นที่ได้รับการคุ้มครอง พระองค์นั้นคือพระราชาผู้รู้ราชธรรม
12.120.32
नित्यं राष्ट्रमवेक्षेत गोभिः सूर्य इवातपन् ।
चारांश्चानुचरान्विद्यात्तथा बुद्ध्या स्वयं चरेत् ॥ १२.१२०.३२ ॥
พระราชาพึงตรวจดูแคว้นอยู่เป็นนิตย์ ดุจพระอาทิตย์ที่แผดเผาด้วยรัศมี พึงรู้จักจารชนและผู้ติดตาม และด้วยปัญญาของตนเอง พึงออกเดินทางตรวจราชการด้วยพระองค์เอง
12.120.33
कालप्राप्तमुपादद्यान्नार्थं राजा प्रसूचयेत् ।
अहन्यहनि संदुह्यान्महीं गामिव बुद्धिमान् ॥ १२.१२०.३३ ॥
พระราชาพึงรับสิ่งที่มาถึงตามกาลเวลา และไม่พึงเปิดเผยทรัพย์สมบัติ ดุจผู้มีปัญญาที่รีดนมจากโควันแล้ววันเล่า พระราชาพึงดึงทรัพย์จากแผ่นดินวันแล้ววันเล่า
12.120.34
यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनोति मधु षट्पदः ।
तथा द्रव्यमुपादाय राजा कुर्वीत संचयम् ॥ १२.१२०.३४ ॥
เหมือนผึ้งที่เก็บน้ำหวานจากดอกไม้ตามลำดับ พระราชาก็พึงรับทรัพย์แล้วสะสมไว้
12.120.35
यद्धि गुप्तावशिष्टं स्यात्तद्वित्तं धर्मकामयोः ।
संचयान्न विसर्गी स्याद्राजा शास्त्रविदात्मवान् ॥ १२.१२०.३५ ॥
ทรัพย์ที่เหลือซึ่งได้รับการคุ้มครองไว้นั้น เป็นทรัพย์สำหรับธรรมและกามจริง ไม่พึงให้ออกไปจากที่สะสมไว้ พระราชาพึงเป็นผู้รอบรู้คัมภีร์และข่มใจตนได้
12.120.36
नार्थमल्पं परिभवेन्नावमन्येत शात्रवान् ।
बुद्ध्याऽनुबुद्ध्या चात्मानं न चाबुद्धेषु विश्वसेत् ॥ १२.१२०.३६ ॥
พระราชาไม่พึงดูหมิ่นทรัพย์แม้เพียงน้อยนิด และไม่พึงดูแคลนศัตรู พึงรักษาตนด้วยปัญญาและการไตร่ตรองที่ตามมา และไม่พึงไว้วางใจผู้ที่ไม่รู้
12.120.37
धृतिर्दाक्ष्यं संयमो बुद्धिरात्मा ।
धैर्यं शौर्यं देशकालाप्रमादः।
अल्पस्य वा महतो वा विवृद्धौ ।
धनस्यैतान्यष्ट समिंधनानि ॥ १२.१२०.३७ ॥
ความมั่นคง ความชำนาญ การสำรวมตน ความเข้าใจ ตนเอง ความอดทน ความกล้าหาญ และความไม่ประมาทต่อสถานที่และเวลา เหล่านี้คือเชื้อฟืนทั้งแปดของความเจริญของทรัพย์ ไม่ว่าทรัพย์นั้นจะน้อยหรือมาก
12.120.38
अग्निस्तोको वर्धतेऽप्याज्यसिक्तो ।
बीजं चैकं बहुसहस्रमेति।
क्षयोदयौ विपुलौ सन्नियम्यौ ।
तस्मादल्पं नावमन्येत वित्तम् ॥ १२.१२०.३८ ॥
ประกายไฟเล็กน้อยที่ราดด้วยเนยใสย่อมลุกโชน เมล็ดพืชเพียงเมล็ดเดียวย่อมกลายเป็นนับพัน ทั้งความเสื่อมและความเจริญล้วนยิ่งใหญ่ และต้องควบคุมให้ดี เพราะฉะนั้นไม่พึงดูหมิ่นทรัพย์แม้เพียงน้อยนิด
12.120.39
बालोऽप्यबालः स्थविरो रिपुर्यः ।
सदा प्रमत्तं पुरुषं निहन्यात्।
कालेनान्यस्तस्य मूलं हरेत् ।
कालज्ञानं पार्थिवाना वरिष्ठम् ॥ १२.१२०.३९ ॥
ศัตรูไม่ว่าจะเป็นเด็ก ผู้ที่เติบโตเป็นผู้ใหญ่แล้ว หรือคนชรา ผู้ที่โจมตีคนประมาทอยู่เสมอย่อมฆ่าเขาได้ และศัตรูอีกผู้หนึ่งก็อาจถอนรากของเขาไปในกาลเวลา สำหรับพระราชาทั้งหลาย ความรู้เรื่องกาลเวลาเป็นสิ่งประเสริฐที่สุด
12.120.40
हरेत्कीर्ति धर्ममस्योपरुन्ध्या ।
दर्थे विघ्नं वीर्यमस्योपहन्यात्।
रिपुर्द्वेष्टा दुर्बलो वा बली वा ।
तस्माच्छत्रोर्नैव बिभ्येद्यथात्मा ॥ १२.१२०.४० ॥
ศัตรูอาจพรากเกียรติและธรรมของเขาไปด้วยการขัดขวาง และโจมตีกำลังของเขาด้วยการวางอุปสรรคในจุดมุ่งหมายของเขา ไม่ว่าศัตรูนั้นจะเป็นผู้เกลียดชัง อ่อนแอ หรือแข็งแกร่ง เพราะฉะนั้นไม่พึงกลัวศัตรูเหมือนที่กลัวตนเอง
12.120.41
क्षयं शत्रोः संचयं पालनं वा ।
उभावर्थौ सहितौ धर्मकामौ।
ततश्चान्यन्मतिमान्संदधीत ।
तस्माद्राजा बुद्धिमन्तं श्रयेत ॥ १२.१२०.४१ ॥
กษัตริย์ควรมุ่งทำลายศัตรู สะสมทรัพย์ และรักษาทรัพย์นั้นไว้ ทั้งสองจุดหมายนี้พร้อมกับธรรมและกามควรแสวงหาไปด้วยกัน แล้วผู้มีปัญญาก็ควรพิจารณาแนวทางอื่นด้วย ดังนั้นกษัตริย์จึงควรพึ่งพาผู้มีปัญญา
12.120.42
बुद्धिर्दीप्ता बलवन्तं हिनस्ति ।
बलं बुद्ध्या पाल्यते वर्धमानम्।
शत्रुर्बुद्ध्या सीदते पीड्यमानो ।
बुद्धिपूर्वं कर्म यत्तत्प्रशस्तम् ॥ १२.१२०.४२ ॥
ปัญญาอันเฉียบคมย่อมทำลายแม้ผู้แข็งแกร่ง กำลังที่เติบโตขึ้นย่อมได้รับการปกป้องด้วยปัญญา ศัตรูที่ถูกปัญญากดดันย่อมจมลง การกระทำที่ตั้งอยู่บนปัญญาเป็นเบื้องต้นนั้นเป็นสิ่งที่สรรเสริญ
12.120.43
सर्वान्कामान्कामयानो हि धीरः ।
सत्वेनाल्पेनाप्नुते हीनदोषः।
यश्चात्मानं प्रार्थयतेऽर्थ्यमानैः ।
श्रेयः पात्रं पूरयते च नाल्पम् ॥ १२.१२०.४३ ॥
ผู้มีความมั่นคงซึ่งปรารถนากามทั้งปวง ย่อมได้สิ่งเหล่านั้นโดยปราศจากโทษ แม้จะมีความกล้าหาญเพียงเล็กน้อย ส่วนผู้ที่มอบตนแก่ผู้ที่มาขอ ย่อมเติมเต็มผู้ควรรับ มิใช่เพียงเล็กน้อย
12.120.44
तस्माद्राजा प्रगृहीतः प्रजासु ।
मूलं लक्ष्म्याः सर्वशो ह्याददीत।
दीर्घं कालं ह्यपि संपीड्यमानो ।
व्युष्यात्संपद्व्यवसायेन शक्त्या ॥ १२.१२०.४४ ॥
ดังนั้น กษัตริย์ผู้ได้รับการยอมรับจากประชาชนของตน ควรยึดมั่นรากฐานแห่งลักษมีโดยครบถ้วน แม้จะถูกบีบคั้นอยู่นาน ก็ควรอดทนด้วยความพยายามในการแสวงหาความรุ่งเรือง และด้วยกำลังของตน จนกว่าความสำเร็จจะรุ่งอรุณ
12.120.45
विद्या तपो वा विपुलं धनं वा ।
सर्वं ह्येतद्व्यवसायेन शक्यम्।
ब्रह्मायत्तं निवसति देहवत्सु ।
तस्माद्विद्याद्व्यवसायं प्रभूतम् ॥ १२.१२०.४५ ॥
ความรู้ ตบะ หรือทรัพย์สมบัติอันมากมาย ทั้งหมดนี้ย่อมบรรลุได้ด้วยความพยายาม พรหมันสถิตอยู่ในสิ่งมีชีวิตที่มีกาย ดังนั้น จึงควรรู้จักความพยายามอันยิ่งใหญ่
12.120.46
यत्रासते मतिमन्तो मनस्विनः ।
शक्रो विष्णुर्यत्र सरस्वती च।
वसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं ।
तस्माद्विद्वान्नावमन्येत देहम् ॥ १२.१२०.४६ ॥
ที่ใดที่ผู้มีปัญญาและผู้มีจิตใจสูงส่งอาศัยอยู่ ที่ใดที่พระอินทร์ พระวิษณุ และพระสรัสวตีประทับอยู่ และที่ใดที่สรรพสัตว์ดำรงอยู่เสมอ ดังนั้น ผู้มีความรู้จึงไม่ควรดูหมิ่นร่างกาย
12.120.47
लुब्धं हन्यात्संप्रदानाद्धि नित्यं ।
लुब्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति।
सर्वो लुब्धः सर्वगुणोपभोगो ।
योऽर्थैर्हीनो धर्मकामौ जहाति ॥ १२.१२०.४७ ॥
ผู้ตระหนี่ควรถูกเอาชนะด้วยการให้เสมอ เพราะผู้ตระหนี่ย่อมไม่รู้จักพอในทรัพย์ของผู้อื่น ผู้ตระหนี่ย่อมไม่ได้รับคุณธรรมทั้งปวงไปเสวย ผู้ที่ขาดแคลนทรัพย์ย่อมละทิ้งทั้งธรรมและกาม
12.120.48
धनं भोगं पुत्रदारं समृद्धिं ।
सर्वं लुब्धः प्रार्थयते परेषाम्।
लुब्धे दोषाः संभवन्तीह सर्वे ।
तस्माद्राजा न प्रगृह्णीत् लुब्धम् ॥ १२.१२०.४८ ॥
ผู้ตระหนี่ย่อมขอจากผู้อื่นทั้งทรัพย์ ความเพลิดเพลิน บุตรและภรรยา และความรุ่งเรือง ทุกสิ่งทุกอย่าง ในผู้ตระหนี่ โทษทั้งปวงย่อมเกิดขึ้นในโลกนี้ ดังนั้น กษัตริย์จึงไม่ควรรับผู้ตระหนี่เข้ารับใช้
12.120.49
संदर्शनेन पुरुषं जघन्यमपि चोदयेत् ।
आरम्भान्द्विषतां प्राज्ञः सर्वार्थांश्च प्रसूदयेत् ॥ १२.१२०.४९ ॥
ผู้มีปัญญาควรกระตุ้นแม้บุรุษที่ต่ำต้อยด้วยเพียงการมองเห็น และควรทำลายความมุ่งหมายทั้งปวงด้วยการกระทำของศัตรู
12.120.50
धर्मान्वितेषु विज्ञाता मन्त्रगुप्तिंश्च पाण्डव ।
आप्तो राजन्कुलीनश्च पर्याप्तो राष्ट्रसंग्रहे ॥ १२.१२०.५० ॥
ในหมู่ผู้ที่เป็นที่รู้จักว่าประพฤติธรรม และรักษาความลับแห่งคำปรึกษาได้ ข้าแต่ปาณฑพ ข้าแต่กษัตริย์ ผู้ที่เชื่อถือได้และมาจากตระกูลสูงส่ง ย่อมเหมาะสมที่จะรวบรวมและปกครองแผ่นดิน
12.120.51
विविप्रयुक्तान्नरदेवधर्मा ।
नुक्तान्समासेन निबोध बुद्ध्या।
इमान्विदध्यादनुसृत्य यो वै ।
राजा महीं पालयितुं स शक्तः ॥ १२.१२०.५१ ॥
จงฟังโดยย่อ และเข้าใจด้วยปัญญา ถึงหน้าที่อันแตกต่างของกษัตริย์ซึ่งยังไม่ได้กล่าวไว้ ผู้ใดปฏิบัติตามและดำเนินตามสิ่งเหล่านี้ ผู้นั้นย่อมสามารถปกครองแผ่นดินได้
12.120.52
सुनीतिजं यस्य विधानजं सुखं ।
धर्मप्रणीतं विधिवत्प्रसिद्ध्यति।
न निन्द्यते तस्य गतिर्महीपते ।
स विन्दते राज्यसुखं ह्यनुत्तमम् ॥ १२.१२०.५२ ॥
ความสุขที่เกิดจากนโยบายอันดีและระเบียบอันเหมาะสม ซึ่งตั้งอยู่บนธรรมย่อมสำเร็จตามกฎเกณฑ์ ข้าแต่ผู้เป็นใหญ่แห่งแผ่นดิน ทางดำเนินของผู้นั้นย่อมไม่ถูกติเตียน และเขาย่อมได้รับความสุขอันสูงสุดแห่งราชย์
12.120.53
धनैर्विशिष्टान्मतिशीलपूजिता ।
न्गुणोपपन्नान्युधि दृष्टविक्रमान्।
गुणेषु युक्तानचिरादिवात्मवां ।
स्ततोऽभिसंधाय निहन्ति शात्रवान् ॥ १२.१२०.५३ ॥
ผู้ที่โดดเด่นด้วยทรัพย์ ได้รับการยกย่องด้วยปัญญาและจริยธรรม ประกอบด้วยคุณความดี มีความกล้าหาญที่ประจักษ์ในการรบ และยึดมั่นในคุณธรรมทั้งหลาย กษัตริย์ผู้ข่มใจตนได้ย่อมจำแนกผู้เหล่านั้นได้ในไม่ช้า แล้วจึงวางแผนและสังหารศัตรูทั้งหลาย
12.120.54
पश्येदुपायान्विविधेषु कर्मसु ।
न चानुपायेन मतिं निवेशयेत्।
श्रियं विशिष्टां विपुलं यशो धनं ।
न दोषदर्शी पुरुषः समश्नुते ॥ १२.१२०.५४ ॥
ในการงานต่าง ๆ ควรพิจารณาหาวิธีที่เหมาะสม และไม่ควรตั้งใจไว้กับวิธีที่ไม่เหมาะสม บุรุษผู้ไม่เพ่งหาโทษย่อมบรรลุความรุ่งเรืองอันประเสริฐ เกียรติยศอันยิ่งใหญ่ และทรัพย์
12.120.55
प्रीतिप्रवृत्तिं विनिवर्तनं च ।
सुहृसु विज्ञाय विचार्य चोभयोः।
यदेव मित्रं गुरुभारमावहे ।
त्तदेव सुस्निग्धमुदाहरेद्बुधः ॥ १२.१२०.५५ ॥
เมื่อได้รู้และพิจารณาทั้งความเอนเอียงไปสู่ความรักใคร่ต่อมิตร และการถอนตัวจากความรักนั้นอย่างถ่องแท้แล้ว ผู้มีปัญญาควรกล่าววาจาอ่อนโยนที่สุดแก่มิตรผู้สามารถแบกรับภาระอันหนักได้
12.120.56
एतान्मयोक्तांश्चर राजधर्मा ।
न्नृणां च गुप्तौ मतिमादधत्स्व।
अवाप्स्यसे पुण्यफलं सुखेन ।
सर्वो हि लोको नृप धर्ममूलः ॥ १२.१२०.५६ ॥
จงปฏิบัติตามหน้าที่ของกษัตริย์ที่เราได้กล่าวมานี้ และตั้งใจให้มั่นในการคุ้มครองมนุษย์ เช่นนั้นท่านจะได้รับผลแห่งบุญได้โดยง่าย เพราะข้าแต่กษัตริย์ โลกทั้งสิ้นมีธรรมเป็นรากฐาน