ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.121
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.121.1
अयं पितामहेनोक्तो राजधर्मः सनातनः ।
कीदृशश्च महादण्डो दण्डे सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.१२१.१ ॥
ପିତାମହ କହିଥିବା ଏହି ସନାତନ ରାଜଧର୍ମ କିପରି? ମହାଦଣ୍ଡ କିପରି? ଦଣ୍ଡରେ ସବୁକିଛି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
12.121.2
देवतानामृषीणां च पितॄणां च महात्मनाम् ।
यक्षरक्षः पिशाचानां मर्त्यानां च विशेषतः ॥ १२.१२१.२ ॥
ଦେବତା, ଋଷି, ମହାତ୍ମା ପିତୃଗଣ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ ଏବଂ ବିଶେଷ ଭାବରେ ମର୍ତ୍ୟ ମାନବମାନଙ୍କ ପାଇଁ (ଏହା ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ)।
12.121.3
सर्वेषां प्राणिनां लोके तिर्यक्ष्वपि निवासिनाम् ।
सर्वस्यापि महातेजा दण्डः श्रेयानिति प्रभो ॥ १२.१२१.३ ॥
ହେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ପ୍ରଭୁ, ଜଗତର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ, ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି (ଆପଣ କହିଛନ୍ତି)।
12.121.4
इत्येतदुक्तं भवता दण्डे वै सचराचरम् ।
पश्यतां लोक आयत्तं ससुरासुरमानुषम्।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन भरतर्षभ ॥ १२.१२१.४ ॥
ଦଣ୍ଡରେ ହିଁ ଚରାଚର, ଦେବ-ଅସୁର-ମାନବ ସହିତ ସମଗ୍ର ଲୋକ ନିର୍ଭର କରେ ବୋଲି ଆପଣ କହିଛନ୍ତି। ହେ ଭରତର୍ଷଭ, ଏହା ମୁଁ ଯଥାର୍ଥରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
12.121.5
को दण्डः कीदृशो दण्डः किंरूपः किंपरायणः ।
किमात्मकः कथंभूतः कतिमूर्तिः कथं प्रभुः ॥ १२.१२१.५ ॥
ଦଣ୍ଡ କ'ଣ? ଦଣ୍ଡ କିପରି? ତାହାର ରୂପ କ'ଣ? ତାହାର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ କ'ଣ? ତାହାର ସ୍ୱଭାବ କ'ଣ? ସେ କିପରି? ତାହାର କେତେ ମୂର୍ତ୍ତି? ସେ କିପରି ପ୍ରଭୁ?
12.121.6
जागर्ति च कथं दण्डः प्रजासु विहितात्मकः ।
कश्च पूर्वापरमिदं जागर्ति प्रतिपालयन् ॥ १२.१२१.६ ॥
ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିହିତ ସ୍ୱରୂପ ଦଣ୍ଡ କିପରି ଜାଗ୍ରତ ରହେ? ଏହି ପୂର୍ବାପର ଜଗତକୁ ପାଳନ କରି କିଏ ଜାଗ୍ରତ ରହେ?
12.121.7
कश्च विज्ञायते पूर्वः को वरो दण्डसंज्ञितः ।
किंसंस्थश्चाभवद्दण्डः का चास्य गतिरिष्यते ॥ १२.१२१.७ ॥
ଦଣ୍ଡ ନାମରେ ପରିଚିତ ପ୍ରଥମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ'ଣ ଜଣାଯାଏ? ଦଣ୍ଡ କେଉଁଥିରେ ସ୍ଥିତ ହେଲା ଏବଂ ତାହାର ଗତି କ'ଣ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ?
12.121.8
शृणु कौरव्य यो दण्डो व्यवहारो यथा च सः ।
यस्मिन्हि सर्वमायत्तं स धर्म इति केवलः ॥ १२.१२१.८ ॥
ହେ କୌରବ୍ୟ, ଶୁଣ: ଦଣ୍ଡ କ'ଣ ଏବଂ ତାହା ବ୍ୟବହାରରେ କିପରି। ଯାହାଉପରେ ସବୁ ନିର୍ଭର କରେ, ତାହାହିଁ କେବଳ ଧର୍ମ।
12.121.9
धर्मस्यार्थे महाराज व्यवहार इतीष्यते ।
तस्य लोपः कथं न स्याल्लोकेष्विह महात्मनः ॥ १२.१२१.९ ॥
ହେ ମହାରାଜ, ଧର୍ମ ପାଇଁ ହିଁ ବ୍ୟବହାର କୁହାଯାଏ। ତାହାର ଲୋପ ଏହି ଲୋକରେ ମହାତ୍ମାଙ୍କଠାରୁ କିପରି ନ ହେବ?
12.121.10
इत्यर्थं व्यवाहरस्य व्यवहारत्वमिष्यते ।
अपि चैतत्पुरा राजन्मनुना प्रोक्तमादितः ॥ १२.१२१.१० ॥
ଏହିପରି ବ୍ୟବହାରର ବ୍ୟବହାରତ୍ୱ ଗଣାଯାଏ। ଏବଂ, ହେ ରାଜନ, ଏହା ପୂର୍ବେ ଆଦିରୁ ମନୁ କହିଥିଲେ।
12.121.11
सुप्रणीतेन दण्डेन प्रियाप्रियसमात्मना ।
प्रजा रक्षति यः सम्यग्धर्म एव स केवलः ॥ १२.१२१.११ ॥
ସୁପ୍ରଣୀତ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟରେ ସମଭାବ ରଖି, ଯିଏ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ରକ୍ଷା କରେ, ତାହାହିଁ କେବଳ ଧର୍ମ।
12.121.12
यथोक्तमेतद्वचनं प्रागेव मनुना पुरा ।
यन्मयोक्तं वसिष्ठेन ब्रह्मणो वचनं महत् ॥ १२.१२१.१२ ॥
ଏହି ବଚନ ପୂର୍ବରୁ ମନୁ କହିଥିବା ପରି; ପୂର୍ବରେ ମନୁ କହିଥିଲେ, ଏବଂ ମୁଁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମହାନ ବଚନ।
12.121.13
प्रागिदं वचनं प्रोक्तमतः प्राग्वचनं विदुः ।
व्यवहारस्य चाख्यानाद्व्यवहार इहोच्यते ॥ १२.१२१.१३ ॥
ଏହି ବଚନ ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଥିଲା, ତେଣୁ ଏହାକୁ ପ୍ରାଗ୍ବଚନ କୁହାଯାଏ। ବ୍ୟବହାରର ବର୍ଣ୍ଣନା ହେତୁ ଏଠାରେ 'ବ୍ୟବହାର' କୁହାଯାଏ।
12.121.14
दण्डान्त्रिवर्गः सततं सुप्रणीतात्प्रवर्तते ।
दैवं हि परमो दण्डो रूपतोऽग्निरिवोत्थितः ॥ १२.१२१.१४ ॥
ସୁପରିଚାଳିତ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିବର୍ଗ ନିରନ୍ତର ଚାଲେ। ଦୈବିକ ଦଣ୍ଡ ହିଁ ପରମ; ତାହା ରୂପରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଉଠିଛି।
12.121.15
नीलोत्पलदलश्यामश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः ।
अष्टपान्नैकनयनः शङ्कुकर्णोर्ध्वरोमवान् ॥ १२.१२१.१५ ॥
ନୀଳ ପଦ୍ମ ପାଖୁଡ଼ା ପରି ଶ୍ୟାମ, ଚାରି ଦନ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ, ଚାରି ବାହୁ ବିଶିଷ୍ଟ, ଆଠ ପାଦ ବିଶିଷ୍ଟ, ଏକ ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ, ଶଙ୍କୁ ପରି କାନ ଓ ଉଠା ରୋମ ବିଶିଷ୍ଟ।
12.121.16
जटी द्विजिह्वस्ताम्रास्यो मृगराजतनुच्छदः ।
एतद्रूपं बिभर्त्युग्रं दण्डो नित्यं दुरासदः ॥ १२.१२१.१६ ॥
ଜଟାଧାରୀ, ଦୁଇ ଜିଭ ବିଶିଷ୍ଟ, ତମ୍ବା ପରି ମୁଖ, ସିଂହ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା; ଦଣ୍ଡ ସର୍ବଦା ଏହି ଉଗ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ଯାହା ନିକଟକୁ ଯିବା କଷ୍ଟକର।
12.121.17
असिर्धनुर्गदा शक्तिस्त्रिशूलं मुद्गरः शरः ।
मुसलं परशुश्चक्रं प्रासदण्डर्ष्टितोमराः ॥ १२.१२१.१७ ॥
ଖଡ୍ଗ, ଧନୁ, ଗଦା, ଶକ୍ତି, ତ୍ରିଶୂଳ, ମୁଦ୍ଗର, ଶର, ମୁସଳ, ପରଶୁ, ଚକ୍ର, ପ୍ରାସ, ଦଣ୍ଡ, ଋଷ୍ଟି ଓ ତୋମର।
12.121.18
सर्वप्रहरणीयानि यानि यानीह कानिचित् ।
दण्ड एव स सर्वात्मा लोके चरति मूर्तिमान् ॥ १२.१२१.१८ ॥
ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରହାର ଯୋଗ୍ୟ ଅଛି, ସେସବୁ ଦଣ୍ଡ ହିଁ; ସର୍ବାତ୍ମା ସେ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ହୋଇ ଜଗତରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି।
12.121.19
भिन्दंश्छिन्दन्रुजन्कृन्तन्दारयन्पाटयंस्तथा ।
घातयन्नभिधावंश्च दण्ड एव चरत्युत ॥ १२.१२१.१९ ॥
ଭେଦ କରି, ଛେଦ କରି, ଭାଙ୍ଗି, ଚିରି, ଫାଡ଼ି, ସେହିପରି ମାରି ଓ ଧାଇଁ—ଦଣ୍ଡ ହିଁ ଏପରି ବିଚରଣ କରେ।
12.121.20
असिर्विशसनो धर्मस्तीक्ष्णवर्मा दुरासदः ।
श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजागरः ॥ १२.१२१.२० ॥
ଖଡ୍ଗ, ବଧକାରୀ, ଧର୍ମ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ କବଚଧାରୀ, ଦୁର୍ଜୟ, ଶ୍ରୀର ଗର୍ଭ, ବିଜୟ, ଶାସକ, ବ୍ୟବହାର, ପ୍ରଜାର ରକ୍ଷକ।
12.121.21
शास्त्रं ब्राह्मणमन्त्राश्च शास्ता प्रवचनं परम् ।
धर्मपालोऽक्षरो गोपः सत्यगो नित्यगो गृहः ॥ १२.१२१.२१ ॥
ଶାସ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନ୍ତ୍ର, ଶାସକ, ପରମ ପ୍ରବଚନ, ଧର୍ମପାଳ, ଅକ୍ଷର, ରକ୍ଷକ, ସତ୍ୟରେ ଚାଲୁଥିବା, ନିତ୍ୟ ଚାଲୁଥିବା, ଗୃହ।
12.121.22
असङ्गो रुद्रतनयो मनुर्ज्येष्ठः शिवंकरः ।
नामान्येतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर ॥ १२.१२१.२२ ॥
ଅସଙ୍ଗ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମନୁ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଶିବଙ୍କର—ଏଗୁଡ଼ିକ ଦଣ୍ଡର ନାମ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
12.121.23
दण्डो हि भगवान्विष्णुर्यज्ञो नारायणः प्रभुः ।
शश्वद्रुपं महद्बिभ्रन्महात्पुरुष उच्यते ॥ १२.१२१.२३ ॥
ଦଣ୍ଡ ହିଁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ଯଜ୍ଞ, ନାରାୟଣ, ପ୍ରଭୁ; ଶାଶ୍ୱତ ମହାରୂପ ଧାରଣକାରୀ 'ମହାପୁରୁଷ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
12.121.24
तथोक्ता ब्रह्मकन्येति लक्ष्मीर्नीतिः सरस्वती ।
दण्डनीतिर्जगद्धात्री दण्डो हि बहुविग्रहः ॥ १२.१२१.२४ ॥
ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ନୀତି, ସରସ୍ୱତୀ; ଦଣ୍ଡନୀତି ଜଗତର ଧାତ୍ରୀ; ଦଣ୍ଡ ହିଁ ବହୁରୂପୀ।
12.121.25
अर्थानर्थौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ बलाबले ।
दौर्भाग्यं भागधेयं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ ॥ १२.१२१.२५ ॥
ଲାଭ ଓ କ୍ଷତି, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, ବଳ ଓ ଦୁର୍ବଳତା, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଓ ଭାଗ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ, ଗୁଣ ଓ ଅଗୁଣ।
12.121.26
कामाकामावृतुर्मासः शर्वरी दिवसः क्षणः ।
अप्रमादः प्रमादश्च हर्षशोकौ शमो दमः ॥ १२.१२१.२६ ॥
କାମ ଓ ଅକାମ, ଋତୁ ଓ ମାସ, ରାତ୍ରି ଓ ଦିନ, କ୍ଷଣ, ଅପ୍ରମାଦ ଓ ପ୍ରମାଦ, ହର୍ଷ ଓ ଶୋକ, ଶମ ଓ ଦମ।
12.121.27
दैवं पुरुषकारश्च मोक्षामोक्षौ भयाभये ।
हिंसाहिंसे तपो यज्ञः संयमोऽथ विषामृते ॥ १२.१२१.२७ ॥
ଦୈବ ଓ ପୁରୁଷକାର, ମୋକ୍ଷ ଓ ଅମୋକ୍ଷ, ଭୟ ଓ ଅଭୟ, ହିଂସା ଓ ଅହିଂସା, ତପ, ଯଜ୍ଞ, ସଂଯମ, ବିଷ ଓ ଅମୃତ।
12.121.28
अन्तश्चादिश्च मध्यं च कृतानां च प्रपञ्चनम् ।
मदः प्रमोदो दर्पश्च दम्भो धैर्यं नयानयौ ॥ १२.१२१.२८ ॥
ଅନ୍ତ ଓ ଆଦି ଓ ମଧ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟ ପଦାର୍ଥର ବିସ୍ତାର, ମଦ ଓ ପ୍ରମୋଦ, ଦର୍ପ ଓ ଦମ୍ଭ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ନୀତି ଓ ଅନୀତି।
12.121.29
अशक्तिः शक्तिरित्येवं मानस्तम्भौ व्ययाव्ययौ ।
विनयश्च विसर्गश्च कालाकालौ च कौरव ॥ १२.१२१.२९ ॥
ଅଶକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତି, ଏହିପରି ମାନ ଓ ସ୍ତମ୍ଭ, ବ୍ୟୟ ଓ ଅବ୍ୟୟ, ବିନୟ ଓ ବିସର୍ଗ, କାଳ ଓ ଅକାଳ, ହେ କୌରବ।
12.121.30
अनृतं चाज्ञता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च ।
क्लीबता व्यवसायश्च लाभालाभौ जयाजयौ ॥ १२.१२१.३० ॥
ଅସତ୍ୟ ଓ ଅଜ୍ଞତା, ସତ୍ୟ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଅଶ୍ରଦ୍ଧା, ସେହିପରି, କ୍ଲୀବତା ଓ ବ୍ୟବସାୟ, ଲାଭ ଓ ଅଲାଭ, ଜୟ ଓ ପରାଜୟ।
12.121.31
तीक्ष्णता मृदुतात्युग्रमागमानागमौ तथा ।
विरोधश्चाविरोधश्च कार्याकार्ये बलाबले ॥ १२.१२१.३१ ॥
ତୀକ୍ଷ୍ଣତା ଓ ମୃଦୁତା, ଅତ୍ୟଧିକ ଉଗ୍ରତା, ଆଗମନ ଓ ଅନାଗମନ; ସେହିପରି ବିରୋଧ ଓ ଅବିରୋଧ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟ, ବଳ ଓ ଦୁର୍ବଳତା।
12.121.32
असूया चानसूया च धर्माधर्मौ तथैव च ।
अपत्रपानपत्रपे ह्रीश्च संपद्विपच्च ह ॥ १२.१२१.३२ ॥
ଅସୂୟା ଓ ଅନସୂୟା, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, ସେହିପରି ଲଜ୍ଜା ଓ ନିର୍ଲଜ୍ଜତା, ହ୍ରୀ, ସମ୍ପଦ ଓ ବିପଦ।
12.121.33
तेजः कर्माणि पाण्डित्यं वाक्शक्तिर्बुद्धितत्वता ।
एवं दण्डस्य लोकेऽस्मिञ्जागर्ति बहुरूपता ॥ १२.१२१.३३ ॥
ତେଜ, କର୍ମ, ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ, ବାକ୍ଶକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧିର ତତ୍ତ୍ୱ; ଏହିପରି ଏ ଲୋକରେ ଦଣ୍ଡର ବହୁରୂପତା ଜାଗ୍ରତ ରହେ।
12.121.34
न स्याद्यदीह दण्डो वै प्रमथेयुः परस्परम् ।
भयाद्दण्डस्य नान्योन्यं घ्नन्ति चैव युधिष्ठिर ॥ १२.१२१.३४ ॥
ଏଠାରେ ଯଦି ଦଣ୍ଡ ନ ଥାଏ, ଲୋକମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ପୀଡ଼ା ଦେବେ; ଦଣ୍ଡର ଭୟରୁ ହିଁ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ହତ୍ୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
12.121.35
दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राजन्नहरहः प्रजाः ।
राजानं वर्धयन्तीह तस्माद्दण्डः परायणम् ॥ १२.१२१.३५ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ପ୍ରଜା ଦିନକୁ ଦିନ ରାଜାଙ୍କୁ ବଢ଼ାନ୍ତି; ତେଣୁ ଏଠାରେ ଦଣ୍ଡ ହିଁ ପରମ ଆଶ୍ରୟ।
12.121.36
व्यवस्थापयते नित्यमिमं लोकं नरेश्वर ।
सत्ये व्यवस्थितो धर्मो ब्राह्मणेष्ववतिष्ठते ॥ १२.१२१.३६ ॥
ହେ ନରେଶ୍ୱର, ତାହା ସଦା ଏ ଲୋକକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ରଖେ; ସତ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ ଧର୍ମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥାନ କରେ।
12.121.37
धर्मयुक्ता द्विजश्रेष्ठा देवयुक्ता भवन्ति च ।
बभूव यज्ञो देवेभ्यो यज्ञः प्रीणाति देवताः ॥ १२.१२१.३७ ॥
ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଦେବଯୁକ୍ତ ମଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଯଜ୍ଞ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୀତ କରେ।
12.121.38
प्रीताश्च देवता लोकमिन्द्रे प्रतिददत्युत ।
अत्रं ददाति शक्रश्चाप्यनुगृह्णन्निमाः प्रजाः ॥ १२.१२१.३८ ॥
ପ୍ରୀତ ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକକୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି। ଶକ୍ର ଅନ୍ନ ଦିଅନ୍ତି, ଏହି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରି।
12.121.39
प्राणाश्च सर्वभूतानां नित्यमन्ने प्रतिष्ठिताः ।
तस्मात्प्रजाः प्रतिष्ठन्ते दण्डो जागर्ति तासु च ॥ १२.१२१.३९ ॥
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରାଣ ସଦା ଅନ୍ନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଅତଏବ ପ୍ରଜାମାନେ ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି; ଦଣ୍ଡ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଜାଗ୍ରତ ରହେ।
12.121.40
एवंप्नयोजनश्चैव दण्डः क्षत्रियतां गतः ।
रक्षप्रजाः स जागर्ति नित्यं स्ववहितोक्षरः ॥ १२.१२१.४० ॥
ଏହିପରି ପ୍ରୟୋଜନୀୟ ଦଣ୍ଡ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବ ପାଇଲା। ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି ସେ ସଦା ଜାଗ୍ରତ ରହେ; ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଓ ଅକ୍ଷର।
12.121.41
ईश्वरः पुरुषः प्राणः सत्वं वृत्तं प्रजापतिः ।
भूतात्मा जीव इत्येवं नामभिः प्रोच्यतेऽष्टभिः ॥ १२.१२१.४१ ॥
ଈଶ୍ୱର, ପୁରୁଷ, ପ୍ରାଣ, ସତ୍ତ୍ୱ, ବୃତ୍ତ, ପ୍ରଜାପତି, ଭୂତାତ୍ମା, ଜୀବ — ଏହି ଆଠ ନାମରେ ସେ କୁହାଯାଏ।
12.121.42
अददद्दण्डमेवास्मै धृतमैश्वर्यमेव च ।
बले नयश्च संयुक्तः सदा पञ्चविधात्मकः ॥ १२.१२१.४२ ॥
ସେ ଏହାକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ, ଧାରଣ କରାଯାଇଥିବା ଐଶ୍ୱର୍ୟ ମଧ୍ୟ; ବଳ ଓ ନୀତିରେ ଯୁକ୍ତ, ସଦା ପଞ୍ଚବିଧ ସ୍ୱରୂପ ବିଶିଷ୍ଟ।
12.121.43
कुलं बहुधनामात्याः प्रज्ञा प्रोक्ता बलानि तु ।
आहार्यमष्टकैर्द्रव्यैर्बलमन्यद्युधिष्ठिर ॥ १२.१२१.४३ ॥
କୁଳ, ଅଧିକ ଧନ, ଅମାତ୍ୟ, ପ୍ରଜ୍ଞା—ଏସବୁ ବଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଆଠ ପ୍ରକାର ଦ୍ରବ୍ୟରେ ମିଳୁଥିବା ବଳ ଅନ୍ୟ।
12.121.44
हस्तिनोऽश्वा रथाः पत्तिर्नावो विष्टिस्तथैव च ।
देशिकाश्चादिकाश्चैव तदष्टाङ्गं बलं स्मृतम् ॥ १२.१२१.४४ ॥
ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ପଦାତିକ, ଡଙ୍ଗା, ବେଠିଆ, ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟମାନେ—ଏହା ଆଠ ଅଙ୍ଗର ବଳ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
12.121.45
अथ चाङ्गस्य युक्तस्य रथिनो हस्तियायिनः ।
अश्वारोहाः पदाताश्च मन्त्रिणो रसदाश्च ये ॥ १२.१२१.४५ ॥
ଆହୁରି, ଅଙ୍ଗଯୁକ୍ତ ସେନାର ରଥୀ, ହାତୀରେ ଚଢ଼ୁଥିବା, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ, ପଦାତିକ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ରସଦ ଯୋଗାଉଥିବା—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଥିରେ ଅଛନ୍ତି।
12.121.46
भिक्षुकाः प्राड्विवाकाश्च मौहूर्ता दैवचिन्तकाः ।
कोशो मित्राणि धान्यं च सर्वोपकरणानि च ॥ १२.१२१.४६ ॥
ଭିକ୍ଷୁକ, ନ୍ୟାୟାଧୀଶ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଗଣକ, ଦୈବଚିନ୍ତକ, କୋଷ, ମିତ୍ର, ଧାନ୍ୟ ଓ ସବୁ ଉପକରଣ—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ସେଥିରେ ଗଣାଯାଏ।
12.121.47
सप्तप्रकृति चाष्टाङ्गं शरीरमिह तं विदुः ।
राज्यस्य दण्डमेवाङ्गं दण्डः प्रभव एव च ॥ १२.१२१.४७ ॥
ସପ୍ତ ପ୍ରକୃତି ଓ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଥିବା ଏହି ଶରୀରକୁ ଏଠାରେ ସେମାନେ (ରାଜ୍ୟ) ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ରାଜ୍ୟର ଅଙ୍ଗ ଦଣ୍ଡ ହିଁ; ଦଣ୍ଡ ହିଁ ପ୍ରଭୁତ୍ୱର ମୂଳ ମଧ୍ୟ।
12.121.48
ईश्वरेण प्रसन्नेन कारणात्क्षत्रियस्य च ।
दण्डो दत्तः सदा गोप्ता दण्डो हीदं सनातनम् ॥ १२.१२१.४८ ॥
ଈଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସେହି କାରଣରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ; ଦଣ୍ଡ ହିଁ ସଦା ରକ୍ଷକ, କାରଣ ଏହି ଦଣ୍ଡ ସନାତନ।
12.121.49
राजा पूज्यतमो नान्यो यथा धर्मः प्रदर्शितः ।
ब्रह्मणा लोकरक्षार्थं स्वधर्मस्थापनाय च ॥ १२.१२१.४९ ॥
ରାଜା ସର୍ବାଧିକ ପୂଜ୍ୟ; ଧର୍ମ ଯେପରି ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଛି, ସେପରି ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହଁନ୍ତି। ଲୋକରକ୍ଷା ଓ ସ୍ୱଧର୍ମସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ଏହା ଦେଖାଇଲେ।
12.121.50
भर्तृप्रत्यय उत्पन्नो व्यवहारस्तथाविधः ।
तस्याद्य सहितो दृष्टो भर्तृप्रत्ययलक्षणः ॥ १२.१२१.५० ॥
ଶାସକଙ୍କ ପ୍ରତି ବିଶ୍ୱାସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବ୍ୟବହାର (ନ୍ୟାୟ-ପ୍ରକ୍ରିୟା) ଏପରି; ବର୍ତ୍ତମାନ ତାହା ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଶାସକ-ବିଶ୍ୱାସର ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ବ୍ୟବହାର ଦେଖାଗଲା।
12.121.51
व्यवहारस्तु वेदात्मा वेदप्रत्यय उच्यते ।
मौलश्च नरशार्दूल शास्त्रोक्तश्च तथाऽपरः ॥ १२.१२१.५१ ॥
କିନ୍ତୁ ବ୍ୟବହାର ବେଦସ୍ୱରୂପ; ତାହାକୁ ବେଦାଧାରିତ କୁହାଯାଏ। ହେ ନରଶାର୍ଦୂଳ, ଗୋଟିଏ ମୌଳ (ପରମ୍ପରାଗତ) ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ।
12.121.52
उक्तो यश्चापि दण्डोऽसौ भर्तृप्रत्ययलक्षणः ।
ज्ञेयो नः स नरेन्द्रस्थो दण्डः प्रत्यय एव च ॥ १२.१२१.५२ ॥
ଯେଉଁ ଦଣ୍ଡ କୁହାଯାଇଛି, ତାହା ମଧ୍ୟ ଶାସକ-ବିଶ୍ୱାସର ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ; ଆମେ ତାହା ଜାଣିବା ଉଚିତ — ସେ ଦଣ୍ଡ ରାଜାଙ୍କଠାରେ ସ୍ଥିତ, ଏବଂ ତାହା ହିଁ ବିଶ୍ୱାସ।
12.121.53
दण्डप्रत्ययदृष्टोऽपि व्यवहारात्मकः स्मृतः ।
व्यवहारः स्मृतो यश्च स वेदविषयात्मकः ॥ १२.१२१.५३ ॥
ଦଣ୍ଡ-ବିଶ୍ୱାସ ରୂପେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର-ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ଯେଉଁ ବ୍ୟବହାର ସ୍ମୃତ, ତାହା ବେଦବିଷୟ-ସ୍ୱରୂପ।
12.121.54
यश्च वेदप्रसूतात्मा स धर्मो गुणदर्शनः ।
धर्मप्रत्यय उद्दिष्टो यश्च धर्मः कृतात्मभिः ॥ १२.१२१.५४ ॥
ଯେଉଁ ବେଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସ୍ୱରୂପଯୁକ୍ତ, ସେ ଧର୍ମ ଗୁଣ ପ୍ରଦର୍ଶନକାରୀ; ଏବଂ ସଂଯମୀ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ-ବିଶ୍ୱାସ ବୋଲି ଘୋଷିତ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ସେହି।
12.121.55
व्यवहारः प्रजागोप्ता ब्रह्मदृष्टो युधिष्ठिर ।
त्रीन्धारयति लोकान्वै सत्यात्मा भूतिवर्धनः ॥ १२.१२१.५५ ॥
ବ୍ୟବହାର ପ୍ରଜାଙ୍କ ରକ୍ଷକ; ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟବର୍ଧକ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତିନି ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରେ।
12.121.56
यश्च दण्डः स दृष्टो नो व्यवहारः सनातनः ।
व्यवहारश्च दृष्टो यः स वेद इति नः श्रुतिः ॥ १२.१२१.५६ ॥
ଯେଉଁ ଦଣ୍ଡ, ତାହା ଆମ୍ଭେମାନେ ଦେଖିଛୁ; ବ୍ୟବହାର ସନାତନ। ଯେଉଁ ବ୍ୟବହାର ଦୃଷ୍ଟ ହୁଏ, ତାହା ହିଁ ବେଦ—ଏହା ଆମ୍ଭର ଶ୍ରୁତି କହେ।
12.121.57
यश्च वेदः स वै धर्मो यश्च धर्मः स सत्पथः ।
ब्रह्मा पितामहः पूर्वं भगवांश्च प्रजापतिः ॥ १२.१२१.५७ ॥
ଯେଉଁ ବେଦ, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମ; ଯେଉଁ ଧର୍ମ, ତାହା ସତ୍ପଥ। ପୂର୍ବେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଭଗବାନ ପ୍ରଜାପତି (ଏହାକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ)।
12.121.58
लोकानां स हि सर्वेषां ससुरासुररक्षसाम् ।
स मनुष्योरगवतां कर्ता चैव स भूतकृत् ॥ १२.१२१.५८ ॥
ସେ ହିଁ ସମସ୍ତ ଲୋକର, ଦେବ-ଅସୁର-ରାକ୍ଷସଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କର, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ସର୍ପାଦି ପ୍ରାଣୀଙ୍କର କର୍ତ୍ତା; ସେ ହିଁ ଭୂତସୃଷ୍ଟିକାରୀ।
12.121.59
ततो नो व्यवहारोऽयं भर्तृप्रत्ययलक्षणः ।
तस्मादिदमवोचाम व्यवहारनिदर्शनम् ॥ १२.१२१.५९ ॥
ତେଣୁ ଆମ୍ଭର ଏହି ବ୍ୟବହାର, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରତି ବିଶ୍ୱାସରେ ଲକ୍ଷିତ; ସେଥିପାଇଁ ଆମ୍ଭେ ଏହି ବ୍ୟବହାର-ନିଦର୍ଶନ କହିଲୁ।
12.121.60
माता पिता च भ्राता च भार्या चैव पुरोहितः ।
नादण्ड्यो विद्यते राज्ञो यः स्वधर्मेण तिष्ठति ॥ १२.१२१.६० ॥
ମାତା, ପିତା, ଭାଇ, ପତ୍ନୀ ଏବଂ ପୁରୋହିତ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡମୁକ୍ତ ନୁହନ୍ତି; ଯେ ନିଜ ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିତ ରହେ (ସେ ଦଣ୍ଡମୁକ୍ତ)।