ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.120
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.120.1
राजवृत्तान्यनेकानि त्वया प्रोक्तानि भारत ।
पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः ॥ १२.१२०.१ ॥
ਹੇ ਭਰਤ ਵੰਸ਼ੀ! ਰਾਜਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਚਰਣ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੇ ਹਨ।
12.120.2
तदेव विस्तरेणोक्तं पूर्ववृत्तं सतां मतम् ।
प्रणेयं राजधर्माणां प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.१२०.२ ॥
ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਯੋਗ ਉਹ ਪੂਰਵ-ਆਚਰਣ ਤੁਸੀਂ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਰਾਜਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਸਿਖਾਉਣ ਯੋਗ ਹੈ ਉਹ ਦੱਸੋ।
12.120.3
रक्षणं सर्वभूतानामिति क्षात्रं परं मतम् ।
तद्यथा रक्षणं कुर्यात्तथा शृणु महीपते ॥ १२.१२०.३ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਹੀ ਖੱਤਰੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਰੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਹੈ ਇਹ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਮਹੀਪਤੀ।
12.120.4
यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः ।
तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत् धर्मवित् ॥ १२.१२०.४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਮੋਰ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਖੰਭ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰੇ।
12.120.5
तैक्ष्ण्यं जिह्नत्वमादानं सत्यमार्जवमेव च ।
मध्यस्थाः सत्वमातिष्ठंस्तथा वै सुखमृच्छति ॥ १२.१२०.५ ॥
ਤਿੱਖਾਪਨ, ਟੇਢਾਪਨ, ਗ੍ਰਹਿਣ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਸਰਲਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਮੱਧਸਥ ਰਹਿ ਕੇ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣ ਵਾਲਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.120.6
यस्मिन्नर्थे यथैव स्यात्तदूर्णं रूपमादिशेत् ।
बहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मोऽप्यर्थो न सीदति ॥ १२.१२०.६ ॥
ਜਿਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਠੀਕ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਉਹੀ ਰੂਪ ਤੁਰੰਤ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬਹੁਰੂਪੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸੂਖਮ ਕੰਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਿਗੜਦਾ।
12.120.7
नित्यं रक्षितमन्त्रः स्याद्यथा मूकः शरच्छिखी ।
श्लक्ष्णाक्षरगतः श्रीमान्भवेच्छास्त्रविशारदः ॥ १२.१२०.७ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਸਲਾਹ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਗੂੰਗੇ ਵਾਂਗ ਜਾਂ ਸਰਕੰਡੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ। ਸੂਖਮ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋਵੇ।
12.120.8
आयव्ययेषु युक्तः स्याज्जलस्रवणेष्विव ।
शैलाद्वर्षोदकानीव द्विजान्सिद्धान्समाश्रयेत्।
आत्मार्थं हि सदा राजा कुर्याद्धर्मध्वजोत्तमम् ॥ १२.१२०.८ ॥
ਰਾਜਾ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਖ਼ਰਚ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ; ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਸਿੱਧ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ। ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਲਈ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੀ ਉੱਤਮ ਧੁਜਾ ਝੁਲਾਵੇ।
12.120.9
नित्यमुद्यतदण्डः स्यादाचारे चाप्रमादवान् ।
लोके चायव्ययौ दृष्ट्वा वृक्षाद्वृक्षमिवाव्रजेत् ॥ १२.१२०.९ ॥
ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਡੰਡਾ ਚੁੱਕਿਆ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੇ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਖ਼ਰਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਰੁੱਖ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਂਗ ਚੱਲੇ।
12.120.10
आज्ञावान्स्यात्स्वयूथ्येषु भौमानि चरणैः किरन् ।
जतिपक्षः परिस्पन्देत्प्रेक्षेद्वैकल्यमात्मनः ॥ १२.१२०.१० ॥
ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸੱਕੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰੇ। ਕੁਲ-ਬਲ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਚੁਸਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵੇਖੇ।
12.120.11
दोषान्विवृणुयाच्छत्रोः परपक्षांश्च सूदयेत् ।
क ननेष्विव पुष्पाणि बहिरर्थान्समाचरेत् ॥ १२.१२०.११ ॥
ਰਾਜਾ ਵੈਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਉਘਾੜੇ ਅਤੇ ਵੈਰੀ-ਧਿਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰੇ। ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਚੁਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਵਾਂਗ, ਬਾਹਰੋਂ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰੇ।
12.120.12
उच्छ्रितानाश्रयेत्स्फूतान्नरेन्द्रानचलोपमान् ।
श्रयेच्छायामिव ज्ञातिं गुप्तं शरणमाश्रयेत् ॥ १२.१२०.१२ ॥
ਰਾਜਾ ਉੱਚੇ, ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਪਰਬਤ ਵਰਗੇ ਅਟੱਲ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ। ਛਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਂਗ ਸੱਕੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ; ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਵੀ ਆਸਰਾ ਬਣਾਵੇ।
12.120.13
प्रावृषीवासितग्रीवो माद्येत निशि निर्जने ।
मायूरेण गुणेनैव स्त्रीभिरारक्षितश्चरेत् ॥ १२.१२०.१३ ॥
ਬਰਸਾਤੀ ਬੱਦਲ ਵਰਗੀ ਕਾਲੀ ਗਰਦਨ ਵਾਲਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੰਨਸਾਨ ਥਾਂ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਵੇ; ਮੋਰ ਦੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਹੀ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰੇ।
12.120.14
न जह्याच्च तनुत्राणं रक्षेदात्मानमात्मना ।
चारभूमिष्विव ततान्पाशांश्च परिवर्जयेत् ॥ १२.१२०.१४ ॥
ਕਵਚ ਨਾ ਛੱਡੇ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥੋਂ ਬਚਾਵੇ; ਵਿਚਰਨ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਛੇ ਫੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚੇ।
12.120.15
प्रणयेद्वाऽपि तां भूमिं प्रणश्येद्ग्रहणे पुनः ।
एवं मयूरधर्मेण वर्तयन्सततं नरः।
हन्यात्क्रुद्धानतिविषांस्ताञ्जिह्मगतयोऽहिताः ॥ १२.१२०.१५ ॥
ਜਾਂ ਉਸ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਵੇ; ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੇ ਫਿਰ ਨਿਕਲ ਭੱਜੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਰ ਦੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਦਾ ਵਰਤਦਾ ਮਨੁੱਖ, ਕ੍ਰੋਧਿਤ, ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ੈਲੇ, ਟੇਢੀ ਚਾਲ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰੇ।
12.120.16
नासूयेच्चावगर्ह्याणि सन्निवासान्निवासयेत् ।
सदा बर्हिसमं कामं प्रशस्तं कृतमाचरेत्।
सर्वतश्चाददेत्प्रज्ञां पतङ्गं गहनेष्विव ॥ १२.१२०.१६ ॥
ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਈਰਖਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਨੇੜੇ ਵਸਣ ਤੋਂ (ਵੈਰੀ ਨੂੰ) ਦੂਰ ਵਸਾਵੇ; ਸਦਾ ਮੋਰ-ਖੰਭ ਵਾਂਗ ਇੱਛਾ ਤੇ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕਰਮ ਕਰੇ; ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਤੰਗੇ ਵਾਂਗ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਬੁੱਧੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।
12.120.17
एवं मयूरवद्राजा स्वराज्यं परिपालयेत् ।
आत्मबुद्धिकरीं नीतिं विदधीत विचक्षणः ॥ १२.१२०.१७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਰ ਵਾਂਗ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ; ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨੀਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
12.120.18
आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्या विचारणाम् ।
बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिरेतच्छास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२.१२०.१८ ॥
ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ; ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਇਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ।
12.120.19
परं विश्वासयेत्साम्ना स्वशक्तिं चोपलक्षयेत् ।
आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत् ॥ १२.१२०.१९ ॥
ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਾਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ; ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਪਛਾਣੇ। ਆਤਮ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਖੇ।
12.120.20
सान्त्वयोगमतिः प्राज्ञः कार्याकार्यप्रयोजनकः ।
निगूढबुद्धेर्धीरस्य वक्तव्ये वक्ष्यते तथा ॥ १२.१२०.२० ॥
ਸਾਮ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਪ੍ਰਾਗਿਆਨੀ, ਕਰਨਯੋਗ ਅਤੇ ਨਾ-ਕਰਨਯੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ — ਗੂੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਧੀਰ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ।
12.120.21
संनिकृष्टां कथां प्राज्ञो यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः ।
स्वभावमेष्यते तप्तं कृष्णायसमिवोदके ॥ १२.१२०.२१ ॥
ਪ੍ਰਾਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਹਿਸਪਤੀ ਵੀ ਜੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨੇੜਲੀ ਗੱਲ ਲਿਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਪਾਏ ਕਾਲੇ ਲੋਹੇ ਵਾਂਗ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਅ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
12.120.22
अनुयुञ्जीत सत्यानि सर्वाण्येव महीपतिः ।
आगमैरुपदिष्टानि स्वस्य चैव परस्य च ॥ १२.१२०.२२ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਗਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ੇ ਸਾਰੇ ਸੱਚਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ।
12.120.23
मृदुं क्रूरं तथा प्राज्ञं शूरं चार्थविधानवित् ।
स्वकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः ॥ १२.१२०.२३ ॥
ਅਰਥ-ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮ੍ਰਿਦੂ, ਕਰੂਰ, ਪ੍ਰਾਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸੂਰਮੇ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਬਚਨ ਵਿੱਚ ਵਧੀਕ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ।
12.120.24
अप्यदृष्टानि युक्तानि स्वानुरूपेषु कर्मसु ।
सर्वांस्ताननुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीरिवायताः ॥ १२.१२०.२४ ॥
ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਣਦਿੱਸਦੇ ਹੋਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਣ ਕਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਦਾ।
12.120.25
धर्माणामविरोधेन सर्वेषां प्रियमाचरेत् ।
ममायमिति राजा यः सपर्वत इवाचलः ॥ १२.१२०.२५ ॥
ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਭ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਐਸਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਪਰਬਤ ਸਹਿਤ ਅਚਲ ਪਰਬਤ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.120.26
व्यवहारं समाधाय सूर्यो रश्मीनिवायतान् ।
धर्ममेवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रियाप्रिये ॥ १२.१२०.२६ ॥
ਸੂਰਜ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਫੈਲੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਅਣਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.120.27
कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः ।
मध्ये वयसि निर्दोषान्हिते युक्ताञ्जितक्लमान् ॥ १२.१२०.२७ ॥
ਚੰਗੇ ਕੁਲ, ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਮੱਧ ਉਮਰ ਦੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਹਿੱਤ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ (ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ)।
12.120.28
अलुब्धाञ्शिक्षितान्दान्तान्धर्मेषु परिनिष्ठितान् ।
स्थापयेत्सर्वकार्येषु राजा सर्वार्थरक्षिणः ॥ १२.१२०.२८ ॥
ਲੋਭ ਰਹਿਤ, ਸਿਖਿਅਤ, ਸੰਜਮੀ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਸਰਬ ਧਨ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਵਜੋਂ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.120.29
एतेन च प्रकारेण कृत्यानामागतिं गतिम् ।
युक्त्या समनुतिष्ठेन तुष्टश्चारैः पुरस्कृतः ॥ १२.१२०.२९ ॥
ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨੂੰ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਸੂਸਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.120.30
अमोघक्रोधहर्शस्य स्वयं कृत्याऽनुदर्शिनाः ।
आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुदैव वसुंधरा ॥ १२.१२०.३० ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਜੋ ਆਪ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਧਨ, ਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਧਰਤੀ (ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ)।
12.120.31
व्यक्तश्चानुग्रहो यस्य यथोक्तश्चापि निग्रहः ।
गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रस्य स राजा राजधर्मवित् ॥ १२.१२०.३१ ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੰਡ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ, ਉਹੀ ਰਾਜਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਹੈ।
12.120.32
नित्यं राष्ट्रमवेक्षेत गोभिः सूर्य इवातपन् ।
चारांश्चानुचरान्विद्यात्तथा बुद्ध्या स्वयं चरेत् ॥ १२.१२०.३२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਨਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਕਰੇ; ਚਰਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੇ; ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਆਪ ਵੀ ਵਿਚਰੇ।
12.120.33
कालप्राप्तमुपादद्यान्नार्थं राजा प्रसूचयेत् ।
अहन्यहनि संदुह्यान्महीं गामिव बुद्धिमान् ॥ १२.१२०.३३ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਧਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਦੁਹਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਦੁਹੇ।
12.120.34
यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनोति मधु षट्पदः ।
तथा द्रव्यमुपादाय राजा कुर्वीत संचयम् ॥ १२.१२०.३४ ॥
ਭੌਂਰਾ ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਦ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਧਨ ਲੈ ਕੇ ਸੰਚਯ ਕਰੇ।
12.120.35
यद्धि गुप्तावशिष्टं स्यात्तद्वित्तं धर्मकामयोः ।
संचयान्न विसर्गी स्याद्राजा शास्त्रविदात्मवान् ॥ १२.१२०.३५ ॥
ਜੋ ਧਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਾਮ ਲਈ ਧਨ ਹੈ; ਸੰਚਯ ਵਿੱਚੋਂ ਖਰਚ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਸਤਰਵੇਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਵਾਨ ਹੋਵੇ।
12.120.36
नार्थमल्पं परिभवेन्नावमन्येत शात्रवान् ।
बुद्ध्याऽनुबुद्ध्या चात्मानं न चाबुद्धेषु विश्वसेत् ॥ १२.१२०.३६ ॥
ਰਾਜਾ ਥੋੜ੍ਹੇ ਧਨ ਦਾ ਵੀ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੁੱਛ ਨਾ ਸਮਝੇ; ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ; ਅਣਜਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ।
12.120.37
धृतिर्दाक्ष्यं संयमो बुद्धिरात्मा ।
धैर्यं शौर्यं देशकालाप्रमादः।
अल्पस्य वा महतो वा विवृद्धौ ।
धनस्यैतान्यष्ट समिंधनानि ॥ १२.१२०.३७ ॥
ਧੀਰਜ, ਚਤੁਰਾਈ, ਸੰਜਮ, ਬੁੱਧੀ, ਆਤਮਾ, ਧੈਰਜ, ਸ਼ੌਰਜ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਵਧਾਨੀ — ਧਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਡਾ, ਇਹ ਅੱਠ ਉਸਦੀ ਵਾਧੇ ਦੇ ਬਾਲਣ ਹਨ।
12.120.38
अग्निस्तोको वर्धतेऽप्याज्यसिक्तो ।
बीजं चैकं बहुसहस्रमेति।
क्षयोदयौ विपुलौ सन्नियम्यौ ।
तस्मादल्पं नावमन्येत वित्तम् ॥ १२.१२०.३८ ॥
ਘੀ ਨਾਲ ਸਿੰਜੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਚੰਗਿਆੜੀ ਵੀ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਬੀਜ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਉਦੈ ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹੇ ਧਨ ਦਾ ਵੀ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.120.39
बालोऽप्यबालः स्थविरो रिपुर्यः ।
सदा प्रमत्तं पुरुषं निहन्यात्।
कालेनान्यस्तस्य मूलं हरेत् ।
कालज्ञानं पार्थिवाना वरिष्ठम् ॥ १२.१२०.३९ ॥
ਦੁਸ਼ਮਣ ਬੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਜਵਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੁੱਢਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਲਾਪਰਵਾਹ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੀ ਪੁੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਕਾਲ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
12.120.40
हरेत्कीर्ति धर्ममस्योपरुन्ध्या ।
दर्थे विघ्नं वीर्यमस्योपहन्यात्।
रिपुर्द्वेष्टा दुर्बलो वा बली वा ।
तस्माच्छत्रोर्नैव बिभ्येद्यथात्मा ॥ १२.१२०.४० ॥
ਉਹ ਉਸਦੀ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਖੋਹ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਮਕਸਦ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾ ਕੇ ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੈਰੀ ਹੋਵੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਤਾਕਤਵਰ — ਇਸ ਲਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਓਨਾ ਹੀ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਜਿੰਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ।
12.120.41
क्षयं शत्रोः संचयं पालनं वा ।
उभावर्थौ सहितौ धर्मकामौ।
ततश्चान्यन्मतिमान्संदधीत ।
तस्माद्राजा बुद्धिमन्तं श्रयेत ॥ १२.१२०.४१ ॥
ਵੈਰੀ ਦਾ ਨਾਸ਼, ਧਨ ਦਾ ਸੰਚਯ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ — ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਉਦੇਸ਼ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋਰ ਉਪਾਅ ਵੀ ਸੋਚੇ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.120.42
बुद्धिर्दीप्ता बलवन्तं हिनस्ति ।
बलं बुद्ध्या पाल्यते वर्धमानम्।
शत्रुर्बुद्ध्या सीदते पीड्यमानो ।
बुद्धिपूर्वं कर्म यत्तत्प्रशस्तम् ॥ १२.१२०.४२ ॥
ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ ਬਲਵਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਬਲ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪੀੜਿਤ ਵੈਰੀ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀਪੂਰਵਕ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਹੀ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਹੈ।
12.120.43
सर्वान्कामान्कामयानो हि धीरः ।
सत्वेनाल्पेनाप्नुते हीनदोषः।
यश्चात्मानं प्रार्थयतेऽर्थ्यमानैः ।
श्रेयः पात्रं पूरयते च नाल्पम् ॥ १२.१२०.४३ ॥
ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਧੀਰ ਪੁਰਸ਼ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਤ੍ਵ ਨਾਲ ਵੀ ਦੋਸ਼ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ।
12.120.44
तस्माद्राजा प्रगृहीतः प्रजासु ।
मूलं लक्ष्म्याः सर्वशो ह्याददीत।
दीर्घं कालं ह्यपि संपीड्यमानो ।
व्युष्यात्संपद्व्यवसायेन शक्त्या ॥ १२.१२०.४४ ॥
ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਲੱਛਮੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੀੜਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਧਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਯਤਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਸਵੇਰੇ ਤੱਕ ਡਟਿਆ ਰਹੇ।
12.120.45
विद्या तपो वा विपुलं धनं वा ।
सर्वं ह्येतद्व्यवसायेन शक्यम्।
ब्रह्मायत्तं निवसति देहवत्सु ।
तस्माद्विद्याद्व्यवसायं प्रभूतम् ॥ १२.१२०.४५ ॥
ਵਿਦਿਆ, ਤਪ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਨ — ਇਹ ਸਭ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਰੀ ਉੱਦਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.120.46
यत्रासते मतिमन्तो मनस्विनः ।
शक्रो विष्णुर्यत्र सरस्वती च।
वसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं ।
तस्माद्विद्वान्नावमन्येत देहम् ॥ १२.१२०.४६ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਮਨਸਵੀ ਜਿੱਥੇ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਜਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਿੱਥੇ ਸਦਾ ਵਸਦੇ ਹਨ — ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਦੇਹ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.120.47
लुब्धं हन्यात्संप्रदानाद्धि नित्यं ।
लुब्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति।
सर्वो लुब्धः सर्वगुणोपभोगो ।
योऽर्थैर्हीनो धर्मकामौ जहाति ॥ १२.१२०.४७ ॥
ਲਾਲਚੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਲਚੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਧਨ ਨਾਲ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਲਾਲਚੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਧਨਹੀਣ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
12.120.48
धनं भोगं पुत्रदारं समृद्धिं ।
सर्वं लुब्धः प्रार्थयते परेषाम्।
लुब्धे दोषाः संभवन्तीह सर्वे ।
तस्माद्राजा न प्रगृह्णीत् लुब्धम् ॥ १२.१२०.४८ ॥
ਲਾਲਚੀ ਧਨ, ਭੋਗ, ਪੁੱਤਰ-ਪਤਨੀ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ — ਸਭ ਕੁਝ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਲਾਲਚੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਲਾਲਚੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.120.49
संदर्शनेन पुरुषं जघन्यमपि चोदयेत् ।
आरम्भान्द्विषतां प्राज्ञः सर्वार्थांश्च प्रसूदयेत् ॥ १२.१२०.४९ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਨੀਚ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਉੱਦਮਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.120.50
धर्मान्वितेषु विज्ञाता मन्त्रगुप्तिंश्च पाण्डव ।
आप्तो राजन्कुलीनश्च पर्याप्तो राष्ट्रसंग्रहे ॥ १२.१२०.५० ॥
ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਦੀ ਗੁਪਤਤਾ ਰੱਖੇ, ਹੇ ਪਾਂਡਵ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਅਤੇ ਕੁਲੀਨ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।
12.120.51
विविप्रयुक्तान्नरदेवधर्मा ।
नुक्तान्समासेन निबोध बुद्ध्या।
इमान्विदध्यादनुसृत्य यो वै ।
राजा महीं पालयितुं स शक्तः ॥ १२.१२०.५१ ॥
ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਜੋ ਭੇਦ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਮਝ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।
12.120.52
सुनीतिजं यस्य विधानजं सुखं ।
धर्मप्रणीतं विधिवत्प्रसिद्ध्यति।
न निन्द्यते तस्य गतिर्महीपते ।
स विन्दते राज्यसुखं ह्यनुत्तमम् ॥ १२.१२०.५२ ॥
ਚੰਗੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਠੀਕ ਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਸੁਖ ਧਰਮ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹੀਪਤੀ, ਉਸਦੀ ਗਤੀ ਨਿੰਦੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਰਾਜ-ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.120.53
धनैर्विशिष्टान्मतिशीलपूजिता ।
न्गुणोपपन्नान्युधि दृष्टविक्रमान्।
गुणेषु युक्तानचिरादिवात्मवां ।
स्ततोऽभिसंधाय निहन्ति शात्रवान् ॥ १२.१२०.५३ ॥
ਧਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਮਤਿ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ—ਇਹੋ ਜਿਹਿਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸੰਜਮੀ ਰਾਜਾ ਛੇਤੀ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।
12.120.54
पश्येदुपायान्विविधेषु कर्मसु ।
न चानुपायेन मतिं निवेशयेत्।
श्रियं विशिष्टां विपुलं यशो धनं ।
न दोषदर्शी पुरुषः समश्नुते ॥ १२.१२०.५४ ॥
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਾਏ ਵੇਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਣਉਚਿਤ ਉਪਾਏ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਦੋਸ਼ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼੍ਰੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.120.55
प्रीतिप्रवृत्तिं विनिवर्तनं च ।
सुहृसु विज्ञाय विचार्य चोभयोः।
यदेव मित्रं गुरुभारमावहे ।
त्तदेव सुस्निग्धमुदाहरेद्बुधः ॥ १२.१२०.५५ ॥
ਮਿੱਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਯੋਗ ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਸਿਆਣੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.120.56
एतान्मयोक्तांश्चर राजधर्मा ।
न्नृणां च गुप्तौ मतिमादधत्स्व।
अवाप्स्यसे पुण्यफलं सुखेन ।
सर्वो हि लोको नृप धर्ममूलः ॥ १२.१२०.५६ ॥
ਮੇਰੇ ਦੱਸੇ ਇਹਨਾਂ ਰਾਜਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਾ। ਤਦ ਤੂੰ ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾਵੇਂਗਾ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।