મહાભારત · અધ્યાય 12.121
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.121.1
अयं पितामहेनोक्तो राजधर्मः सनातनः ।
कीदृशश्च महादण्डो दण्डे सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.१२१.१ ॥
પિતામહે કહેલો આ સનાતન રાજધર્મ કેવો છે? મહાદંડ કેવો છે? દંડમાં જ બધું પ્રતિષ્ઠિત છે.
12.121.2
देवतानामृषीणां च पितॄणां च महात्मनाम् ।
यक्षरक्षः पिशाचानां मर्त्यानां च विशेषतः ॥ १२.१२१.२ ॥
દેવો, ઋષિઓ, મહાત્મા પિતૃઓ, યક્ષો, રાક્ષસો, પિશાચો અને વિશેષ કરીને મનુષ્યો માટે (આ લાગુ પડે છે).
12.121.3
सर्वेषां प्राणिनां लोके तिर्यक्ष्वपि निवासिनाम् ।
सर्वस्यापि महातेजा दण्डः श्रेयानिति प्रभो ॥ १२.१२१.३ ॥
હે મહાતેજસ્વી પ્રભુ, જગતના સર્વ પ્રાણીઓ માટે, પશુઓમાં રહેનારાઓ માટે પણ, સૌ માટે દંડ જ શ્રેષ્ઠ છે એમ (આપે કહ્યું).
12.121.4
इत्येतदुक्तं भवता दण्डे वै सचराचरम् ।
पश्यतां लोक आयत्तं ससुरासुरमानुषम्।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन भरतर्षभ ॥ १२.१२१.४ ॥
દંડ પર જ ચરાચર, દેવ-અસુર-મનુષ્ય સહિત સમગ્ર લોક અવલંબિત છે એમ આપે કહ્યું. હે ભરતર્ષભ, આ હું યથાર્થ રીતે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
12.121.5
को दण्डः कीदृशो दण्डः किंरूपः किंपरायणः ।
किमात्मकः कथंभूतः कतिमूर्तिः कथं प्रभुः ॥ १२.१२१.५ ॥
દંડ શું છે? દંડ કેવો છે? તેનું રૂપ શું છે? તેનું પરમ ધ્યેય શું છે? તેનો સ્વભાવ શો છે? તે કેવો છે? તેની કેટલી મૂર્તિઓ છે? તે પ્રભુ કેવી રીતે છે?
12.121.6
जागर्ति च कथं दण्डः प्रजासु विहितात्मकः ।
कश्च पूर्वापरमिदं जागर्ति प्रतिपालयन् ॥ १२.१२१.६ ॥
પ્રજાઓમાં વિહિત સ્વરૂપવાળો દંડ કેવી રીતે જાગૃત રહે છે? આ પૂર્વાપર જગતનું પાલન કરતાં કોણ જાગૃત રહે છે?
12.121.7
कश्च विज्ञायते पूर्वः को वरो दण्डसंज्ञितः ।
किंसंस्थश्चाभवद्दण्डः का चास्य गतिरिष्यते ॥ १२.१२१.७ ॥
દંડ નામનું પ્રથમ અને શ્રેષ્ઠ શું જાણવામાં આવે છે? દંડ કોના પર સ્થિત થયો અને તેની ગતિ શું માનવામાં આવે છે?
12.121.8
शृणु कौरव्य यो दण्डो व्यवहारो यथा च सः ।
यस्मिन्हि सर्वमायत्तं स धर्म इति केवलः ॥ १२.१२१.८ ॥
હે કૌરવ્ય, સાંભળ: દંડ શું છે અને તે વ્યવહાર કેવી રીતે છે. જેના પર બધું આધારિત છે, તે જ કેવળ ધર્મ છે.
12.121.9
धर्मस्यार्थे महाराज व्यवहार इतीष्यते ।
तस्य लोपः कथं न स्याल्लोकेष्विह महात्मनः ॥ १२.१२१.९ ॥
હે મહારાજ, ધર્મ માટે જ વ્યવહાર કહેવાય છે. તેનો લોપ આ લોકમાં મહાત્માથી કેમ ન થાય?
12.121.10
इत्यर्थं व्यवाहरस्य व्यवहारत्वमिष्यते ।
अपि चैतत्पुरा राजन्मनुना प्रोक्तमादितः ॥ १२.१२१.१० ॥
આ રીતે વ્યવહારનું વ્યવહારપણું માનવામાં આવે છે. અને, હે રાજન, આ પૂર્વે આદિથી મનુએ કહ્યું હતું.
12.121.11
सुप्रणीतेन दण्डेन प्रियाप्रियसमात्मना ।
प्रजा रक्षति यः सम्यग्धर्म एव स केवलः ॥ १२.१२१.११ ॥
સુપ્રણીત દંડથી, પ્રિય-અપ્રિયમાં સમાન મન રાખીને, જે પ્રજાની સારી રીતે રક્ષા કરે છે, તે જ કેવળ ધર્મ છે.
12.121.12
यथोक्तमेतद्वचनं प्रागेव मनुना पुरा ।
यन्मयोक्तं वसिष्ठेन ब्रह्मणो वचनं महत् ॥ १२.१२१.१२ ॥
આ વચન પહેલાં મનુએ કહ્યા પ્રમાણે જ છે; પૂર્વે મનુએ કહ્યું હતું, અને મેં વસિષ્ઠ દ્વારા કહેલું બ્રહ્માનું મહાન વચન.
12.121.13
प्रागिदं वचनं प्रोक्तमतः प्राग्वचनं विदुः ।
व्यवहारस्य चाख्यानाद्व्यवहार इहोच्यते ॥ १२.१२१.१३ ॥
આ વચન પહેલાં કહેવાયું હતું, તેથી તેને પ્રાગ્વચન જાણવામાં આવે છે. વ્યવહારના વર્ણનને કારણે અહીં 'વ્યવહાર' કહેવાય છે.
12.121.14
दण्डान्त्रिवर्गः सततं सुप्रणीतात्प्रवर्तते ।
दैवं हि परमो दण्डो रूपतोऽग्निरिवोत्थितः ॥ १२.१२१.१४ ॥
સારી રીતે ચલાવાયેલા દંડથી ત્રિવર્ગ સતત ચાલે છે. દૈવી દંડ જ પરમ છે; તે રૂપે અગ્નિની જેમ ઊભો થયો છે.
12.121.15
नीलोत्पलदलश्यामश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः ।
अष्टपान्नैकनयनः शङ्कुकर्णोर्ध्वरोमवान् ॥ १२.१२१.१५ ॥
નીલા કમળની પાંખડી જેવો શ્યામ, ચાર દાંતવાળો, ચાર ભુજાવાળો, આઠ પગવાળો, એક આંખવાળો, શંકુ જેવા કાનવાળો અને ઊભા રોમવાળો.
12.121.16
जटी द्विजिह्वस्ताम्रास्यो मृगराजतनुच्छदः ।
एतद्रूपं बिभर्त्युग्रं दण्डो नित्यं दुरासदः ॥ १२.१२१.१६ ॥
જટાધારી, બે જીભવાળો, તાંબા જેવા મુખવાળો, સિંહનું ચામડું પહેરેલો; દંડ સદા આ ઉગ્ર રૂપ ધારણ કરે છે, જેની પાસે જવું મુશ્કેલ છે.
12.121.17
असिर्धनुर्गदा शक्तिस्त्रिशूलं मुद्गरः शरः ।
मुसलं परशुश्चक्रं प्रासदण्डर्ष्टितोमराः ॥ १२.१२१.१७ ॥
તલવાર, ધનુષ, ગદા, શક્તિ, ત્રિશૂળ, મુદ્ગર, બાણ, મુસળ, પરશુ, ચક્ર, પ્રાસ, દંડ, ઋષ્ટિ અને તોમર.
12.121.18
सर्वप्रहरणीयानि यानि यानीह कानिचित् ।
दण्ड एव स सर्वात्मा लोके चरति मूर्तिमान् ॥ १२.१२१.१८ ॥
અહીં જે જે શસ્ત્રો પ્રહાર કરવા યોગ્ય છે, તે બધા દંડ જ છે; સર્વાત્મા તે જ મૂર્તિમાન થઈને જગતમાં વિચરે છે.
12.121.19
भिन्दंश्छिन्दन्रुजन्कृन्तन्दारयन्पाटयंस्तथा ।
घातयन्नभिधावंश्च दण्ड एव चरत्युत ॥ १२.१२१.१९ ॥
ભેદતો, છેદતો, ભાંગતો, ચીરતો, ફાડતો, એ જ રીતે મારતો અને ધસી આવતો—દંડ જ આ રીતે વિચરે છે.
12.121.20
असिर्विशसनो धर्मस्तीक्ष्णवर्मा दुरासदः ।
श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजागरः ॥ १२.१२१.२० ॥
તલવાર, વધ કરનાર, ધર્મ, તીક્ષ્ણ કવચધારી, દુર્જેય, શ્રીનો ગર્ભ, વિજય, શાસક, વ્યવહાર, પ્રજાનો રક્ષક.
12.121.21
शास्त्रं ब्राह्मणमन्त्राश्च शास्ता प्रवचनं परम् ।
धर्मपालोऽक्षरो गोपः सत्यगो नित्यगो गृहः ॥ १२.१२१.२१ ॥
શાસ્ત્ર, બ્રાહ્મણના મંત્રો, શાસક, પરમ પ્રવચન, ધર્મપાલક, અક્ષર, રક્ષક, સત્યમાં ચાલનાર, નિત્ય ચાલનાર, ગૃહ.
12.121.22
असङ्गो रुद्रतनयो मनुर्ज्येष्ठः शिवंकरः ।
नामान्येतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर ॥ १२.१२१.२२ ॥
અસંગ, રુદ્રનો પુત્ર, મનુ, જ્યેષ્ઠ, શિવંકર—આ જ દંડનાં નામ કહેવાયાં છે, યુધિષ્ઠિર.
12.121.23
दण्डो हि भगवान्विष्णुर्यज्ञो नारायणः प्रभुः ।
शश्वद्रुपं महद्बिभ्रन्महात्पुरुष उच्यते ॥ १२.१२१.२३ ॥
દંડ જ ભગવાન વિષ્ણુ, યજ્ઞ, નારાયણ, પ્રભુ છે; શાશ્વત મહાન રૂપ ધારણ કરનાર 'મહાપુરુષ' કહેવાય છે.
12.121.24
तथोक्ता ब्रह्मकन्येति लक्ष्मीर्नीतिः सरस्वती ।
दण्डनीतिर्जगद्धात्री दण्डो हि बहुविग्रहः ॥ १२.१२१.२४ ॥
આ રીતે બ્રહ્માની કન્યા કહેવાય છે—લક્ષ્મી, નીતિ, સરસ્વતી; દંડનીતિ જગતની ધાત્રી છે; દંડ જ બહુરૂપી છે.
12.121.25
अर्थानर्थौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ बलाबले ।
दौर्भाग्यं भागधेयं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ ॥ १२.१२१.२५ ॥
લાભ અને હાનિ, સુખ અને દુઃખ, ધર્મ અને અધર્મ, બળ અને નિર્બળતા, દુર્ભાગ્ય અને ભાગ્ય, પુણ્ય અને પાપ, ગુણ અને અવગુણ.
12.121.26
कामाकामावृतुर्मासः शर्वरी दिवसः क्षणः ।
अप्रमादः प्रमादश्च हर्षशोकौ शमो दमः ॥ १२.१२१.२६ ॥
ઇચ્છા અને અનિચ્છા, ઋતુ અને માસ, રાત્રિ અને દિવસ, ક્ષણ, અપ્રમાદ અને પ્રમાદ, હર્ષ અને શોક, શમ અને દમ.
12.121.27
दैवं पुरुषकारश्च मोक्षामोक्षौ भयाभये ।
हिंसाहिंसे तपो यज्ञः संयमोऽथ विषामृते ॥ १२.१२१.२७ ॥
દૈવ અને પુરુષાર્થ, મોક્ષ અને અમોક્ષ, ભય અને અભય, હિંસા અને અહિંસા, તપ, યજ્ઞ, સંયમ, વિષ અને અમૃત.
12.121.28
अन्तश्चादिश्च मध्यं च कृतानां च प्रपञ्चनम् ।
मदः प्रमोदो दर्पश्च दम्भो धैर्यं नयानयौ ॥ १२.१२१.२८ ॥
અંત, આદિ અને મધ્ય, રચિત પદાર્થોનો વિસ્તાર, મદ અને પ્રમોદ, દર્પ અને દંભ, ધૈર્ય, નય અને અનય.
12.121.29
अशक्तिः शक्तिरित्येवं मानस्तम्भौ व्ययाव्ययौ ।
विनयश्च विसर्गश्च कालाकालौ च कौरव ॥ १२.१२१.२९ ॥
અશક્તિ અને શક્તિ, એ રીતે માન અને સ્તંભ, વ્યય અને અવ્યય, વિનય અને વિસર્ગ, કાળ અને અકાળ, હે કૌરવ.
12.121.30
अनृतं चाज्ञता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च ।
क्लीबता व्यवसायश्च लाभालाभौ जयाजयौ ॥ १२.१२१.३० ॥
અસત્ય અને અજ્ઞાન, સત્ય, શ્રદ્ધા અને અશ્રદ્ધા, એ જ રીતે, ક્લીબતા અને વ્યવસાય, લાભ અને અલાભ, જય અને પરાજય.
12.121.31
तीक्ष्णता मृदुतात्युग्रमागमानागमौ तथा ।
विरोधश्चाविरोधश्च कार्याकार्ये बलाबले ॥ १२.१२१.३१ ॥
તીક્ષ્ણતા અને મૃદુતા, અતિ ઉગ્રતા, આગમન અને અનાગમન; એ જ રીતે વિરોધ અને અવિરોધ, કાર્ય અને અકાર્ય, બળ અને નિર્બળતા.
12.121.32
असूया चानसूया च धर्माधर्मौ तथैव च ।
अपत्रपानपत्रपे ह्रीश्च संपद्विपच्च ह ॥ १२.१२१.३२ ॥
અસૂયા અને અનસૂયા, ધર્મ અને અધર્મ, એ જ રીતે લજ્જા અને નિર્લજ્જતા, હ્રી, સંપત્તિ અને વિપત્તિ.
12.121.33
तेजः कर्माणि पाण्डित्यं वाक्शक्तिर्बुद्धितत्वता ।
एवं दण्डस्य लोकेऽस्मिञ्जागर्ति बहुरूपता ॥ १२.१२१.३३ ॥
તેજ, કર્મો, પાંડિત્ય, વાક્શક્તિ, બુદ્ધિની તત્ત્વનિષ્ઠા; એ રીતે આ લોકમાં દંડનું બહુરૂપ જાગૃત રહે છે.
12.121.34
न स्याद्यदीह दण्डो वै प्रमथेयुः परस्परम् ।
भयाद्दण्डस्य नान्योन्यं घ्नन्ति चैव युधिष्ठिर ॥ १२.१२१.३४ ॥
અહીં જો દંડ ન હોય તો લોકો એકબીજાને પીડશે; દંડના ભયથી જ તેઓ એકબીજાને મારતા નથી, યુધિષ્ઠિર.
12.121.35
दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राजन्नहरहः प्रजाः ।
राजानं वर्धयन्तीह तस्माद्दण्डः परायणम् ॥ १२.१२१.३५ ॥
હે રાજન્, દંડથી રક્ષિત પ્રજા દિનપ્રતિદિન રાજાને વધારે છે; તેથી આ લોકમાં દંડ જ પરમ આશ્રય છે.
12.121.36
व्यवस्थापयते नित्यमिमं लोकं नरेश्वर ।
सत्ये व्यवस्थितो धर्मो ब्राह्मणेष्ववतिष्ठते ॥ १२.१२१.३६ ॥
હે નરેશ્વર, તે સદા આ લોકને વ્યવસ્થિત રાખે છે; સત્યમાં સ્થિર થયેલો ધર્મ બ્રાહ્મણોમાં ટકી રહે છે.
12.121.37
धर्मयुक्ता द्विजश्रेष्ठा देवयुक्ता भवन्ति च ।
बभूव यज्ञो देवेभ्यो यज्ञः प्रीणाति देवताः ॥ १२.१२१.३७ ॥
ધર્મયુક્ત દ્વિજશ્રેષ્ઠો દેવયુક્ત પણ થાય છે. દેવો માટે યજ્ઞ થયો; યજ્ઞ દેવતાઓને પ્રસન્ન કરે છે.
12.121.38
प्रीताश्च देवता लोकमिन्द्रे प्रतिददत्युत ।
अत्रं ददाति शक्रश्चाप्यनुगृह्णन्निमाः प्रजाः ॥ १२.१२१.३८ ॥
પ્રસન્ન થયેલા દેવો ઇન્દ્ર દ્વારા લોકને પાછું આપે છે. શક્ર અન્ન આપે છે, આ પ્રજા પર કૃપા કરતાં.
12.121.39
प्राणाश्च सर्वभूतानां नित्यमन्ने प्रतिष्ठिताः ।
तस्मात्प्रजाः प्रतिष्ठन्ते दण्डो जागर्ति तासु च ॥ १२.१२१.३९ ॥
સર્વ પ્રાણીઓના પ્રાણ સદા અન્નમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. તેથી પ્રજા સ્થિર રહે છે; દંડ તેમના પર જાગ્રત રહે છે.
12.121.40
एवंप्नयोजनश्चैव दण्डः क्षत्रियतां गतः ।
रक्षप्रजाः स जागर्ति नित्यं स्ववहितोक्षरः ॥ १२.१२१.४० ॥
આ રીતે ઉપયોગી દંડ ક્ષત્રિયભાવ પામ્યો. પ્રજાની રક્ષા કરતો તે સદા જાગ્રત રહે છે; આત્મસંયમી અને અક્ષર.
12.121.41
ईश्वरः पुरुषः प्राणः सत्वं वृत्तं प्रजापतिः ।
भूतात्मा जीव इत्येवं नामभिः प्रोच्यतेऽष्टभिः ॥ १२.१२१.४१ ॥
ઈશ્વર, પુરુષ, પ્રાણ, સત્ત્વ, વૃત્ત, પ્રજાપતિ, ભૂતાત્મા, જીવ — એ આઠ નામોથી તે કહેવાય છે.
12.121.42
अददद्दण्डमेवास्मै धृतमैश्वर्यमेव च ।
बले नयश्च संयुक्तः सदा पञ्चविधात्मकः ॥ १२.१२१.४२ ॥
તેણે આને દંડ આપ્યો, ધારણ કરેલું ઐશ્વર્ય પણ; બળ અને નીતિથી યુક્ત થઈ, સદા પાંચ પ્રકારના સ્વરૂપવાળો.
12.121.43
कुलं बहुधनामात्याः प्रज्ञा प्रोक्ता बलानि तु ।
आहार्यमष्टकैर्द्रव्यैर्बलमन्यद्युधिष्ठिर ॥ १२.१२१.४३ ॥
કુળ, અપાર ધન, અમાત્યો, પ્રજ્ઞા—આ બળ કહેવાયાં છે. પરંતુ હે યુધિષ્ઠિર, આઠ પ્રકારનાં દ્રવ્યોથી મેળવાતું બળ બીજું છે.
12.121.44
हस्तिनोऽश्वा रथाः पत्तिर्नावो विष्टिस्तथैव च ।
देशिकाश्चादिकाश्चैव तदष्टाङ्गं बलं स्मृतम् ॥ १२.१२१.४४ ॥
હાથી, ઘોડા, રથ, પાયદળ, નાવ, વેઠિયા, માર્ગદર્શકો અને તેમના જેવા અન્ય—આ આઠ અંગોવાળું બળ સ્મૃત છે.
12.121.45
अथ चाङ्गस्य युक्तस्य रथिनो हस्तियायिनः ।
अश्वारोहाः पदाताश्च मन्त्रिणो रसदाश्च ये ॥ १२.१२१.४५ ॥
વળી, અંગોથી યુક્ત સેનાના રથી, હાથી પર સવાર, ઘોડેસવાર, પદાતિ, મંત્રીઓ અને રસદ પૂરી પાડનારા—એ પણ તેમાં છે.
12.121.46
भिक्षुकाः प्राड्विवाकाश्च मौहूर्ता दैवचिन्तकाः ।
कोशो मित्राणि धान्यं च सर्वोपकरणानि च ॥ १२.१२१.४६ ॥
ભિક્ષુકો, ન્યાયાધીશો, મુહૂર્ત જોનારા, દૈવચિંતકો, કોશ, મિત્રો, ધાન્ય અને સર્વ ઉપકરણો પણ તેમાં ગણાય છે.
12.121.47
सप्तप्रकृति चाष्टाङ्गं शरीरमिह तं विदुः ।
राज्यस्य दण्डमेवाङ्गं दण्डः प्रभव एव च ॥ १२.१२१.४७ ॥
સાત પ્રકૃતિ અને આઠ અંગવાળા આ શરીરને અહીં તેઓ (રાજ્ય) તરીકે જાણે છે. રાજ્યનું અંગ દંડ જ છે; દંડ જ પ્રભુત્વનું મૂળ પણ છે.
12.121.48
ईश्वरेण प्रसन्नेन कारणात्क्षत्रियस्य च ।
दण्डो दत्तः सदा गोप्ता दण्डो हीदं सनातनम् ॥ १२.१२१.४८ ॥
ઈશ્વર પ્રસન્ન થઈને, તે કારણે જ ક્ષત્રિયને દંડ આપ્યો; દંડ જ સદા રક્ષક છે, કારણ કે આ દંડ સનાતન છે.
12.121.49
राजा पूज्यतमो नान्यो यथा धर्मः प्रदर्शितः ।
ब्रह्मणा लोकरक्षार्थं स्वधर्मस्थापनाय च ॥ १२.१२१.४९ ॥
રાજા સૌથી વધુ પૂજ્ય છે; ધર્મ જેમ દર્શાવ્યો છે તેમ બીજો કોઈ નથી. લોકરક્ષણ અને સ્વધર્મસ્થાપન માટે બ્રહ્માએ આ દર્શાવ્યું.
12.121.50
भर्तृप्रत्यय उत्पन्नो व्यवहारस्तथाविधः ।
तस्याद्य सहितो दृष्टो भर्तृप्रत्ययलक्षणः ॥ १२.१२१.५० ॥
શાસક પરના વિશ્વાસથી ઉત્પન્ન થયેલો વ્યવહાર આવો છે; હવે તેની સાથે જોડાયેલો, શાસક-વિશ્વાસના લક્ષણોવાળો વ્યવહાર જોવાયો છે.
12.121.51
व्यवहारस्तु वेदात्मा वेदप्रत्यय उच्यते ।
मौलश्च नरशार्दूल शास्त्रोक्तश्च तथाऽपरः ॥ १२.१२१.५१ ॥
પરંતુ વ્યવહાર વેદસ્વરૂપ છે; તેને વેદાધારિત કહેવામાં આવે છે. હે નરશાર્દૂલ, એક મૌલ (પરંપરાગત) અને બીજો શાસ્ત્રોક્ત છે.
12.121.52
उक्तो यश्चापि दण्डोऽसौ भर्तृप्रत्ययलक्षणः ।
ज्ञेयो नः स नरेन्द्रस्थो दण्डः प्रत्यय एव च ॥ १२.१२१.५२ ॥
કહેવામાં આવેલો દંડ પણ શાસક-વિશ્વાસના લક્ષણોવાળો છે; આપણે તે જાણવો જોઈએ — તે દંડ રાજામાં સ્થિત છે, અને તે જ વિશ્વાસ પણ છે.
12.121.53
दण्डप्रत्ययदृष्टोऽपि व्यवहारात्मकः स्मृतः ।
व्यवहारः स्मृतो यश्च स वेदविषयात्मकः ॥ १२.१२१.५३ ॥
દંડ-વિશ્વાસ રૂપે જોવાયેલો પણ વ્યવહાર-સ્વરૂપ ગણાયો છે; અને જે વ્યવહાર સ્મરાયો છે તે વેદ-વિષય-સ્વરૂપ છે.
12.121.54
यश्च वेदप्रसूतात्मा स धर्मो गुणदर्शनः ।
धर्मप्रत्यय उद्दिष्टो यश्च धर्मः कृतात्मभिः ॥ १२.१२१.५४ ॥
જે વેદમાંથી ઉત્પન્ન સ્વરૂપવાળો છે, તે ધર્મ ગુણો બતાવનાર છે; અને જેને સંયમી આત્માઓએ ધર્મ-વિશ્વાસ કહ્યો છે, તે ધર્મ પણ તે જ છે.
12.121.55
व्यवहारः प्रजागोप्ता ब्रह्मदृष्टो युधिष्ठिर ।
त्रीन्धारयति लोकान्वै सत्यात्मा भूतिवर्धनः ॥ १२.१२१.५५ ॥
વ્યવહાર પ્રજાનો રક્ષક છે; વેદે જોયેલો છે, હે યુધિષ્ઠિર. સત્યસ્વરૂપ અને સમૃદ્ધિ વધારનાર તે ખરેખર ત્રણેય લોકને ધારણ કરે છે.
12.121.56
यश्च दण्डः स दृष्टो नो व्यवहारः सनातनः ।
व्यवहारश्च दृष्टो यः स वेद इति नः श्रुतिः ॥ १२.१२१.५६ ॥
જે દંડ છે તે અમે જોયો છે; વ્યવહાર સનાતન છે. જે વ્યવહાર દેખાયો તે જ વેદ છે, એમ અમારી શ્રુતિ કહે છે.
12.121.57
यश्च वेदः स वै धर्मो यश्च धर्मः स सत्पथः ।
ब्रह्मा पितामहः पूर्वं भगवांश्च प्रजापतिः ॥ १२.१२१.५७ ॥
જે વેદ છે તે જ ખરેખર ધર્મ છે; જે ધર્મ છે તે જ સત્પથ છે. પૂર્વે પિતામહ બ્રહ્મા અને ભગવાન પ્રજાપતિ (એ આને પ્રગટ કર્યું).
12.121.58
लोकानां स हि सर्वेषां ससुरासुररक्षसाम् ।
स मनुष्योरगवतां कर्ता चैव स भूतकृत् ॥ १२.१२१.५८ ॥
તે જ સર્વ લોકોના, દેવ-અસુર-રાક્ષસો સહિત સૌના, મનુષ્ય અને નાગ આદિ પ્રાણીઓના કર્તા છે; તે જ ભૂતોને સર્જનાર છે.
12.121.59
ततो नो व्यवहारोऽयं भर्तृप्रत्ययलक्षणः ।
तस्मादिदमवोचाम व्यवहारनिदर्शनम् ॥ १२.१२१.५९ ॥
તેથી અમારો આ વ્યવહાર, સ્વામીના વિશ્વાસથી લક્ષિત છે; તેથી આ વ્યવહાર-નિદર્શન અમે કહ્યું.
12.121.60
माता पिता च भ्राता च भार्या चैव पुरोहितः ।
नादण्ड्यो विद्यते राज्ञो यः स्वधर्मेण तिष्ठति ॥ १२.१२१.६० ॥
માતા, પિતા, ભાઈ, પત્ની અને પુરોહિત પણ રાજા માટે દંડમુક્ત નથી; જે પોતાના ધર્મમાં સ્થિત રહે છે (તે દંડમુક્ત છે).