మహాభారతం · అధ్యాయం 12.120
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.120.1
राजवृत्तान्यनेकानि त्वया प्रोक्तानि भारत ।
पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः ॥ १२.१२०.१ ॥
భరతవంశీయుడా! రాజధర్మార్థాలు తెలిసిన పూర్వులు ముందే నియమించిన రాజుల అనేక ఆచారాలను మీరు చెప్పారు.
12.120.2
तदेव विस्तरेणोक्तं पूर्ववृत्तं सतां मतम् ।
प्रणेयं राजधर्माणां प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.१२०.२ ॥
సజ్జనులు అంగీకరించిన ఆ పూర్వాచారాన్ని మీరు విపులంగా చెప్పారు. భరతశ్రేష్ఠా, రాజధర్మాలలో బోధించదగినదాన్ని చెప్పండి.
12.120.3
रक्षणं सर्वभूतानामिति क्षात्रं परं मतम् ।
तद्यथा रक्षणं कुर्यात्तथा शृणु महीपते ॥ १२.१२०.३ ॥
సమస్త ప్రాణులను రక్షించడమే క్షత్రియ ధర్మంలో పరమమైనదిగా భావించబడింది; ఆ రక్షణను ఎలా చేయాలో వినండి, మహీపతీ.
12.120.4
यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः ।
तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत् धर्मवित् ॥ १२.१२०.४ ॥
పాములను తినే నెమలి రంగురంగుల ఈకలను ధరించినట్లే, ధర్మం తెలిసిన రాజు అనేక విధాలైన రూపాలను ధరించాలి.
12.120.5
तैक्ष्ण्यं जिह्नत्वमादानं सत्यमार्जवमेव च ।
मध्यस्थाः सत्वमातिष्ठंस्तथा वै सुखमृच्छति ॥ १२.१२०.५ ॥
తీక్ష్ణత, వక్రత, స్వీకరణ, సత్యం, ఋజుత్వం వీటిని అనుసరించి, మధ్యస్థంగా ఉంటూ సత్త్వాన్ని పొందినవాడు అలాగే సుఖాన్ని పొందుతాడు.
12.120.6
यस्मिन्नर्थे यथैव स्यात्तदूर्णं रूपमादिशेत् ।
बहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मोऽप्यर्थो न सीदति ॥ १२.१२०.६ ॥
ఏ పనిలో ఏది సరిపోతుందో, దానికి తగిన రూపాన్ని వెంటనే స్వీకరించాలి; బహురూపుడైన రాజు యొక్క సూక్ష్మమైన పని కూడా చెడిపోదు.
12.120.7
नित्यं रक्षितमन्त्रः स्याद्यथा मूकः शरच्छिखी ।
श्लक्ष्णाक्षरगतः श्रीमान्भवेच्छास्त्रविशारदः ॥ १२.१२०.७ ॥
రాజు ఎల్లప్పుడూ తన మంత్రాంగాన్ని రహస్యంగా ఉంచాలి; మూగవాడిలా, రెల్లులోని అగ్నిలా ఉండాలి. సూక్ష్మాక్షరాల శాస్త్రాలలో నిపుణుడు, ఐశ్వర్యవంతుడు కావాలి.
12.120.8
आयव्ययेषु युक्तः स्याज्जलस्रवणेष्विव ।
शैलाद्वर्षोदकानीव द्विजान्सिद्धान्समाश्रयेत्।
आत्मार्थं हि सदा राजा कुर्याद्धर्मध्वजोत्तमम् ॥ १२.१२०.८ ॥
రాజు ఆదాయ వ్యయాలలో నిమగ్నుడై ఉండాలి; పర్వతం నుండి వర్షజలం ప్రవహించినట్లు సిద్ధులైన బ్రాహ్మణులను ఆశ్రయించాలి. తన హితం కోసం రాజు ఎల్లప్పుడూ ధర్మ ధ్వజాన్ని ఉత్తమంగా ఎగురవేయాలి.
12.120.9
नित्यमुद्यतदण्डः स्यादाचारे चाप्रमादवान् ।
लोके चायव्ययौ दृष्ट्वा वृक्षाद्वृक्षमिवाव्रजेत् ॥ १२.१२०.९ ॥
రాజు ఎల్లప్పుడూ దండాన్ని ఎత్తి ఉంచాలి; ఆచారంలో అప్రమత్తుడై ఉండాలి. లోకంలో ఆదాయ వ్యయాలను చూసి, ఒక చెట్టు నుండి మరొక చెట్టుకు వెళ్లినట్లు కదలాలి.
12.120.10
आज्ञावान्स्यात्स्वयूथ्येषु भौमानि चरणैः किरन् ।
जतिपक्षः परिस्पन्देत्प्रेक्षेद्वैकल्यमात्मनः ॥ १२.१२०.१० ॥
రాజు తన బంధువులు, అనుచరులలో ఆజ్ఞాపించువాడై ఉండాలి; తన పాదాలతో భూమిపై సంచరించాలి. కులబలాన్ని అండగా చేసుకుని చురుగ్గా ఉండి, తన లోపాన్ని గమనించాలి.
12.120.11
दोषान्विवृणुयाच्छत्रोः परपक्षांश्च सूदयेत् ।
क ननेष्विव पुष्पाणि बहिरर्थान्समाचरेत् ॥ १२.१२०.११ ॥
రాజు శత్రువు దోషాలను బయటపెట్టాలి; శత్రుపక్షాన్ని నాశనం చేయాలి. ఉద్యానవనాలలో పువ్వులు కోసినట్లు, బయట నుండి తన కార్యాలను సాధించాలి.
12.120.12
उच्छ्रितानाश्रयेत्स्फूतान्नरेन्द्रानचलोपमान् ।
श्रयेच्छायामिव ज्ञातिं गुप्तं शरणमाश्रयेत् ॥ १२.१२०.१२ ॥
రాజు ఎత్తైన, సంపన్నమైన, పర్వతంలా చలించని రాజులను ఆశ్రయించాలి. నీడను ఆశ్రయించినట్లు బంధువును ఆశ్రయించాలి; రక్షితమైన శరణ్యాన్ని కూడా ఆశ్రయించాలి.
12.120.13
प्रावृषीवासितग्रीवो माद्येत निशि निर्जने ।
मायूरेण गुणेनैव स्त्रीभिरारक्षितश्चरेत् ॥ १२.१२०.१३ ॥
వర్షాకాలపు మేఘం వంటి మెడ కలవాడు రాత్రి నిర్జన ప్రదేశంలో ఆనందించాలి; నెమలి గుణంతోనే, స్త్రీల చేత రక్షింపబడుతూ సంచరించాలి.
12.120.14
न जह्याच्च तनुत्राणं रक्षेदात्मानमात्मना ।
चारभूमिष्विव ततान्पाशांश्च परिवर्जयेत् ॥ १२.१२०.१४ ॥
కవచాన్ని విడువకూడదు; తనను తానే తన ద్వారా రక్షించుకోవాలి; సంచరించే ప్రదేశాల్లో విస్తరించిన ఉచ్చులను విడిచిపెట్టాలి.
12.120.15
प्रणयेद्वाऽपि तां भूमिं प्रणश्येद्ग्रहणे पुनः ।
एवं मयूरधर्मेण वर्तयन्सततं नरः।
हन्यात्क्रुद्धानतिविषांस्ताञ्जिह्मगतयोऽहिताः ॥ १२.१२०.१५ ॥
లేదా ఆ భూమిని కూడా దూరం చేయాలి; పట్టుబడితే మళ్ళీ తప్పించుకోవాలి; ఈ విధంగా నెమలి ధర్మంతో ఎల్లప్పుడూ ప్రవర్తించే మనిషి, కోపించిన, అత్యంత విషపూరితమైన, వంకర నడక కలిగిన ఆ శత్రువులను చంపాలి.
12.120.16
नासूयेच्चावगर्ह्याणि सन्निवासान्निवासयेत् ।
सदा बर्हिसमं कामं प्रशस्तं कृतमाचरेत्।
सर्वतश्चाददेत्प्रज्ञां पतङ्गं गहनेष्विव ॥ १२.१२०.१६ ॥
నిందార్హమైన విషయాలపై అసూయపడకూడదు; దగ్గర నివాసం నుండి (శత్రువును) దూరంగా ఉంచాలి; ఎల్లప్పుడూ నెమలి పింఛంలా ఇష్టాన్ని, ప్రశంసార్హమైన కర్మను ఆచరించాలి; దట్టమైన అడవుల్లో పురుగులా అన్ని వైపుల నుండి బుద్ధిని గ్రహించాలి.
12.120.17
एवं मयूरवद्राजा स्वराज्यं परिपालयेत् ।
आत्मबुद्धिकरीं नीतिं विदधीत विचक्षणः ॥ १२.१२०.१७ ॥
ఈ విధంగా నెమలిలా రాజు తన రాజ్యాన్ని బాగా పరిపాలించాలి; వివేకవంతుడు తన బుద్ధిని పెంచే నీతిని స్థాపించాలి.
12.120.18
आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्या विचारणाम् ।
बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिरेतच्छास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२.१२०.१८ ॥
బుద్ధితో ఆత్మసంయమనం, ఇతరుల బుద్ధితో విచారణ; బుద్ధితో తన గుణాలను పొందడం—ఇదే శాస్త్ర నిర్దేశం.
12.120.19
परं विश्वासयेत्साम्ना स्वशक्तिं चोपलक्षयेत् ।
आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत् ॥ १२.१२०.१९ ॥
ఇతరుల విశ్వాసాన్ని సామోపాయంతో గెలవాలి; తన శక్తిని కూడా గమనించాలి. ఆత్మపరిశీలనతో బుద్ధిని బుద్ధితోనే విచారించాలి.
12.120.20
सान्त्वयोगमतिः प्राज्ञः कार्याकार्यप्रयोजनकः ।
निगूढबुद्धेर्धीरस्य वक्तव्ये वक्ष्यते तथा ॥ १२.१२०.२० ॥
సామయోగంలో నేర్పరి, చేయదగినది చేయకూడనిది తెలిసిన ప్రాజ్ఞుడు — గూఢబుద్ధి కలిగిన ధీరుని మాటల్లో కూడా అలాగే చెప్పబడుతుంది.
12.120.21
संनिकृष्टां कथां प्राज्ञो यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः ।
स्वभावमेष्यते तप्तं कृष्णायसमिवोदके ॥ १२.१२०.२१ ॥
ప్రాజ్ఞుడు బృహస్పతి అయినా బుద్ధితో సమీపమైన కథను తెచ్చినట్లయితే, అది నీటిలో తప్తమైన నల్ల ఇనుములా తన స్వభావాన్ని పొందుతుంది.
12.120.22
अनुयुञ्जीत सत्यानि सर्वाण्येव महीपतिः ।
आगमैरुपदिष्टानि स्वस्य चैव परस्य च ॥ १२.१२०.२२ ॥
రాజు శాస్త్రాల ద్వారా ఉపదేశింపబడిన సర్వ సత్యాలను అనుసరించాలి — తన కోసమూ, ఇతరుల కోసమూ.
12.120.23
मृदुं क्रूरं तथा प्राज्ञं शूरं चार्थविधानवित् ।
स्वकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः ॥ १२.१२०.२३ ॥
అర్థవిధానం తెలిసినవాడు మృదువైనవారిని, క్రూరులను, ప్రాజ్ఞులను, శూరులను, మాటలో ఆధిక్యం కలవారిని — వారివారి కర్మలలో నియమించాలి.
12.120.24
अप्यदृष्टानि युक्तानि स्वानुरूपेषु कर्मसु ।
सर्वांस्ताननुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीरिवायताः ॥ १२.१२०.२४ ॥
వారు అదృశ్యులైనా, తమకు తగిన కర్మలలో నియుక్తులైన వారినందరినీ, సాగదీసిన తీగల స్వరాలను అనుసరించినట్లు అనుసరించాలి.
12.120.25
धर्माणामविरोधेन सर्वेषां प्रियमाचरेत् ।
ममायमिति राजा यः सपर्वत इवाचलः ॥ १२.१२०.२५ ॥
ధర్మాలకు విరోధం కాకుండా అందరికీ ప్రియమైనదాన్ని చేయాలి. 'ఇది నాది' అని భావించే రాజు పర్వతంతో కూడిన కదలని పర్వతంలా స్థిరంగా ఉంటాడు.
12.120.26
व्यवहारं समाधाय सूर्यो रश्मीनिवायतान् ।
धर्ममेवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रियाप्रिये ॥ १२.१२०.२६ ॥
సూర్యుడు తన విస్తారమైన కిరణాలను సరిచేసినట్లు, వ్యవహారాన్ని సమంగా నిర్వహించి, ప్రియాప్రియాలను సమానంగా భావించి ధర్మాన్నే రక్షించాలి.
12.120.27
कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः ।
मध्ये वयसि निर्दोषान्हिते युक्ताञ्जितक्लमान् ॥ १२.१२०.२७ ॥
మంచి కులం, స్వభావం, దేశం కలవారూ, ధర్మం తెలిసినవారూ, మృదువుగా మాట్లాడేవారూ, మధ్యవయస్కులూ, దోషరహితులూ, హితకార్యాలలో నిమగ్నులూ, అలసటను జయించినవారూ అయినవారిని (నియమించాలి).
12.120.28
अलुब्धाञ्शिक्षितान्दान्तान्धर्मेषु परिनिष्ठितान् ।
स्थापयेत्सर्वकार्येषु राजा सर्वार्थरक्षिणः ॥ १२.१२०.२८ ॥
లోభం లేనివారూ, శిక్షణ పొందినవారూ, నిగ్రహం కలవారూ, ధర్మాలలో స్థిరంగా నిలిచినవారూ అయినవారిని రాజు అన్ని కార్యాలలో, సర్వ ధనాన్ని రక్షించేవారిగా నియమించాలి.
12.120.29
एतेन च प्रकारेण कृत्यानामागतिं गतिम् ।
युक्त्या समनुतिष्ठेन तुष्टश्चारैः पुरस्कृतः ॥ १२.१२०.२९ ॥
ఇదే విధంగా రాజు కార్యాల రాకపోకలను యుక్తితో గమనించాలి; గూఢచారుల సహాయంతో సంతృప్తిగా ఉండాలి.
12.120.30
अमोघक्रोधहर्शस्य स्वयं कृत्याऽनुदर्शिनाः ।
आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुदैव वसुंधरा ॥ १२.१२०.३० ॥
కోపం, ఆనందం వ్యర్థం కానివాడూ, స్వయంగా కార్యాలను పరిశీలించేవాడూ, ఆత్మవిశ్వాసమే కోశంగా కలవాడూ అయినవానికి ధనం, భాగ్యం, భూమి (ఫలిస్తాయి).
12.120.31
व्यक्तश्चानुग्रहो यस्य यथोक्तश्चापि निग्रहः ।
गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रस्य स राजा राजधर्मवित् ॥ १२.१२०.३१ ॥
ఎవని అనుగ్రహం, చెప్పిన విధంగా నిగ్రహం స్పష్టంగా ఉంటాయో, తన ఆత్మను కాపాడుకున్నవాడు, రాజ్యాన్ని కాపాడినవాడు, అతడే రాజధర్మం తెలిసిన రాజు.
12.120.32
नित्यं राष्ट्रमवेक्षेत गोभिः सूर्य इवातपन् ।
चारांश्चानुचरान्विद्यात्तथा बुद्ध्या स्वयं चरेत् ॥ १२.१२०.३२ ॥
రాజు సూర్యుడు తన కిరణాలతో ప్రకాశించినట్లు నిత్యం రాష్ట్రాన్ని పరిశీలించాలి; చారులను, అనుచరులను తెలుసుకోవాలి; బుద్ధితో తానే సంచరించాలి.
12.120.33
कालप्राप्तमुपादद्यान्नार्थं राजा प्रसूचयेत् ।
अहन्यहनि संदुह्यान्महीं गामिव बुद्धिमान् ॥ १२.१२०.३३ ॥
రాజు కాలానుగుణంగా లభించినదే స్వీకరించాలి; ధనాన్ని ప్రకటించకూడదు; బుద్ధిమంతుడు ఆవును రోజూ పాలు పితికినట్లు భూమిని రోజురోజుకు పితకాలి.
12.120.34
यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनोति मधु षट्पदः ।
तथा द्रव्यमुपादाय राजा कुर्वीत संचयम् ॥ १२.१२०.३४ ॥
తుమ్మెద పువ్వుల నుండి క్రమంగా తేనెను సేకరించినట్లు, రాజు ధనాన్ని స్వీకరించి సంచయం చేయాలి.
12.120.35
यद्धि गुप्तावशिष्टं स्यात्तद्वित्तं धर्मकामयोः ।
संचयान्न विसर्गी स्याद्राजा शास्त्रविदात्मवान् ॥ १२.१२०.३५ ॥
ఏ ధనం రక్షితంగా మిగులుతుందో అదే ధర్మ-కామాలకు సరిపోయే ధనం; సంచయం నుండి వ్యయం కాకూడదు; రాజు శాస్త్రజ్ఞుడు, ఆత్మనిగ్రహం గలవాడు కావాలి.
12.120.36
नार्थमल्पं परिभवेन्नावमन्येत शात्रवान् ।
बुद्ध्याऽनुबुद्ध्या चात्मानं न चाबुद्धेषु विश्वसेत् ॥ १२.१२०.३६ ॥
రాజు అల్ప ధనాన్ని కూడా తృణీకరించకూడదు; శత్రువులను అవమానించకూడదు; బుద్ధితో, తదనంతర ఆలోచనతో తనను కాపాడుకోవాలి; అవివేకులను నమ్మకూడదు.
12.120.37
धृतिर्दाक्ष्यं संयमो बुद्धिरात्मा ।
धैर्यं शौर्यं देशकालाप्रमादः।
अल्पस्य वा महतो वा विवृद्धौ ।
धनस्यैतान्यष्ट समिंधनानि ॥ १२.१२०.३७ ॥
ధృతి, నేర్పు, సంయమనం, బుద్ధి, ఆత్మ, ధైర్యం, శౌర్యం, దేశకాలాల పట్ల అప్రమత్తత — ధనం పెరగడానికి ఇవే ఎనిమిది ఇంధనాలు, అది కొంచెమైనా గొప్పదైనా.
12.120.38
अग्निस्तोको वर्धतेऽप्याज्यसिक्तो ।
बीजं चैकं बहुसहस्रमेति।
क्षयोदयौ विपुलौ सन्नियम्यौ ।
तस्मादल्पं नावमन्येत वित्तम् ॥ १२.१२०.३८ ॥
నెయ్యితో తడిపిన చిన్న నిప్పురవ్వ కూడా పెరుగుతుంది; ఒక విత్తనం వేల రెట్లు అవుతుంది. క్షయమూ ఉదయమూ గొప్పవి; వాటిని బాగా నియంత్రించాలి. కాబట్టి చిన్న ధనాన్ని కూడా తృణీకరించరాదు.
12.120.39
बालोऽप्यबालः स्थविरो रिपुर्यः ।
सदा प्रमत्तं पुरुषं निहन्यात्।
कालेनान्यस्तस्य मूलं हरेत् ।
कालज्ञानं पार्थिवाना वरिष्ठम् ॥ १२.१२०.३९ ॥
శత్రువు బాలుడైనా, పరిణతుడైనా, వృద్ధుడైనా — ఎప్పుడూ అప్రమత్తంగా లేని మనిషిని అతడు చంపగలడు. మరొక శత్రువు సమయం వచ్చినప్పుడు అతని మూలాన్నే తీసివేయగలడు. రాజులకు కాలజ్ఞానమే ఉత్తమం.
12.120.40
हरेत्कीर्ति धर्ममस्योपरुन्ध्या ।
दर्थे विघ्नं वीर्यमस्योपहन्यात्।
रिपुर्द्वेष्टा दुर्बलो वा बली वा ।
तस्माच्छत्रोर्नैव बिभ्येद्यथात्मा ॥ १२.१२०.४० ॥
అతడు అతని కీర్తినీ ధర్మాన్నీ అడ్డుకొని హరించగలడు; అతని ప్రయోజనానికి విఘ్నం కలిగించి అతని బలాన్ని దెబ్బతీయగలడు. శత్రువు ద్వేషించేవాడైనా, బలహీనుడైనా, బలవంతుడైనా — కాబట్టి శత్రువుకు తనను తాను ఎంత భయపడతామో అంతగానే భయపడరాదు.
12.120.41
क्षयं शत्रोः संचयं पालनं वा ।
उभावर्थौ सहितौ धर्मकामौ।
ततश्चान्यन्मतिमान्संदधीत ।
तस्माद्राजा बुद्धिमन्तं श्रयेत ॥ १२.१२०.४१ ॥
శత్రువు నాశనం, సంపద సంచయం, రక్షణ అనే ఈ రెండు లక్ష్యాలు ధర్మం మరియు కామంతో కలిసి ఉన్నాయి. తరువాత బుద్ధిమంతుడు మరొక మార్గాన్ని కూడా ఆలోచించాలి. కాబట్టి రాజు బుద్ధిమంతుని ఆశ్రయించాలి.
12.120.42
बुद्धिर्दीप्ता बलवन्तं हिनस्ति ।
बलं बुद्ध्या पाल्यते वर्धमानम्।
शत्रुर्बुद्ध्या सीदते पीड्यमानो ।
बुद्धिपूर्वं कर्म यत्तत्प्रशस्तम् ॥ १२.१२०.४२ ॥
ప్రకాశించే బుద్ధి బలవంతుడిని కూడా నాశనం చేస్తుంది. బుద్ధితో పెరిగే బలం రక్షించబడుతుంది. బుద్ధితో బాధింపబడిన శత్రువు క్షీణిస్తాడు. బుద్ధిపూర్వకంగా చేసే కర్మయే ప్రశంసనీయం.
12.120.43
सर्वान्कामान्कामयानो हि धीरः ।
सत्वेनाल्पेनाप्नुते हीनदोषः।
यश्चात्मानं प्रार्थयतेऽर्थ्यमानैः ।
श्रेयः पात्रं पूरयते च नाल्पम् ॥ १२.१२०.४३ ॥
అన్ని కోరికలను కోరే ధీరుడు, చిన్న సత్త్వంతోనే దోషరహితుడై వాటిని పొందుతాడు. యాచించేవారి ముందు తనను తానే అర్పించేవాడు, శ్రేష్ఠ పాత్రను నింపుతాడు, కొంచెం కాదు.
12.120.44
तस्माद्राजा प्रगृहीतः प्रजासु ।
मूलं लक्ष्म्याः सर्वशो ह्याददीत।
दीर्घं कालं ह्यपि संपीड्यमानो ।
व्युष्यात्संपद्व्यवसायेन शक्त्या ॥ १२.१२०.४४ ॥
కాబట్టి రాజు ప్రజలలో స్థిరపడి, లక్ష్మి యొక్క మూలాన్ని పూర్తిగా గ్రహించాలి. దీర్ఘకాలం బాధింపబడినా, సంపద సాధించే ప్రయత్నంతో, తన శక్తితో విజయ ప్రభాతం వచ్చే వరకు అతడు నిలిచి ఉండాలి.
12.120.45
विद्या तपो वा विपुलं धनं वा ।
सर्वं ह्येतद्व्यवसायेन शक्यम्।
ब्रह्मायत्तं निवसति देहवत्सु ।
तस्माद्विद्याद्व्यवसायं प्रभूतम् ॥ १२.१२०.४५ ॥
విద్య, తపస్సు లేదా విస్తారమైన ధనం — ఇవన్నీ ప్రయత్నంతోనే సాధ్యమవుతాయి. బ్రహ్మాధీనమై అది దేహధారులలో నివసిస్తుంది. కాబట్టి అధిక ప్రయత్నాన్ని తెలుసుకోవాలి.
12.120.46
यत्रासते मतिमन्तो मनस्विनः ।
शक्रो विष्णुर्यत्र सरस्वती च।
वसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं ।
तस्माद्विद्वान्नावमन्येत देहम् ॥ १२.१२०.४६ ॥
బుద్ధిమంతులు, మనస్వులు ఎక్కడ నివసిస్తారో, ఇంద్రుడు, విష్ణువు, సరస్వతి ఎక్కడ ఉంటారో, సకల ప్రాణులు ఎప్పుడూ ఎక్కడ వసిస్తాయో — కాబట్టి విద్వాంసుడు దేహాన్ని తృణీకరించకూడదు.
12.120.47
लुब्धं हन्यात्संप्रदानाद्धि नित्यं ।
लुब्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति।
सर्वो लुब्धः सर्वगुणोपभोगो ।
योऽर्थैर्हीनो धर्मकामौ जहाति ॥ १२.१२०.४७ ॥
లోభిని ఎల్లప్పుడూ దానంతోనే జయించాలి; ఎందుకంటే లోభి ఇతరుల ధనంతో ఎప్పుడూ తృప్తి పొందడు. లోభికి అన్ని గుణాల అనుభవం లభించదు; ధనహీనుడు ధర్మాన్ని, కామాన్ని రెండింటినీ విడిచిపెడతాడు.
12.120.48
धनं भोगं पुत्रदारं समृद्धिं ।
सर्वं लुब्धः प्रार्थयते परेषाम्।
लुब्धे दोषाः संभवन्तीह सर्वे ।
तस्माद्राजा न प्रगृह्णीत् लुब्धम् ॥ १२.१२०.४८ ॥
లోభి ధనం, భోగం, పుత్రదారులు, సమృద్ధి — అన్నీ ఇతరుల నుంచి కోరుతాడు. లోభిలో ఇక్కడ అన్ని దోషాలు కలుగుతాయి; కాబట్టి రాజు లోభిని చేర్చుకోకూడదు.
12.120.49
संदर्शनेन पुरुषं जघन्यमपि चोदयेत् ।
आरम्भान्द्विषतां प्राज्ञः सर्वार्थांश्च प्रसूदयेत् ॥ १२.१२०.४९ ॥
ప్రాజ్ఞుడు దర్శనంతోనే అధముడైన పురుషుణ్ణి కూడా ప్రేరేపించాలి; శత్రువుల ఆరంభాలతో అన్ని ప్రయోజనాలను నశింపజేయాలి.
12.120.50
धर्मान्वितेषु विज्ञाता मन्त्रगुप्तिंश्च पाण्डव ।
आप्तो राजन्कुलीनश्च पर्याप्तो राष्ट्रसंग्रहे ॥ १२.१२०.५० ॥
ధర్మపరులలో ప్రసిద్ధుడై, మంత్రాన్ని గోప్యంగా ఉంచేవాడై ఉండాలి, ఓ పాండవా. ఓ రాజా, విశ్వసనీయుడు, కులీనుడు అయినవాడే రాష్ట్ర పరిపాలనకు సమర్థుడు.
12.120.51
विविप्रयुक्तान्नरदेवधर्मा ।
नुक्तान्समासेन निबोध बुद्ध्या।
इमान्विदध्यादनुसृत्य यो वै ।
राजा महीं पालयितुं स शक्तः ॥ १२.१२०.५१ ॥
రాజధర్మాలలో వేర్వేరు విభాగాలను సంక్షిప్తంగా చెబుతాను, బుద్ధితో అర్థం చేసుకో. వీటిని అనుసరించి నడిచే రాజే భూమిని రక్షించగల సమర్థుడు.
12.120.52
सुनीतिजं यस्य विधानजं सुखं ।
धर्मप्रणीतं विधिवत्प्रसिद्ध्यति।
न निन्द्यते तस्य गतिर्महीपते ।
स विन्दते राज्यसुखं ह्यनुत्तमम् ॥ १२.१२०.५२ ॥
మంచి నీతి, సరైన విధానం వల్ల కలిగే సుఖం ధర్మానుసారంగా విధిప్రకారం సిద్ధిస్తుంది. ఓ మహీపతీ, అతని గతి నిందింపబడదు; అతడు అత్యుత్తమమైన రాజ్యసుఖాన్ని పొందుతాడు.
12.120.53
धनैर्विशिष्टान्मतिशीलपूजिता ।
न्गुणोपपन्नान्युधि दृष्टविक्रमान्।
गुणेषु युक्तानचिरादिवात्मवां ।
स्ततोऽभिसंधाय निहन्ति शात्रवान् ॥ १२.१२०.५३ ॥
ధనంతో విశిష్టులు, బుద్ధి శీలాలతో గౌరవింపబడినవారు, గుణాలతో కూడినవారు, యుద్ధంలో పరాక్రమం చూపినవారు, గుణాల్లో నిమగ్నులైనవారు—ఇటువంటివారిని ఆత్మసంయమం గల రాజు త్వరగా గుర్తిస్తాడు; తర్వాత పథకం వేసి శత్రువులను సంహరిస్తాడు.
12.120.54
पश्येदुपायान्विविधेषु कर्मसु ।
न चानुपायेन मतिं निवेशयेत्।
श्रियं विशिष्टां विपुलं यशो धनं ।
न दोषदर्शी पुरुषः समश्नुते ॥ १२.१२०.५४ ॥
అనేక కార్యాలలో ఉపాయాలను చూడాలి; అనుచిత ఉపాయంపై మనసు నిలపకూడదు. దోషాలను వెతికేవాడు కాని మనిషి గొప్ప శ్రీని, విస్తృత కీర్తిని, ధనాన్ని పొందుతాడు.
12.120.55
प्रीतिप्रवृत्तिं विनिवर्तनं च ।
सुहृसु विज्ञाय विचार्य चोभयोः।
यदेव मित्रं गुरुभारमावहे ।
त्तदेव सुस्निग्धमुदाहरेद्बुधः ॥ १२.१२०.५५ ॥
స్నేహితుల పట్ల ప్రేమ కలగడం, దాని నుండి వైదొలగడం రెండింటినీ బాగా తెలుసుకొని, రెండు పక్షాలను ఆలోచించి, భారాన్ని మోయగల మిత్రునితో జ్ఞాని అత్యంత మృదువుగా మాట్లాడాలి.
12.120.56
एतान्मयोक्तांश्चर राजधर्मा ।
न्नृणां च गुप्तौ मतिमादधत्स्व।
अवाप्स्यसे पुण्यफलं सुखेन ।
सर्वो हि लोको नृप धर्ममूलः ॥ १२.१२०.५६ ॥
నేను చెప్పిన ఈ రాజధర్మాలను పాటించు, ప్రజల రక్షణలో మనసు నిలుపు. అప్పుడు సులభంగా పుణ్యఫలాన్ని పొందుతావు; ఓ రాజా, లోకమంతా ధర్మమూలంగానే నిలిచి ఉంది.