महाभारत · अध्याय 12.133
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.133.1
स्वराष्ट्रात्परराष्ट्राच्च कोशं संजनयेन्नृपः ।
कोशाद्धि धर्मः कौन्तेय राज्यमूलं प्रवर्तते ॥ १२.१३३.१ ॥
राजाने स्वराष्ट्रातून आणि परराष्ट्रातूनही कोश जमवावा. हे कौन्तेया, कोशातूनच धर्म चालतो; तोच राज्याचे मूळ आहे.
12.133.2
तस्मात्संजनयेत्कोशं सत्कृत्य परिपालयेत् ।
परिपाल्यानुगृह्णीयादेव धर्मः सनातनः ॥ १२.१३३.२ ॥
म्हणून कोश जमवावा, तो आदराने जपावा; जपल्यानंतर त्याद्वारे अनुग्रह करावा. हाच सनातन धर्म आहे.
12.133.3
स कोशः शुद्धभावेन न नृशंसेन जायते ।
मध्यमं पदमास्थाय कोशसंग्रहणं चरेत् ॥ १२.१३३.३ ॥
तो कोश शुद्ध भावनेने मिळतो, क्रूरतेने नव्हे. मध्यम मार्ग स्वीकारून कोशसंग्रह करावा.
12.133.4
अबलस्य कुतः कोशो ह्यकोशस्य कुतो बलम् ।
अबलस्य कुतो राज्यमराज्ये श्रीर्भवेत्कुतः ॥ १२.१३३.४ ॥
दुर्बलाला कोश कोठून? कोशहीनाला बळ कोठून? दुर्बलाला राज्य कोठून; राज्यहीनाला श्री कोठून होणार?
12.133.5
उच्चैर्वृत्तेः श्रियो हानिर्यथैव मरणं तथा ।
तस्मात्कोशं बलं मित्रमथ राजा विवर्धयेत् ॥ १२.१३३.५ ॥
उच्च वर्तन असलेल्याची श्री नष्ट होणे मरणासारखेच. म्हणून राजाने कोश, बळ आणि मित्र वाढवावेत.
12.133.6
हीनकोशं हि राजानमवमन्यन्ति शत्रवः ।
न चास्याल्पे तुष्यन्ति कर्मणाऽप्युत्सहन्ति च ॥ १२.१३३.६ ॥
कोश क्षीण झालेल्या राजाचा शत्रू अवमान करतात. त्याच्या लहानशा कृतीनेही ते समाधानी होत नाहीत, उलट धाडस करून पुढे येतात.
12.133.7
श्रियो हि कारणाद्राजा सत्क्रियां लभते पराम् ।
साऽस्य गूहति पापानि वासो गुह्यमिव स्त्रियाः ॥ १२.१३३.७ ॥
राजा संपत्तीमुळेच उत्तम सन्मान मिळवतो. तीच संपत्ती त्याचे दोष झाकते, जसे स्त्रीचे गुप्त वस्त्र तिचे गुह्य अवयव झाकते.
12.133.8
ऋद्धिमस्यानुतप्यन्ते पुरा विप्रकृता नराः ।
सालावृका इवाजस्नं जिघांसूनेव विन्दति।
ईदृशस्य कुतो राज्यं सुखं भरतसत्तम ॥ १२.१३३.८ ॥
पूर्वी ज्यांचा अपमान झाला होता ती माणसे त्याचे वैभव पाहून नंतर पश्चात्ताप करतात. सालवृक्ष आणि लांडग्यांप्रमाणे, सतत मारण्याची इच्छा करणाऱ्यांनाच तो प्राप्त होतो. अशा माणसाला राज्य आणि सुख कसे मिळेल, हे भरतश्रेष्ठा?
12.133.9
उद्यच्छेदेव न ग्लायेदुद्यमो ह्येव पौरुषम् ।
अप्यपर्वणि भज्येत न नमेतेह कस्यचित् ॥ १२.१३३.९ ॥
माणसाने प्रयत्न करावा, थकू नये; प्रयत्नच पौरुष होय. गाठ नसलेल्या ठिकाणी तुटला तरी चालेल, पण येथे कोणापुढे वाकू नये.
12.133.10
अप्यरण्यं समाश्रित्य चरेन्मृगगणैः सह ।
न त्वेवोद्रिक्तमर्यादैर्दस्युभिः सहितश्चरेत् ॥ १२.१३३.१० ॥
गरज पडल्यास माणसाने अरण्याचा आश्रय घेऊन हरिणांच्या कळपांसह राहावे; पण मर्यादा ओलांडणाऱ्या दरोडेखोरांसोबत कधीही राहू नये.
12.133.11
दस्यूनां सुलभा सेना रौद्रकर्मसु भारत ।
एकान्ततो ह्यमर्यादात्सर्वोऽप्युद्विजते जनः ॥ १२.१३३.११ ॥
हे भारता, क्रूर कर्मे करणाऱ्या दरोडेखोरांना सैन्य सहज मिळते. पूर्ण मर्यादाहीनतेमुळे सर्व लोक त्यांना भिऊन राहतात.
12.133.12
दस्यवोऽप्यभिशङ्कन्ते निरनुक्रोशकारिणः ॥ १२.१३३.१२ ॥
निर्दयपणे कर्म करणारे दरोडेखोरसुद्धा (इतरांकडून) शंकित आणि भयभीत राहतात.
12.133.13
स्थापयेदेव मर्यादां जनचित्तप्रसादिनीम् ।
अल्पाप्यर्थेषु मर्यादा लोके भवति पूजिता ॥ १२.१३३.१३ ॥
लोकांच्या मनाला प्रसन्न करणारी मर्यादा माणसाने निश्चितपणे स्थापित करावी. संपत्तीच्या बाबतीतील थोडीशीही मर्यादा जगात पूजली जाते.
12.133.14
नायं लोकोऽस्ति न पर इति व्यवसितो जनः ।
नालं गन्तुमिहाश्वासं नास्तिक्यभयशङ्कितैः ॥ १२.१३३.१४ ॥
'हाच लोक आहे, परलोक नाही' असा निश्चय केलेला माणूस, नास्तिकतेच्या भयाने व शंकेने ग्रस्त होऊन, येथे सांत्वन मिळवण्यास समर्थ होत नाही.
12.133.15
यथा सद्भिः परादानमहिंसा दस्युभिस्तथा ।
अनुरज्यन्ति भूतानि समर्यादेषु दस्युषु ॥ १२.१३३.१५ ॥
सज्जन जसे दुसऱ्याचे धन घेत नाहीत आणि अहिंसा पाळतात, तसेच दरोडेखोरांमध्येही जे मर्यादा पाळतात त्यांच्याकडे प्राणी आकृष्ट होतात.
12.133.16
अयुध्यमानस्यादानं दारामर्शः कृतघ्नता ।
ब्रह्मवित्तस्य चादानं निःशेषकरणं तथा ॥ १२.१३३.१६ ॥
युद्ध न करणाऱ्याचे धन घेणे, पत्नीचा अपमान, कृतघ्नता, ब्राह्मणाचे धन घेणे आणि सर्व काही नष्ट करणे — हे सर्व तसेच आहे.
12.133.17
स्त्रिया मोषः पथिस्थानं साधुष्वेव विगर्हितम् ।
सदोष एव भवति दस्युरेतानि वर्जयेत् ॥ १२.१३३.१७ ॥
स्त्रीचे हरण आणि वाटेवर दबा धरून उभे राहणे — हे सज्जनांमध्येही निंदनीय आहे. दरोडेखोर नेहमी दोषीच असतो; हे टाळावे.
12.133.18
अभिसंदधते ये च विनाशायास्य भारत ।
सशेषमेवोपलभ्य कुर्वन्तीति विनिश्चयः ॥ १२.१३३.१८ ॥
हे भारता, जे याच्या विनाशाचा कट रचतात आणि जे थोडे शिल्लक असतानाच मिळवून (लुटतात) — हा निश्चय आहे.
12.133.19
तस्मात्सशेषं कर्तव्यं स्वाधीनमपि दस्युभिः ।
न बलस्थोऽहमस्मीति नृशंसानि समाचरेत् ॥ १२.१३३.१९ ॥
म्हणून दस्युंनी ताब्यात घेतले असले तरी काही शेष ठेवूनच कार्य करावे. 'मी बलवान आहे' असे मानून क्रूर कर्मे करू नयेत.
12.133.20
सशेषकारिणस्तत्र शेषं पश्यन्ति सर्वशः ।
निःशेषकारिणो नित्यं निःशेषकरणाद्भयम् ॥ १२.१३३.२० ॥
शेष ठेवून कार्य करणारे तेथे सर्वत्र शेष पाहतात; परंतु पूर्ण नाश करणाऱ्यांना सदैव पूर्ण नाशाचे भय असते.