महाभारत · अध्याय 12.128
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.128.1
वीरद्युम्न इति ख्यातो राजाऽहं दिक्षु विश्रुतः ।
भूरिद्युम्नं सुतं नष्टमन्वेष्टुं वनमागतः ॥ १२.१२८.१ ॥
मी वीरद्युम्न नावाचा प्रसिद्ध राजा आहे; दिशादिशांत माझी कीर्ती पसरली आहे. हरवलेला माझा पुत्र भूरिद्युम्न याला शोधण्यासाठी मी वनात आलो आहे.
12.128.2
एकः पुत्रः स विप्राग्र्य बाल एव च सोऽनघः ।
न दृश्यते वने चास्मिंस्तमन्वेष्टुं चराम्यहम् ॥ १२.१२८.२ ॥
तोच माझा एकुलता एक पुत्र आहे; हे विप्रश्रेष्ठा, तो अजून बालक असून निर्दोष आहे. या वनात तो दिसत नाही, म्हणून मी त्याचा शोध घेत फिरत आहे.
12.128.3
इत्युक्ते तेन वचने राज्ञा मुनिरधोमुखः ।
तूष्णीमेवाभवत्तत्र न च प्रत्युक्तवान्नृपम् ॥ १२.१२८.३ ॥
राजाने असे म्हटल्यावर मुनी मान खाली घालून तेथेच गप्प उभे राहिले; राजाला त्यांनी काहीही उत्तर दिले नाही.
12.128.4
स हि तेन पुरा विप्रो राज्ञा नात्यर्थमानितः ।
आशाकृतश्च राजेन्द्र तपो दीर्घं समाश्रितः ॥ १२.१२८.४ ॥
हे राजेंद्रा, पूर्वी त्या राजाने या ब्राह्मणाचा फार सन्मान केला नव्हता, आशा दाखवूनही ती पूर्ण केली नव्हती; म्हणून तो दीर्घ तपश्चर्येला लागला.
12.128.5
प्रतिग्रहमहं राज्ञां न करिष्ये कथंचन ।
अन्येषां चैव वर्णानामिति कृत्वा धियं तदा ॥ १२.१२८.५ ॥
'राजांकडून किंवा इतर वर्णांकडून मी कोणत्याही प्रकारे दान घेणार नाही' असा मनात निश्चय करून त्याने तेव्हा तसा संकल्प केला.
12.128.6
आशा हि पुरुषं बालमालापयति तस्थूषी ।
तामहं व्यपनेष्यामि इति कृत्वा व्यवस्थितः।
वीरद्युम्नस्तु तं भूयः पप्रच्छ मुनिसत्तमम् ॥ १२.१२८.६ ॥
आशा मूर्ख माणसाला बोलायला लावते; ती त्याच्यासमोर उभी राहते. 'मी तिला दूर करीन' असा निश्चय करून तो स्थिर राहिला. तेव्हा वीरद्युम्नाने त्या श्रेष्ठ मुनींना पुन्हा विचारले.
12.128.7
आशायाः किंच वृत्तं वै किंचेह भुवि दुर्लभम् ।
ब्रवीतु भगवानेतत्त्वं हि धर्मार्थदर्शिवान् ॥ १२.१२८.७ ॥
आशेचे स्वरूप काय, आणि या पृथ्वीवर दुर्लभ काय आहे? धर्म आणि अर्थ जाणणारे भगवन्, आपणच ते सांगा.
12.128.8
ततः संस्मृत्य तत्सर्वं स्मारयिष्यन्निवाब्रवीत् ।
राजानं भगवान्विप्रस्ततः कृशतनुस्तदा ॥ १२.१२८.८ ॥
मग सर्व स्मरून, राजाला आठवण करून देऊ इच्छिणाऱ्या सारखे, तेव्हा कृश देहाचे ते भगवान विप्र राजाला म्हणाले.
12.128.9
कृशत्वेन समं राजन्नाशाया विद्यते नृप ।
तस्या वै दुर्लभत्वाच्च प्रार्थितः पार्थिवो मया ॥ १२.१२८.९ ॥
हे राजा, कृशतेच्या बरोबरीचे आशेला दुसरे काही नाही. हे नृपा, ती दुर्लभ असल्यामुळेच मी राजाला विचारले.
12.128.10
कृशाकृशे मया ब्रह्मन्गृहीते वचनात्तव ।
दुर्लभत्वं च तस्यैव वेदवाक्यमिवाद्विजे ॥ १२.१२८.१० ॥
हे ब्रह्मन्, आपल्या वचनाने मी कृश आणि अकृश स्वीकारले. आशेची दुर्लभता वेदवाक्यासारखीच आहे, हे द्विजा.
12.128.11
संशयस्तु महाप्राज्ञ संजातो हृदये मम ।
तन्मुने मम तत्त्वेन वक्तुमर्हसि पृच्छतः ॥ १२.१२८.११ ॥
पण हे महाप्राज्ञा, माझ्या मनात संशय उत्पन्न झाला आहे. म्हणून हे मुने, विचारणाऱ्या मला आपण यथार्थ सांगणे योग्य आहे.
12.128.12
त्वत्तः कृशतरं किंनु ब्रवीतु भगवानिदम् ।
यदि गुह्यं न ते विप्र लोके किंचेह दुर्लभम् ॥ १२.१२८.१२ ॥
आपल्यापेक्षा कृश काय आहे? भगवान हे सांगोत, हे विप्रा, जर ते आपल्यासाठी गुप्त नसेल, आणि जर या लोकात काही दुर्लभ असेल तर.
12.128.13
दुर्लभोऽप्यथवा नास्ति योऽर्थी धृतिमवाप्नुयात् ।
स दुर्लभतरस्तात योऽर्थिनं नावमन्यते ॥ १२.१२८.१३ ॥
किंवा दुर्लभ असूनही असा कोणी नाही जो याचकाला धैर्य देऊ शकेल; हे तात, जो याचकाचा अपमान करीत नाही तोच अत्यंत दुर्लभ आहे.
12.128.14
सत्कृत्य नोपक्रियते परं शक्त्या यथार्थतः ।
या सक्ता सर्वभूतेषु साऽऽशा कृशतरी मया ॥ १२.१२८.१४ ॥
सर्व प्राणिमात्रांत आसक्त असलेली, सन्मानाने दुसऱ्याला त्याच्या शक्तीनुसार मदत न केलेली ती आशा माझ्यासाठी सर्वात क्षीण आहे.
12.128.15
कृतघ्नेषु च या सक्ता नृशंसेष्वलसेषु च ।
अपकारिषु चासक्ता साऽऽशा कृशतरी मया ॥ १२.१२८.१५ ॥
कृतघ्न, क्रूर आणि आळशी लोकांत आसक्त असलेली, पण अपकार करणाऱ्यांत आसक्त नसलेली ती आशा माझ्यासाठी सर्वात क्षीण आहे.
12.128.16
एकपुत्रः पिता पुत्रे नष्टे वा प्रोषितेऽपि वा ।
प्रवृत्तिं यो न जानाति साऽऽशा कृशतरी मता ॥ १२.१२८.१६ ॥
एकुलता एक मुलगा असलेला पिता, तो मुलगा हरवला असो किंवा दूर गेला असो, आणि त्याची वार्ता न जाणणारा असेल — त्या पित्याची आशा सर्वात क्षीण मानली जाते.
12.128.17
प्रसवे चैव नारीणां वृद्धानां पुत्रकारिता ।
तथा नरेन्द्र धनिनां साऽशा कृशतरी मता ॥ १२.१२८.१७ ॥
प्रसूतीच्या वेळी स्त्रियांची, वृद्धांची पुत्रेच्छा, आणि हे नरेंद्रा, धनवानांची (आशा) — ती आशा सर्वात क्षीण मानली जाते.
12.128.18
प्रदानकाङ्क्षिणीनां च कन्यानां वयसि स्थिते ।
श्रुत्वा कथास्तथायुक्ताः साऽऽशा कृशतरी मता ॥ १२.१२८.१८ ॥
विवाह करू इच्छिणाऱ्या पित्यांची, विवाहयोग्य वयाच्या कन्यांची (आशा) — गोष्टी ऐकून त्यात गुंतलेली ती आशाही सर्वात क्षीण मानली जाते.
12.128.19
एतच्छ्रुत्वा ततो राजन्स राजा सावरोधनः ।
संस्पृश्य पादौ शिरसा निपपात द्विजर्षभे ॥ १२.१२८.१९ ॥
हे ऐकून, हे राजा, तो राजा आपल्या अंतःपुरासह त्या द्विजश्रेष्ठाच्या पायांना स्पर्श करून मस्तक टेकवून त्यांच्या पुढे पडला.
12.128.20
प्रसादये त्वां भगवन्पुत्रेणेच्छामि संगमम् ।
यदेतदुक्तं भवता संप्रति द्विजसत्तम।
वृणीष्व च वरान्विप्र यानिच्छसि यथाविधि ।
अब्रवीच्चैव तद्वाक्यं राजा राजीवलोचनः ॥ १२.१२८.२० ॥
हे भगवान, मी तुम्हाला प्रसन्न करतो; मला पुत्रासह समागम हवा आहे. हे द्विजोत्तमा, आपण आता जे सांगितलेत त्याप्रमाणे, हे विप्रा, आपल्याला हवे असलेले वर यथाविधी निवडा. कमलनयन राजा हे वचन बोलला.
12.128.21
सत्यमेतत्त्वया विप्र यथोक्तं नान्यथा मृषा ॥ १२.१२८.२१ ॥
हे विप्रा, आपण म्हणाला तसे हे सत्य आहे; ते अन्यथा किंवा खोटे नाही.
12.128.22
ततः प्रहस्य भगवांस्तनुर्धर्मभृतां वरः ।
पुत्रमस्यानयत्क्षिप्रं तपसा च श्रुतेन च ॥ १२.१२८.२२ ॥
तेव्हा धर्मधारकांत श्रेष्ठ भगवान तनू हसले आणि तपाच्या व विद्येच्या बळाने त्यांनी त्याच्या पुत्राला लगेच आणले.
12.128.23
स समानीय तत्पुत्रं तमुपालभ्य पार्थिवम् ।
आत्मानं दर्शयामास धर्मं धर्मभृतांवरः ॥ १२.१२८.२३ ॥
तो पुत्र आणून, त्या राजाला फटकारून, धर्मधारकांत श्रेष्ठ असलेल्या धर्माने स्वतःला दाखवले.
12.128.24
स दर्शयित्वा चात्मानं दिव्यमद्भुतदर्शनम् ।
विपाप्मा विगतक्रोधश्चचार वनमन्तिकात् ॥ १२.१२८.२४ ॥
त्यांनी आपले दिव्य व अद्भुत रूप दाखवून, निष्पाप आणि क्रोधरहित होऊन जवळच्या वनातून प्रस्थान केले.
12.128.25
एतदॄष्टं मया राजंस्त्वत्तश्च वचनं श्रुतम् ।
आशामपनय त्वाशु ततः कृषतरीमिमाम् ॥ १२.१२८.२५ ॥
हे राजा, हे मी पाहिले आहे आणि तुझ्याकडून वचनेही ऐकली आहेत. आता लवकर ही अत्यंत क्षीण आशा सोडून दे.
12.128.26
स तथोक्तस्तदा राजन्नृषभेण महात्मना ।
सुमित्रोऽपानयत्क्षिप्रमाशां कृशतरीं ततः ॥ १२.१२८.२६ ॥
हे राजा, महात्मा वृषभाने असे सांगितल्यावर सुमित्राने तेव्हाच लवकर ती अत्यंत क्षीण आशा सोडून दिली.
12.128.27
एवं त्वमपि कौन्तेय श्रुत्वा वाणीमिमां मम ।
स्थिरो भव महाराज हिमवानिव निश्चलः ॥ १२.१२८.२७ ॥
असेच, हे कौंतेया, तूही माझे हे वचन ऐकून स्थिर राहा. हे महाराजा, हिमालयासारखा अचल हो.
12.128.28
त्वं हि श्रुत्वा च पृष्ट्वा च कृच्छ्रेष्वर्थेषु तेष्विह ।
श्रुत्वा मम महाराज न संतप्तुमिहार्हसि ॥ १२.१२८.२८ ॥
तू या कठीण विषयांत ऐकले आणि विचारलेसुद्धा आहेस. हे महाराजा, माझे बोलणे ऐकल्यानंतर इथे संताप करणे तुला योग्य नाही.