महाभारत · अध्याय 12.121
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.121.1
अयं पितामहेनोक्तो राजधर्मः सनातनः ।
कीदृशश्च महादण्डो दण्डे सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.१२१.१ ॥
पितामहांनी सांगितलेला हा सनातन राजधर्म कसा आहे? महादंड कसा आहे? दंडातच सर्वकाही प्रतिष्ठित आहे.
12.121.2
देवतानामृषीणां च पितॄणां च महात्मनाम् ।
यक्षरक्षः पिशाचानां मर्त्यानां च विशेषतः ॥ १२.१२१.२ ॥
देव, ऋषी, महात्मे पितर, यक्ष, राक्षस, पिशाच यांच्यासाठी आणि विशेषतः मानवांसाठी (हे लागू होते).
12.121.3
सर्वेषां प्राणिनां लोके तिर्यक्ष्वपि निवासिनाम् ।
सर्वस्यापि महातेजा दण्डः श्रेयानिति प्रभो ॥ १२.१२१.३ ॥
हे महातेजस्वी प्रभो, जगतातील सर्व प्राण्यांसाठी, पशूंमध्ये राहणाऱ्यांसाठीही, सर्वांसाठी दंडच श्रेष्ठ आहे असे (आपण म्हणालात).
12.121.4
इत्येतदुक्तं भवता दण्डे वै सचराचरम् ।
पश्यतां लोक आयत्तं ससुरासुरमानुषम्।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन भरतर्षभ ॥ १२.१२१.४ ॥
दंडावरच चराचर, देव-असुर-मानवांसह सारे जग अवलंबून आहे असे आपण सांगितले. हे भरतर्षभा, हे यथार्थपणे ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
12.121.5
को दण्डः कीदृशो दण्डः किंरूपः किंपरायणः ।
किमात्मकः कथंभूतः कतिमूर्तिः कथं प्रभुः ॥ १२.१२१.५ ॥
दंड म्हणजे काय? दंड कसा आहे? त्याचे रूप काय? त्याचे परम ध्येय काय? त्याचे स्वरूप काय? तो कसा आहे? त्याच्या किती मूर्ती आहेत? तो प्रभू कसा आहे?
12.121.6
जागर्ति च कथं दण्डः प्रजासु विहितात्मकः ।
कश्च पूर्वापरमिदं जागर्ति प्रतिपालयन् ॥ १२.१२१.६ ॥
प्रजेमध्ये विहित स्वरूपाचा दंड कसा जागा राहतो? या पूर्वापर जगाचे पालन करत कोण जागा राहतो?
12.121.7
कश्च विज्ञायते पूर्वः को वरो दण्डसंज्ञितः ।
किंसंस्थश्चाभवद्दण्डः का चास्य गतिरिष्यते ॥ १२.१२१.७ ॥
दण्ड नावाचे पहिले आणि श्रेष्ठ काय हे जाणले जाते? दण्ड कशावर अवलंबून राहिला आणि त्याची गती काय मानली जाते?
12.121.8
शृणु कौरव्य यो दण्डो व्यवहारो यथा च सः ।
यस्मिन्हि सर्वमायत्तं स धर्म इति केवलः ॥ १२.१२१.८ ॥
हे कौरव्या, ऐक: दण्ड कोणता आणि तो व्यवहार कसा आहे. ज्यावर सर्व काही अवलंबून आहे तोच केवळ धर्म.
12.121.9
धर्मस्यार्थे महाराज व्यवहार इतीष्यते ।
तस्य लोपः कथं न स्याल्लोकेष्विह महात्मनः ॥ १२.१२१.९ ॥
हे महाराजा, धर्मासाठीच व्यवहार म्हटला जातो. त्याचा लोप इथे महात्म्याकडून कसा होणार नाही?
12.121.10
इत्यर्थं व्यवाहरस्य व्यवहारत्वमिष्यते ।
अपि चैतत्पुरा राजन्मनुना प्रोक्तमादितः ॥ १२.१२१.१० ॥
अशा प्रकारे व्यवहाराचे व्यवहारत्व मानले जाते. आणि, हे राजन, हे पूर्वी आदिपासून मनूने सांगितले आहे.
12.121.11
सुप्रणीतेन दण्डेन प्रियाप्रियसमात्मना ।
प्रजा रक्षति यः सम्यग्धर्म एव स केवलः ॥ १२.१२१.११ ॥
सुव्यवस्थित दण्डाने, प्रिय-अप्रियात समान मन ठेवून, जो प्रजांचे नीट रक्षण करतो, तोच केवळ धर्म.
12.121.12
यथोक्तमेतद्वचनं प्रागेव मनुना पुरा ।
यन्मयोक्तं वसिष्ठेन ब्रह्मणो वचनं महत् ॥ १२.१२१.१२ ॥
हे वचन यापूर्वी मनूने सांगितल्याप्रमाणेच आहे; पूर्वी मनूने सांगितलेले, आणि मी वसिष्ठांनी सांगितलेले ब्रह्मदेवाचे महान वचन.
12.121.13
प्रागिदं वचनं प्रोक्तमतः प्राग्वचनं विदुः ।
व्यवहारस्य चाख्यानाद्व्यवहार इहोच्यते ॥ १२.१२१.१३ ॥
हे वचन पूर्वीच सांगितले गेले होते, म्हणून त्याला प्राग्वचन म्हणतात. व्यवहाराच्या कथनामुळे येथे 'व्यवहार' असे म्हटले जाते.
12.121.14
दण्डान्त्रिवर्गः सततं सुप्रणीतात्प्रवर्तते ।
दैवं हि परमो दण्डो रूपतोऽग्निरिवोत्थितः ॥ १२.१२१.१४ ॥
चांगल्या प्रकारे चालवलेल्या दंडामुळे त्रिवर्ग सतत चालतो. दैवी दंड हाच श्रेष्ठ आहे; तो रूपाने अग्नीप्रमाणे उभा राहिला आहे.
12.121.15
नीलोत्पलदलश्यामश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः ।
अष्टपान्नैकनयनः शङ्कुकर्णोर्ध्वरोमवान् ॥ १२.१२१.१५ ॥
निळ्या कमळाच्या पाकळीसारखा सावळा, चार सुळे असलेला, चार बाहू असलेला, आठ पाय असलेला, एकच डोळा असलेला, खुंटीसारखे कान आणि ताठ केस असलेला.
12.121.16
जटी द्विजिह्वस्ताम्रास्यो मृगराजतनुच्छदः ।
एतद्रूपं बिभर्त्युग्रं दण्डो नित्यं दुरासदः ॥ १२.१२१.१६ ॥
जटाधारी, दोन जीभा असलेला, तांब्यासारख्या मुखाचा, सिंहाचे कातडे नेसलेला; दंड नेहमी हे उग्र रूप धारण करतो, ज्याच्याजवळ जाणे कठीण आहे.
12.121.17
असिर्धनुर्गदा शक्तिस्त्रिशूलं मुद्गरः शरः ।
मुसलं परशुश्चक्रं प्रासदण्डर्ष्टितोमराः ॥ १२.१२१.१७ ॥
तलवार, धनुष्य, गदा, शक्ती, त्रिशूळ, मुद्गर, बाण, मुसळ, परशू, चक्र, प्रास, दंड, ऋष्टी आणि तोमर.
12.121.18
सर्वप्रहरणीयानि यानि यानीह कानिचित् ।
दण्ड एव स सर्वात्मा लोके चरति मूर्तिमान् ॥ १२.१२१.१८ ॥
येथे जी जी शस्त्रे प्रहार करण्यायोग्य आहेत, ती सर्व दंडच आहेत; सर्वात्मा तोच मूर्तिमान होऊन जगात संचार करतो.
12.121.19
भिन्दंश्छिन्दन्रुजन्कृन्तन्दारयन्पाटयंस्तथा ।
घातयन्नभिधावंश्च दण्ड एव चरत्युत ॥ १२.१२१.१९ ॥
भेदताना, छेदताना, मोडताना, फाडताना, फोडताना, तसेच मारताना आणि धावून जाताना—दंडच असा संचार करतो.
12.121.20
असिर्विशसनो धर्मस्तीक्ष्णवर्मा दुरासदः ।
श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजागरः ॥ १२.१२१.२० ॥
तलवार, वध करणारा, धर्म, तीक्ष्ण कवच धारण करणारा, दुर्जेय, श्रीचे गर्भस्थान, विजय, शासक, व्यवहार, प्रजेचा रक्षक.
12.121.21
शास्त्रं ब्राह्मणमन्त्राश्च शास्ता प्रवचनं परम् ।
धर्मपालोऽक्षरो गोपः सत्यगो नित्यगो गृहः ॥ १२.१२१.२१ ॥
शास्त्र, ब्राह्मणांचे मंत्र, शासक, परम प्रवचन, धर्मपालक, अक्षर, रक्षक, सत्यात चालणारा, नित्य चालणारा, गृह.
12.121.22
असङ्गो रुद्रतनयो मनुर्ज्येष्ठः शिवंकरः ।
नामान्येतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर ॥ १२.१२१.२२ ॥
असंग, रुद्राचा पुत्र, मनू, ज्येष्ठ, शिवंकर—हीच दंडाची नावे सांगितली आहेत, युधिष्ठिरा.
12.121.23
दण्डो हि भगवान्विष्णुर्यज्ञो नारायणः प्रभुः ।
शश्वद्रुपं महद्बिभ्रन्महात्पुरुष उच्यते ॥ १२.१२१.२३ ॥
दंडच भगवान विष्णू, यज्ञ, नारायण, प्रभू आहे; शाश्वत महान रूप धारण करणारा 'महापुरुष' म्हटला जातो.
12.121.24
तथोक्ता ब्रह्मकन्येति लक्ष्मीर्नीतिः सरस्वती ।
दण्डनीतिर्जगद्धात्री दण्डो हि बहुविग्रहः ॥ १२.१२१.२४ ॥
याचप्रमाणे ब्रह्मदेवाची कन्या म्हटली जाते—लक्ष्मी, नीती, सरस्वती; दंडनीती जगाची धात्री आहे; दंडच अनेक रूपांचा आहे.
12.121.25
अर्थानर्थौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ बलाबले ।
दौर्भाग्यं भागधेयं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ ॥ १२.१२१.२५ ॥
लाभ आणि हानी, सुख आणि दुःख, धर्म आणि अधर्म, बल आणि दुर्बलता, दुर्दैव आणि भाग्य, पुण्य आणि पाप, गुण आणि अवगुण.
12.121.26
कामाकामावृतुर्मासः शर्वरी दिवसः क्षणः ।
अप्रमादः प्रमादश्च हर्षशोकौ शमो दमः ॥ १२.१२१.२६ ॥
इच्छा आणि अनिच्छा, ऋतू आणि महिना, रात्र आणि दिवस, क्षण, सावधानता आणि प्रमाद, हर्ष आणि शोक, शम आणि दम.
12.121.27
दैवं पुरुषकारश्च मोक्षामोक्षौ भयाभये ।
हिंसाहिंसे तपो यज्ञः संयमोऽथ विषामृते ॥ १२.१२१.२७ ॥
दैव आणि पुरुषार्थ, मोक्ष आणि अमोक्ष, भय आणि अभय, हिंसा आणि अहिंसा, तप, यज्ञ, संयम, विष आणि अमृत.
12.121.28
अन्तश्चादिश्च मध्यं च कृतानां च प्रपञ्चनम् ।
मदः प्रमोदो दर्पश्च दम्भो धैर्यं नयानयौ ॥ १२.१२१.२८ ॥
अंत, आदी आणि मध्य, कृत पदार्थांचा विस्तार, मद आणि प्रमोद, दर्प आणि दंभ, धैर्य, नय आणि अनय.
12.121.29
अशक्तिः शक्तिरित्येवं मानस्तम्भौ व्ययाव्ययौ ।
विनयश्च विसर्गश्च कालाकालौ च कौरव ॥ १२.१२१.२९ ॥
अशक्ती आणि शक्ती, याप्रमाणे मान आणि स्तंभ, व्यय आणि अव्यय, विनय आणि विसर्ग, काल आणि अकाल, हे कौरवा.
12.121.30
अनृतं चाज्ञता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च ।
क्लीबता व्यवसायश्च लाभालाभौ जयाजयौ ॥ १२.१२१.३० ॥
असत्य आणि अज्ञान, सत्य, श्रद्धा आणि अश्रद्धा, तसेच, क्लीबता आणि व्यवसाय, लाभ आणि अलाभ, जय आणि पराजय.
12.121.31
तीक्ष्णता मृदुतात्युग्रमागमानागमौ तथा ।
विरोधश्चाविरोधश्च कार्याकार्ये बलाबले ॥ १२.१२१.३१ ॥
तीक्ष्णता आणि मृदुता, अति उग्रता, आगमन आणि अनागमन; तसेच विरोध आणि अविरोध, कार्य आणि अकार्य, बल आणि दुर्बलता.
12.121.32
असूया चानसूया च धर्माधर्मौ तथैव च ।
अपत्रपानपत्रपे ह्रीश्च संपद्विपच्च ह ॥ १२.१२१.३२ ॥
असूया आणि अनसूया, धर्म आणि अधर्म, तसेच लज्जा आणि निर्लज्जता, ह्री, संपत्ती आणि विपत्ती.
12.121.33
तेजः कर्माणि पाण्डित्यं वाक्शक्तिर्बुद्धितत्वता ।
एवं दण्डस्य लोकेऽस्मिञ्जागर्ति बहुरूपता ॥ १२.१२१.३३ ॥
तेज, कर्मे, पांडित्य, वाक्शक्ती, बुद्धीचे तत्त्व; अशा प्रकारे या लोकात दंडाची बहुरूपता जागृत राहते.
12.121.34
न स्याद्यदीह दण्डो वै प्रमथेयुः परस्परम् ।
भयाद्दण्डस्य नान्योन्यं घ्नन्ति चैव युधिष्ठिर ॥ १२.१२१.३४ ॥
येथे दंड नसता तर लोक परस्परांना पीडा देतील; दंडाच्या भयानेच ते एकमेकांना मारत नाहीत, युधिष्ठिरा.
12.121.35
दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राजन्नहरहः प्रजाः ।
राजानं वर्धयन्तीह तस्माद्दण्डः परायणम् ॥ १२.१२१.३५ ॥
राजा, दंडाने रक्षिलेली प्रजा दिवसेंदिवस राजाला वाढवते; म्हणून येथे दंडच परम आश्रय आहे.
12.121.36
व्यवस्थापयते नित्यमिमं लोकं नरेश्वर ।
सत्ये व्यवस्थितो धर्मो ब्राह्मणेष्ववतिष्ठते ॥ १२.१२१.३६ ॥
हे नरेश्वरा, तो नेहमी या लोकाला व्यवस्थित ठेवतो; सत्यात स्थिर झालेला धर्म ब्राह्मणांमध्ये टिकून राहतो.
12.121.37
धर्मयुक्ता द्विजश्रेष्ठा देवयुक्ता भवन्ति च ।
बभूव यज्ञो देवेभ्यो यज्ञः प्रीणाति देवताः ॥ १२.१२१.३७ ॥
धर्मयुक्त द्विजश्रेष्ठ देवयुक्तही होतात. देवांसाठी यज्ञ निर्माण झाला; यज्ञ देवतांना प्रसन्न करतो.
12.121.38
प्रीताश्च देवता लोकमिन्द्रे प्रतिददत्युत ।
अत्रं ददाति शक्रश्चाप्यनुगृह्णन्निमाः प्रजाः ॥ १२.१२१.३८ ॥
प्रसन्न झालेले देव इंद्राद्वारे जगाला परत देतात. शक्र अन्न देतो, या प्रजेवर कृपा करीत.
12.121.39
प्राणाश्च सर्वभूतानां नित्यमन्ने प्रतिष्ठिताः ।
तस्मात्प्रजाः प्रतिष्ठन्ते दण्डो जागर्ति तासु च ॥ १२.१२१.३९ ॥
सर्व प्राण्यांचे प्राण नेहमी अन्नात प्रतिष्ठित असतात. म्हणून प्रजा स्थिर राहते; दंड त्यांच्यावर जागृत असतो.
12.121.40
एवंप्नयोजनश्चैव दण्डः क्षत्रियतां गतः ।
रक्षप्रजाः स जागर्ति नित्यं स्ववहितोक्षरः ॥ १२.१२१.४० ॥
असा उपयोगी दंड क्षत्रियभाव पावला. प्रजांचे रक्षण करीत तो सदा जागृत असतो; आत्मसंयमी आणि अक्षर.
12.121.41
ईश्वरः पुरुषः प्राणः सत्वं वृत्तं प्रजापतिः ।
भूतात्मा जीव इत्येवं नामभिः प्रोच्यतेऽष्टभिः ॥ १२.१२१.४१ ॥
ईश्वर, पुरुष, प्राण, सत्त्व, वृत्त, प्रजापति, भूतात्मा, जीव — अशा आठ नावांनी तो म्हटला जातो.
12.121.42
अददद्दण्डमेवास्मै धृतमैश्वर्यमेव च ।
बले नयश्च संयुक्तः सदा पञ्चविधात्मकः ॥ १२.१२१.४२ ॥
त्याने याला दंड दिला, धारण केलेले ऐश्वर्यही; बल आणि नीतीने युक्त होऊन, सदा पाच प्रकारच्या स्वरूपाचा.
12.121.43
कुलं बहुधनामात्याः प्रज्ञा प्रोक्ता बलानि तु ।
आहार्यमष्टकैर्द्रव्यैर्बलमन्यद्युधिष्ठिर ॥ १२.१२१.४३ ॥
कुल, विपुल धन, अमात्य, प्रज्ञा—ही बले म्हटली आहेत. पण हे युधिष्ठिरा, आठ प्रकारच्या द्रव्यांनी मिळवायचे बल हे वेगळे आहे.
12.121.44
हस्तिनोऽश्वा रथाः पत्तिर्नावो विष्टिस्तथैव च ।
देशिकाश्चादिकाश्चैव तदष्टाङ्गं बलं स्मृतम् ॥ १२.१२१.४४ ॥
हत्ती, घोडे, रथ, पायदळ, नावा, वेठबिगार, मार्गदर्शक आणि यांसारखे इतर—हे आठ अंगांचे बल स्मृत आहे.
12.121.45
अथ चाङ्गस्य युक्तस्य रथिनो हस्तियायिनः ।
अश्वारोहाः पदाताश्च मन्त्रिणो रसदाश्च ये ॥ १२.१२१.४५ ॥
आणि अंगांनी युक्त सेनेतील रथी, हत्तीवर स्वार होणारे, घोडेस्वार, पायदळ, मंत्री आणि रसद पुरवणारे—हेही त्यात आहेत.
12.121.46
भिक्षुकाः प्राड्विवाकाश्च मौहूर्ता दैवचिन्तकाः ।
कोशो मित्राणि धान्यं च सर्वोपकरणानि च ॥ १२.१२१.४६ ॥
भिक्षुक, न्यायाधीश, मुहूर्त पाहणारे, दैवचिंतक, कोश, मित्र, धान्य आणि सर्व उपकरणे—हीही त्यात मोजली जातात.
12.121.47
सप्तप्रकृति चाष्टाङ्गं शरीरमिह तं विदुः ।
राज्यस्य दण्डमेवाङ्गं दण्डः प्रभव एव च ॥ १२.१२१.४७ ॥
सप्त प्रकृती आणि अष्टांग असलेले हे शरीर येथे त्यांनी (राज्य) म्हणून ओळखले आहे. राज्याचे अंग दंडच आहे; दंडच प्रभुत्वाचे मूळही आहे.
12.121.48
ईश्वरेण प्रसन्नेन कारणात्क्षत्रियस्य च ।
दण्डो दत्तः सदा गोप्ता दण्डो हीदं सनातनम् ॥ १२.१२१.४८ ॥
ईश्वर प्रसन्न होऊन, त्याच कारणास्तव क्षत्रियाला दंड दिला; दंड हाच सदा रक्षक आहे, कारण हा दंड सनातन आहे.
12.121.49
राजा पूज्यतमो नान्यो यथा धर्मः प्रदर्शितः ।
ब्रह्मणा लोकरक्षार्थं स्वधर्मस्थापनाय च ॥ १२.१२१.४९ ॥
राजा सर्वात अधिक पूज्य आहे; धर्म जसा दाखवला गेला तसा दुसरा कोणी नाही. लोकरक्षणासाठी आणि स्वधर्मस्थापनेसाठी ब्रह्मदेवाने हे दाखवले.
12.121.50
भर्तृप्रत्यय उत्पन्नो व्यवहारस्तथाविधः ।
तस्याद्य सहितो दृष्टो भर्तृप्रत्ययलक्षणः ॥ १२.१२१.५० ॥
राजावरील विश्वासातून उत्पन्न झालेला व्यवहार असा असतो; आता त्याच्याशी जोडलेला, राजविश्वासाची लक्षणे असलेला व्यवहार दिसला.
12.121.51
व्यवहारस्तु वेदात्मा वेदप्रत्यय उच्यते ।
मौलश्च नरशार्दूल शास्त्रोक्तश्च तथाऽपरः ॥ १२.१२१.५१ ॥
पण व्यवहार हा वेदस्वरूप आहे; त्याला वेदाधारित म्हटले जाते. हे नरशार्दूला, एक मौल (परंपरागत) आणि दुसरा शास्त्रोक्त आहे.
12.121.52
उक्तो यश्चापि दण्डोऽसौ भर्तृप्रत्ययलक्षणः ।
ज्ञेयो नः स नरेन्द्रस्थो दण्डः प्रत्यय एव च ॥ १२.१२१.५२ ॥
सांगितलेला दंडही राजविश्वासाची लक्षणे असलेला आहे; आपण तो जाणला पाहिजे — तो दंड राजाच्या ठायी असतो, आणि तोच विश्वासही आहे.
12.121.53
दण्डप्रत्ययदृष्टोऽपि व्यवहारात्मकः स्मृतः ।
व्यवहारः स्मृतो यश्च स वेदविषयात्मकः ॥ १२.१२१.५३ ॥
दंड-विश्वासरूपाने दिसलेलाही व्यवहार-स्वरूप मानला गेला; आणि जो व्यवहार स्मरला गेला तो वेदविषय-स्वरूप आहे.
12.121.54
यश्च वेदप्रसूतात्मा स धर्मो गुणदर्शनः ।
धर्मप्रत्यय उद्दिष्टो यश्च धर्मः कृतात्मभिः ॥ १२.१२१.५४ ॥
जो वेदापासून उत्पन्न झालेल्या स्वरूपाचा आहे, तो धर्म गुण दाखवणारा आहे; आणि संयमी आत्म्यांनी धर्म-विश्वास म्हणून जो सांगितला, तो धर्मही तोच आहे.
12.121.55
व्यवहारः प्रजागोप्ता ब्रह्मदृष्टो युधिष्ठिर ।
त्रीन्धारयति लोकान्वै सत्यात्मा भूतिवर्धनः ॥ १२.१२१.५५ ॥
व्यवहार हा प्रजेचा रक्षक आहे; तो वेदाने पाहिलेला आहे, हे युधिष्ठिरा. सत्यस्वरूप आणि समृद्धी वाढवणारा तो खरोखर तिन्ही लोकांना धारण करतो.
12.121.56
यश्च दण्डः स दृष्टो नो व्यवहारः सनातनः ।
व्यवहारश्च दृष्टो यः स वेद इति नः श्रुतिः ॥ १२.१२१.५६ ॥
जो दंड आहे तो आम्हाला दिसला आहे; व्यवहार सनातन आहे. जो व्यवहार दिसला तोच वेद, असे आमची श्रुती सांगते.
12.121.57
यश्च वेदः स वै धर्मो यश्च धर्मः स सत्पथः ।
ब्रह्मा पितामहः पूर्वं भगवांश्च प्रजापतिः ॥ १२.१२१.५७ ॥
जो वेद आहे तोच खरोखर धर्म; जो धर्म आहे तोच सत्पथ. पूर्वी पितामह ब्रह्मा आणि भगवान प्रजापती (यांनी हे प्रकट केले).
12.121.58
लोकानां स हि सर्वेषां ससुरासुररक्षसाम् ।
स मनुष्योरगवतां कर्ता चैव स भूतकृत् ॥ १२.१२१.५८ ॥
तोच सर्व लोकांचा, देव, असुर, राक्षसांसह सर्वांचा, मनुष्य आणि नागांसह प्राण्यांचा कर्ता आहे; तोच भूतांची निर्मिती करणारा आहे.
12.121.59
ततो नो व्यवहारोऽयं भर्तृप्रत्ययलक्षणः ।
तस्मादिदमवोचाम व्यवहारनिदर्शनम् ॥ १२.१२१.५९ ॥
म्हणून आमचा हा व्यवहार, धन्याच्या विश्वासाने चिह्नित आहे; म्हणूनच व्यवहाराचे हे उदाहरण आम्ही सांगितले.
12.121.60
माता पिता च भ्राता च भार्या चैव पुरोहितः ।
नादण्ड्यो विद्यते राज्ञो यः स्वधर्मेण तिष्ठति ॥ १२.१२१.६० ॥
माता, पिता, भाऊ, पत्नी आणि पुरोहितसुद्धा राजासाठी दंडातून सुटलेले नसतात; जो स्वधर्मात स्थित असतो (तोच दंडमुक्त).