ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.121
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.121.1
अयं पितामहेनोक्तो राजधर्मः सनातनः ।
कीदृशश्च महादण्डो दण्डे सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.१२१.१ ॥
ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਜੋ ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਰਾਜਧਰਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਮਹਾਦੰਡ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਦੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
12.121.2
देवतानामृषीणां च पितॄणां च महात्मनाम् ।
यक्षरक्षः पिशाचानां मर्त्यानां च विशेषतः ॥ १२.१२१.२ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਹਾਤਮਾ ਪਿਤਰਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਰਾਕਸ਼ਾਂ, ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ (ਇਹ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।
12.121.3
सर्वेषां प्राणिनां लोके तिर्यक्ष्वपि निवासिनाम् ।
सर्वस्यापि महातेजा दण्डः श्रेयानिति प्रभो ॥ १२.१२१.३ ॥
ਹੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਸਭ ਲਈ ਦੰਡ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਇਹ ਆਪ ਨੇ ਕਿਹਾ।
12.121.4
इत्येतदुक्तं भवता दण्डे वै सचराचरम् ।
पश्यतां लोक आयत्तं ससुरासुरमानुषम्।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन भरतर्षभ ॥ १२.१२१.४ ॥
ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਦੰਡ ਉੱਤੇ ਹੀ ਚਰ-ਅਚਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਹੇ ਭਰਤਰਿਸ਼ਭ, ਇਹ ਮੈਂ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
12.121.5
को दण्डः कीदृशो दण्डः किंरूपः किंपरायणः ।
किमात्मकः कथंभूतः कतिमूर्तिः कथं प्रभुः ॥ १२.१२१.५ ॥
ਦੰਡ ਕੀ ਹੈ? ਦੰਡ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਕੀ ਹੈ? ਉਸਦਾ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਕੀ ਹੈ? ਉਸਦਾ ਸੁਭਾਅ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਉਸਦੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ? ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?
12.121.6
जागर्ति च कथं दण्डः प्रजासु विहितात्मकः ।
कश्च पूर्वापरमिदं जागर्ति प्रतिपालयन् ॥ १२.१२१.६ ॥
ਪਰਜਾ ਵਿੱਚ ਵਿਹਿਤ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਦੰਡ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਪੂਰਬ-ਅਪਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕੌਣ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
12.121.7
कश्च विज्ञायते पूर्वः को वरो दण्डसंज्ञितः ।
किंसंस्थश्चाभवद्दण्डः का चास्य गतिरिष्यते ॥ १२.१२१.७ ॥
ਦੰਡ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਦੰਡ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗਤੀ ਕੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
12.121.8
शृणु कौरव्य यो दण्डो व्यवहारो यथा च सः ।
यस्मिन्हि सर्वमायत्तं स धर्म इति केवलः ॥ १२.१२१.८ ॥
ਹੇ ਕੌਰਵ੍ਯ, ਸੁਣ: ਦੰਡ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਵਹਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੈ। ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਹੈ।
12.121.9
धर्मस्यार्थे महाराज व्यवहार इतीष्यते ।
तस्य लोपः कथं न स्याल्लोकेष्विह महात्मनः ॥ १२.१२१.९ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਧਰਮ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਵਿਵਹਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਲੋਪ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਹੋਵੇ?
12.121.10
इत्यर्थं व्यवाहरस्य व्यवहारत्वमिष्यते ।
अपि चैतत्पुरा राजन्मनुना प्रोक्तमादितः ॥ १२.१२१.१० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰਪਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।
12.121.11
सुप्रणीतेन दण्डेन प्रियाप्रियसमात्मना ।
प्रजा रक्षति यः सम्यग्धर्म एव स केवलः ॥ १२.१२१.११ ॥
ਸੁਪ੍ਰਣੀਤ ਦੰਡ ਨਾਲ, ਪਿਆਰ-ਅਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਮਨ ਰੱਖ ਕੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਹੈ।
12.121.12
यथोक्तमेतद्वचनं प्रागेव मनुना पुरा ।
यन्मयोक्तं वसिष्ठेन ब्रह्मणो वचनं महत् ॥ १२.१२१.१२ ॥
ਇਹ ਵਚਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਨੂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਸੀ; ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਮਨੂ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਮੈਂ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੁਆਰਾ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਵਚਨ ਹੈ।
12.121.13
प्रागिदं वचनं प्रोक्तमतः प्राग्वचनं विदुः ।
व्यवहारस्य चाख्यानाद्व्यवहार इहोच्यते ॥ १२.१२१.१३ ॥
ਇਹ ਵਚਨ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਚਨ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਵਰਣਨ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ 'ਵਿਵਹਾਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.121.14
दण्डान्त्रिवर्गः सततं सुप्रणीतात्प्रवर्तते ।
दैवं हि परमो दण्डो रूपतोऽग्निरिवोत्थितः ॥ १२.१२१.१४ ॥
ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾਏ ਦੰਡ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਦੈਵੀ ਦੰਡ ਹੀ ਪਰਮ ਹੈ; ਉਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਵਾਂਗ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
12.121.15
नीलोत्पलदलश्यामश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः ।
अष्टपान्नैकनयनः शङ्कुकर्णोर्ध्वरोमवान् ॥ १२.१२१.१५ ॥
ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀ ਪੱਤੀ ਵਾਂਗ ਸਾਂਵਲਾ, ਚਾਰ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ, ਚਾਰ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਅੱਠ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਇੱਕ ਅੱਖ ਵਾਲਾ, ਕਿੱਲ ਵਰਗੇ ਕੰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ।
12.121.16
जटी द्विजिह्वस्ताम्रास्यो मृगराजतनुच्छदः ।
एतद्रूपं बिभर्त्युग्रं दण्डो नित्यं दुरासदः ॥ १२.१२१.१६ ॥
ਜਟਾਧਾਰੀ, ਦੋ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਖੱਲ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ; ਦੰਡ ਸਦਾ ਇਹ ਉਗ੍ਰ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।
12.121.17
असिर्धनुर्गदा शक्तिस्त्रिशूलं मुद्गरः शरः ।
मुसलं परशुश्चक्रं प्रासदण्डर्ष्टितोमराः ॥ १२.१२१.१७ ॥
ਤਲਵਾਰ, ਧਨੁਸ਼, ਗਦਾ, ਸ਼ਕਤੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਮੁਦਗਰ, ਬਾਣ, ਮੂਸਲ, ਪਰਸ਼ੂ, ਚੱਕਰ, ਪ੍ਰਾਸ, ਦੰਡ, ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਤੋਮਰ।
12.121.18
सर्वप्रहरणीयानि यानि यानीह कानिचित् ।
दण्ड एव स सर्वात्मा लोके चरति मूर्तिमान् ॥ १२.१२१.१८ ॥
ਇੱਥੇ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਵਾਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਦੰਡ ਹੀ ਹਨ; ਸਰਬਾਤਮਾ ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।
12.121.19
भिन्दंश्छिन्दन्रुजन्कृन्तन्दारयन्पाटयंस्तथा ।
घातयन्नभिधावंश्च दण्ड एव चरत्युत ॥ १२.१२१.१९ ॥
ਵਿੰਨ੍ਹਦਾ, ਕੱਟਦਾ, ਤੋੜਦਾ, ਚੀਰਦਾ, ਪਾੜਦਾ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰਦਾ ਅਤੇ ਝਪਟਦਾ—ਦੰਡ ਹੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।
12.121.20
असिर्विशसनो धर्मस्तीक्ष्णवर्मा दुरासदः ।
श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजागरः ॥ १२.१२१.२० ॥
ਤਲਵਾਰ, ਵੱਢਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ, ਤਿੱਖੇ ਕਵਚ ਵਾਲਾ, ਦੁਰਜੇਯ, ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਗਰਭ, ਜਿੱਤ, ਸ਼ਾਸਕ, ਵਿਹਾਰ, ਪਰਜਾ ਦਾ ਪਹਿਰੇਦਾਰ।
12.121.21
शास्त्रं ब्राह्मणमन्त्राश्च शास्ता प्रवचनं परम् ।
धर्मपालोऽक्षरो गोपः सत्यगो नित्यगो गृहः ॥ १२.१२१.२१ ॥
ਸ਼ਾਸਤਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰ, ਸ਼ਾਸਕ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਵਚਨ, ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਕ, ਅਕਸ਼ਰ, ਰਖਵਾਲਾ, ਸਚਾਈ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ, ਘਰ।
12.121.22
असङ्गो रुद्रतनयो मनुर्ज्येष्ठः शिवंकरः ।
नामान्येतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर ॥ १२.१२१.२२ ॥
ਅਸੰਗ, ਰੁਦਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਨੂ, ਜੇਠਾ, ਸ਼ਿਵੰਕਰ—ਇਹੀ ਦੰਡ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ।
12.121.23
दण्डो हि भगवान्विष्णुर्यज्ञो नारायणः प्रभुः ।
शश्वद्रुपं महद्बिभ्रन्महात्पुरुष उच्यते ॥ १२.१२१.२३ ॥
ਦੰਡ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਯੱਗ, ਨਾਰਾਇਣ, ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਸਦੀਵੀ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ 'ਮਹਾਪੁਰਖ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.121.24
तथोक्ता ब्रह्मकन्येति लक्ष्मीर्नीतिः सरस्वती ।
दण्डनीतिर्जगद्धात्री दण्डो हि बहुविग्रहः ॥ १२.१२१.२४ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਲਕਸ਼ਮੀ, ਨੀਤੀ, ਸਰਸਵਤੀ; ਦੰਡਨੀਤੀ ਜਗਤ ਦੀ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ; ਦੰਡ ਹੀ ਬਹੁਰੂਪੀ ਹੈ।
12.121.25
अर्थानर्थौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ बलाबले ।
दौर्भाग्यं भागधेयं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ ॥ १२.१२१.२५ ॥
ਲਾਭ ਤੇ ਹਾਨੀ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ, ਬਲ ਤੇ ਨਿਰਬਲਤਾ, ਦੁਰਭਾਗ ਤੇ ਭਾਗ, ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ, ਗੁਣ ਤੇ ਅਵਗੁਣ।
12.121.26
कामाकामावृतुर्मासः शर्वरी दिवसः क्षणः ।
अप्रमादः प्रमादश्च हर्षशोकौ शमो दमः ॥ १२.१२१.२६ ॥
ਕਾਮ ਤੇ ਅਕਾਮ, ਰੁੱਤ ਤੇ ਮਹੀਨਾ, ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ, ਪਲ, ਅਪ੍ਰਮਾਦ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ, ਹਰਖ ਤੇ ਸੋਗ, ਸ਼ਮ ਤੇ ਦਮ।
12.121.27
दैवं पुरुषकारश्च मोक्षामोक्षौ भयाभये ।
हिंसाहिंसे तपो यज्ञः संयमोऽथ विषामृते ॥ १२.१२१.२७ ॥
ਦੈਵ ਤੇ ਪੁਰਖਾਰਥ, ਮੋਖ ਤੇ ਅਮੋਖ, ਭੈ ਤੇ ਅਭੈ, ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਅਹਿੰਸਾ, ਤਪ, ਯੱਗ, ਸੰਜਮ, ਵਿਖ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ।
12.121.28
अन्तश्चादिश्च मध्यं च कृतानां च प्रपञ्चनम् ।
मदः प्रमोदो दर्पश्च दम्भो धैर्यं नयानयौ ॥ १२.१२१.२८ ॥
ਅੰਤ ਤੇ ਆਦਿ ਤੇ ਮੱਧ, ਰਚੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ, ਮਦ ਤੇ ਪ੍ਰਮੋਦ, ਦਰਪ ਤੇ ਦੰਭ, ਧੀਰਜ, ਨੀਤੀ ਤੇ ਅਨੀਤੀ।
12.121.29
अशक्तिः शक्तिरित्येवं मानस्तम्भौ व्ययाव्ययौ ।
विनयश्च विसर्गश्च कालाकालौ च कौरव ॥ १२.१२१.२९ ॥
ਅਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ, ਏਵੇਂ ਮਾਨ ਤੇ ਸਤੰਭ, ਵਿਅਯ ਤੇ ਅਵਿਅਯ, ਵਿਨਯ ਤੇ ਵਿਸਰਗ, ਕਾਲ ਤੇ ਅਕਾਲ, ਹੇ ਕੌਰਵ।
12.121.30
अनृतं चाज्ञता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च ।
क्लीबता व्यवसायश्च लाभालाभौ जयाजयौ ॥ १२.१२१.३० ॥
ਝੂਠ ਤੇ ਅਗਿਆਨ, ਸੱਚ, ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਅਸ਼ਰਧਾ, ਇਵੇਂ ਹੀ, ਕਾਇਰਤਾ ਤੇ ਉੱਦਮ, ਲਾਭ ਤੇ ਅਲਾਭ, ਜਿੱਤ ਤੇ ਹਾਰ।
12.121.31
तीक्ष्णता मृदुतात्युग्रमागमानागमौ तथा ।
विरोधश्चाविरोधश्च कार्याकार्ये बलाबले ॥ १२.१२१.३१ ॥
ਤਿੱਖਾਪਨ ਅਤੇ ਨਰਮੀ, ਬਹੁਤ ਉਗਰਤਾ, ਆਗਮਨ ਅਤੇ ਅਨਾਗਮਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਅਵਿਰੋਧ, ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਅਕਾਰਜ, ਬਲ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ।
12.121.32
असूया चानसूया च धर्माधर्मौ तथैव च ।
अपत्रपानपत्रपे ह्रीश्च संपद्विपच्च ह ॥ १२.१२१.३२ ॥
ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਅਨਸੂਯਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਨਿਰਲੱਜਤਾ, ਹ੍ਰੀ, ਸੰਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਪਤੀ।
12.121.33
तेजः कर्माणि पाण्डित्यं वाक्शक्तिर्बुद्धितत्वता ।
एवं दण्डस्य लोकेऽस्मिञ्जागर्ति बहुरूपता ॥ १२.१२१.३३ ॥
ਤੇਜ, ਕਰਮ, ਪਾਂਡਿਤ੍ਯ, ਵਾਕ੍ਸ਼ਕਤੀ, ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਤੱਤ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਦਾ ਬਹੁਰੂਪ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.121.34
न स्याद्यदीह दण्डो वै प्रमथेयुः परस्परम् ।
भयाद्दण्डस्य नान्योन्यं घ्नन्ति चैव युधिष्ठिर ॥ १२.१२१.३४ ॥
ਜੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇਣਗੇ; ਦੰਡ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਓਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦੇ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ।
12.121.35
दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राजन्नहरहः प्रजाः ।
राजानं वर्धयन्तीह तस्माद्दण्डः परायणम् ॥ १२.१२१.३५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੰਡ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਗਈ ਪਰਜਾ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਦੰਡ ਹੀ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ।
12.121.36
व्यवस्थापयते नित्यमिमं लोकं नरेश्वर ।
सत्ये व्यवस्थितो धर्मो ब्राह्मणेष्ववतिष्ठते ॥ १२.१२१.३६ ॥
ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ, ਉਹ ਸਦਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਧਰਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.121.37
धर्मयुक्ता द्विजश्रेष्ठा देवयुक्ता भवन्ति च ।
बभूव यज्ञो देवेभ्यो यज्ञः प्रीणाति देवताः ॥ १२.१२१.३७ ॥
ਧਰਮ-ਯੁਕਤ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵ-ਯੁਕਤ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਯੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਯੱਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.121.38
प्रीताश्च देवता लोकमिन्द्रे प्रतिददत्युत ।
अत्रं ददाति शक्रश्चाप्यनुगृह्णन्निमाः प्रजाः ॥ १२.१२१.३८ ॥
ਪ੍ਰਸੰਨ ਦੇਵਤੇ ਇੰਦਰ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਕਰ ਅੰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।
12.121.39
प्राणाश्च सर्वभूतानां नित्यमन्ने प्रतिष्ठिताः ।
तस्मात्प्रजाः प्रतिष्ठन्ते दण्डो जागर्ति तासु च ॥ १२.१२१.३९ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸਦਾ ਅੰਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾ ਟਿਕਦੀ ਹੈ; ਦੰਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.121.40
एवंप्नयोजनश्चैव दण्डः क्षत्रियतां गतः ।
रक्षप्रजाः स जागर्ति नित्यं स्ववहितोक्षरः ॥ १२.१२१.४० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਯੋਗੀ ਦੰਡ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਉਹ ਸਦਾ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰ।
12.121.41
ईश्वरः पुरुषः प्राणः सत्वं वृत्तं प्रजापतिः ।
भूतात्मा जीव इत्येवं नामभिः प्रोच्यतेऽष्टभिः ॥ १२.१२१.४१ ॥
ਈਸ਼ਵਰ, ਪੁਰਖ, ਪ੍ਰਾਣ, ਸਤ੍ਵ, ਵ੍ਰਿੱਤ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਭੂਤਾਤਮਾ, ਜੀਵ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਕਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.121.42
अददद्दण्डमेवास्मै धृतमैश्वर्यमेव च ।
बले नयश्च संयुक्तः सदा पञ्चविधात्मकः ॥ १२.१२१.४२ ॥
ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਐਸ਼ਵਰਯ ਵੀ; ਬਲ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਸਦਾ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ।
12.121.43
कुलं बहुधनामात्याः प्रज्ञा प्रोक्ता बलानि तु ।
आहार्यमष्टकैर्द्रव्यैर्बलमन्यद्युधिष्ठिर ॥ १२.१२१.४३ ॥
ਕੁਲ, ਬਹੁਤ ਧਨ, ਅਮਾਤਯ, ਪ੍ਰਗਿਆ—ਇਹ ਬਲ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ, ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਬਲ ਹੋਰ ਹੈ।
12.121.44
हस्तिनोऽश्वा रथाः पत्तिर्नावो विष्टिस्तथैव च ।
देशिकाश्चादिकाश्चैव तदष्टाङ्गं बलं स्मृतम् ॥ १२.१२१.४४ ॥
ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ, ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ, ਵੇਠੀਏ, ਰਾਹ-ਦਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ—ਇਹ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਬਲ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।
12.121.45
अथ चाङ्गस्य युक्तस्य रथिनो हस्तियायिनः ।
अश्वारोहाः पदाताश्च मन्त्रिणो रसदाश्च ये ॥ १२.१२१.४५ ॥
ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਸੈਨਾ ਦੇ ਰਥੀ, ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਘੋੜਸਵਾਰ, ਪੈਦਲ, ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਰਸਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ—ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
12.121.46
भिक्षुकाः प्राड्विवाकाश्च मौहूर्ता दैवचिन्तकाः ।
कोशो मित्राणि धान्यं च सर्वोपकरणानि च ॥ १२.१२१.४६ ॥
ਭਿਖਾਰੀ, ਨਿਆਂਕਾਰ, ਮੁਹੂਰਤ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਦੈਵ-ਚਿੰਤਕ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਮਿੱਤਰ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ—ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.121.47
सप्तप्रकृति चाष्टाङ्गं शरीरमिह तं विदुः ।
राज्यस्य दण्डमेवाङ्गं दण्डः प्रभव एव च ॥ १२.१२१.४७ ॥
ਸੱਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਉਹ (ਰਾਜ) ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਗ ਦੰਡ ਹੀ ਹੈ; ਦੰਡ ਹੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਵੀ ਹੈ।
12.121.48
ईश्वरेण प्रसन्नेन कारणात्क्षत्रियस्य च ।
दण्डो दत्तः सदा गोप्ता दण्डो हीदं सनातनम् ॥ १२.१२१.४८ ॥
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ; ਦੰਡ ਹੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਅਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੰਡ ਸਨਾਤਨ ਹੈ।
12.121.49
राजा पूज्यतमो नान्यो यथा धर्मः प्रदर्शितः ।
ब्रह्मणा लोकरक्षार्थं स्वधर्मस्थापनाय च ॥ १२.१२१.४९ ॥
ਰਾਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੂਜਨੀਕ ਹੈ; ਧਰਮ ਜਿਵੇਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਵਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ।
12.121.50
भर्तृप्रत्यय उत्पन्नो व्यवहारस्तथाविधः ।
तस्याद्य सहितो दृष्टो भर्तृप्रत्ययलक्षणः ॥ १२.१२१.५० ॥
ਸ਼ਾਸਕ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸੇ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਵਿਹਾਰ (ਨਿਆਂ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਸ਼ਾਸਕ-ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਹਾਰ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ।
12.121.51
व्यवहारस्तु वेदात्मा वेदप्रत्यय उच्यते ।
मौलश्च नरशार्दूल शास्त्रोक्तश्च तथाऽपरः ॥ १२.१२१.५१ ॥
ਪਰ ਵਿਹਾਰ ਵੇਦ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਵੇਦ-ਆਧਾਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਰਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਇੱਕ ਮੌਲ (ਪਰੰਪਰਾਗਤ) ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਉਕਤ ਹੈ।
12.121.52
उक्तो यश्चापि दण्डोऽसौ भर्तृप्रत्ययलक्षणः ।
ज्ञेयो नः स नरेन्द्रस्थो दण्डः प्रत्यय एव च ॥ १२.१२१.५२ ॥
ਜੋ ਦੰਡ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਾਸਕ-ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸਾਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਦੰਡ ਰਾਜੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਭਰੋਸਾ ਵੀ ਹੈ।
12.121.53
दण्डप्रत्ययदृष्टोऽपि व्यवहारात्मकः स्मृतः ।
व्यवहारः स्मृतो यश्च स वेदविषयात्मकः ॥ १२.१२१.५३ ॥
ਦੰਡ-ਭਰੋਸੇ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਵੀ ਵਿਹਾਰ-ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਹਾਰ ਸਮਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਦ-ਵਿਸ਼ਯ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
12.121.54
यश्च वेदप्रसूतात्मा स धर्मो गुणदर्शनः ।
धर्मप्रत्यय उद्दिष्टो यश्च धर्मः कृतात्मभिः ॥ १२.१२१.५४ ॥
ਜੋ ਵੇਦ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਯਮੀ ਆਤਮਾਂ ਨੇ ਧਰਮ-ਭਰੋਸਾ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
12.121.55
व्यवहारः प्रजागोप्ता ब्रह्मदृष्टो युधिष्ठिर ।
त्रीन्धारयति लोकान्वै सत्यात्मा भूतिवर्धनः ॥ १२.१२१.५५ ॥
ਵਿਅਵਹਾਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ; ਵੇਦ ਦੁਆਰਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ। ਸੱਚ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਦਾ ਹੈ।
12.121.56
यश्च दण्डः स दृष्टो नो व्यवहारः सनातनः ।
व्यवहारश्च दृष्टो यः स वेद इति नः श्रुतिः ॥ १२.१२१.५६ ॥
ਜੋ ਦੰਡ ਹੈ ਉਹ ਸਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਿਅਵਹਾਰ ਸਨਾਤਨ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਵਹਾਰ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਹੀ ਵੇਦ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਡੀ ਸ਼ਰੂਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।
12.121.57
यश्च वेदः स वै धर्मो यश्च धर्मः स सत्पथः ।
ब्रह्मा पितामहः पूर्वं भगवांश्च प्रजापतिः ॥ १२.१२१.५७ ॥
ਜੋ ਵੇਦ ਹੈ ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਜੋ ਧਰਮ ਹੈ ਉਹੀ ਸਤਪੱਥ ਹੈ। ਪੂਰਵ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ (ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ)।
12.121.58
लोकानां स हि सर्वेषां ससुरासुररक्षसाम् ।
स मनुष्योरगवतां कर्ता चैव स भूतकृत् ॥ १२.१२१.५८ ॥
ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ, ਦੇਵ-ਅਸੁਰ-ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਦਾ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸਰਪਾਂ ਸਮੇਤ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ।
12.121.59
ततो नो व्यवहारोऽयं भर्तृप्रत्ययलक्षणः ।
तस्मादिदमवोचाम व्यवहारनिदर्शनम् ॥ १२.१२१.५९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸਾਡਾ ਇਹ ਵਿਅਵਹਾਰ, ਮਾਲਕ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਲੱਛਣਿਤ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਵਿਅਵਹਾਰ ਦਾ ਇਹ ਉਦਾਹਰਣ ਕਿਹਾ।
12.121.60
माता पिता च भ्राता च भार्या चैव पुरोहितः ।
नादण्ड्यो विद्यते राज्ञो यः स्वधर्मेण तिष्ठति ॥ १२.१२१.६० ॥
ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ, ਭਰਾ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵੀ ਰਾਜੇ ਲਈ ਦੰਡ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ (ਉਹੀ ਦੰਡ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ)।