Mahābhārata · Adhyāya 12.138

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

Leer con significados

12.138.1

सर्वत्र बुद्धिः कथिता श्रेष्ठा ते भरतर्षभ ।
अनागता तथोत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी ॥ १२.१३८.१ ॥

Oh toro de los Bharatas, has dicho que la sabiduría es la mejor en todas partes: la que mira al futuro, la que surge en el presente, y la que demora, que es destructiva.

12.138.2

तदिच्छामि परां बुद्धिं श्रोतुं ते भरतर्षभ ।
यथा राजा न मुह्येत शत्रुभिः परिपीडितः ॥ १२.१३८.२ ॥

Por eso, oh toro de los Bharatas, deseo oír de ti esa sabiduría suprema, para que un rey acosado por enemigos no caiga en la confusión.

12.138.3

…याज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम् ।
पृच्छ… तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.१३८.३ ॥

…Yājña, versado en todas las escrituras — pregúntale… tú eres digno de explicármelo.

12.138.4

शत्रुभिबहु…था मुच्येत पार्थिवः ।
एतदिच्छाम्य…र्वमेव यथाविधि ॥ १२.१३८.४ ॥

…de muchos enemigos el rey pueda ser liberado. Esto deseo oír, según lo prescrito.

12.138.5

विषमस्थं हि राजा…त्रवः परिपन्थिनः ।
बहवोऽप्येकमुद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः ॥ १२.१३८.५ ॥

Pues un rey puesto en una situación difícil… sus enemigos y rivales son muchos; aunque antes atormentados, se esfuerzan por levantar a uno solo.

12.138.6

सर्वतः प्रार्थ्यमानेन दर्बलेन महाबलैः ।
एकेनैवासहायेन शक्यं स्थातुं भवेत्कथम् ॥ १२.१३८.६ ॥

¿Cómo podría un débil, atacado por todos lados por los muy poderosos, de pie y solo, sin ayudante alguno, mantenerse firme?

12.138.7

कथं मित्रमरिं चापि विन्देत भरतर्षभ ।
चेष्टितव्यं कथं चात्र शत्रोर्मित्रस्य चान्तरे ॥ १२.१३८.७ ॥

Toro de los Bharatas, ¿cómo se ha de reconocer a un amigo y a un enemigo? ¿Y cómo proceder entre el enemigo y el amigo?

12.138.8

अजातलक्षणे राजन्नमित्रे मित्रतां गते ।
कथं नु पुरुषः कुर्यात्कृत्वा किं वा सुखी भवेत् ॥ १२.१३८.८ ॥

Oh rey, cuando un enemigo cuyos signos aún no se han revelado se ha vuelto amigo, ¿cómo debe actuar el hombre? ¿Qué debe hacer para ser feliz?

12.138.9

विग्रहं केन वा कुर्यात्संधिं वा केन योजयेत् ।
कथं वा शत्रुमध्यस्थो वर्तेत बलवानपि ॥ १२.१३८.९ ॥

¿Con quién se ha de hacer la guerra, o con quién se ha de concertar la paz? ¿Y cómo debe conducirse un hombre fuerte que se encuentra entre enemigos?

12.138.10

एतद्धै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं नराधिप ।
नैतस्य कश्चिद्वक्ताऽस्ति श्रोता वाऽपि सुदुर्लभः ॥ १२.१३८.१० ॥

Oh señor de los hombres, este es el deber supremo entre todos los deberes. No hay quien pueda enseñarlo, y quien lo escuche es sumamente raro.

12.138.11

ऋते पितामहाद्भीष्मात्सत्यसंधाज्जितेन्द्रियात् ।
तदन्वीक्ष्य महाभाग सर्वमेतद्ब्रवीहि मे ॥ १२.१३८.११ ॥

Salvo del abuelo Bhīṣma, fiel a sus votos y dueño de sus sentidos, oh afortunado, considerando esto bien, dime todo ello.

12.138.12

त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो युधिष्ठिर गुणोदयः ।
शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यमापत्सु भारत ॥ १२.१३८.१२ ॥

Oh Yudhiṣṭhira, esta pregunta complementaria, digna de ti, es el despertar de las virtudes. Escucha por completo, oh hijo, oh Bhārata, lo que es secreto en las calamidades.

12.138.13

अमित्रो मित्रतां याति मित्रं चापि प्रदुष्यति ।
सामर्थ्ययोगात्कार्याणामनित्या हि सदा गतिः ॥ १२.१३८.१३ ॥

Un enemigo se vuelve amigo, y también un amigo se corrompe; pues, por la unión de capacidades en los asuntos, el curso es siempre impermanente.

12.138.14

तस्माद्विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत् ।
देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये ॥ १२.१३८.१४ ॥

Por tanto, uno debe confiar y también emprender el conflicto, pero habiendo conocido el lugar y el tiempo, y habiendo determinado lo que debe y no debe hacerse.

12.138.15

संधातव्यं बुधैर्नित्यं व्यवस्य च हितार्थिभिः ।
अमित्रैरपि संधेयं प्राणा रक्ष्या हि भारत ॥ १२.१३८.१५ ॥

Los sabios deben siempre hacer la paz, y quienes buscan el bien deben hacerlo tras decidir; incluso con los enemigos debe hacerse la paz, pues, oh Bhārata, las vidas deben ser protegidas.

12.138.16

यो ह्यमित्रैर्नरैर्नित्यं न संदध्यादपण्डितः ।
न सोर्थं प्राप्नुयात्किंचित्फलान्यपि च भारत ॥ १२.१३८.१६ ॥

El hombre insensato que nunca hace la paz con sus enemigos no obtiene ningún provecho, ni tampoco frutos, oh Bhārata.

12.138.17

यस्त्वमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते ।
अर्थयुक्तिं समालोक्य सुमहद्विन्दते फलम् ॥ १२.१३८.१७ ॥

Quien hace la paz con un enemigo y se opone a un amigo, habiendo examinado bien los medios de ventaja, obtiene un fruto muy grande.

12.138.18

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मार्जारस्य च संवादं न्यग्रोधे मूषिकस्य च ॥ १२.१३८.१८ ॥

Aquí también citan esta antigua historia, el diálogo del gato y el ratón en el árbol de banyán.

12.138.19

वने महति कस्मिंश्चिन्न्यग्रोधः सुमहानभूत् ।
लताजालपरिच्छन्नो नानाद्विजगणायुतः ॥ १२.१३८.१९ ॥

En un gran bosque había un banyán muy grande, cubierto por una red de enredaderas y poblado por bandadas de muchas clases de aves.

12.138.20

स्कन्धवान्मेघसंकाशः शीतच्छायो मनोरमः ।
अरण्यमभितो जातस्तरुर्व्यालमृगायुतः ॥ १२.१३८.२० ॥

Aquel árbol, de tronco robusto semejante a una nube, de sombra fresca y encantadora, crecido por todo el bosque, estaba lleno de fieras y serpientes.

12.138.21

तस्य मूलमुपाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम् ।
वसति स्म महाप्राज्ञः पलितो नाम मूषिकः ॥ १२.१३८.२१ ॥

Acogiéndose a su raíz y habiendo hecho una madriguera de cien entradas, vivía allí un ratón muy sabio llamado Palita.

12.138.22

शाखां तस्य समाश्रित्य वसति स्म सुखं तदा ।
लोमशो नाम मार्जारः सर्वसत्वावसादकः ॥ १२.१३८.२२ ॥

Acogiéndose a una de sus ramas, entonces vivía cómodamente un gato llamado Lomaśa, destructor de todas las criaturas.

12.138.23

तत्र त्वागत्य चण्डालो ह्यरण्यकृतकेतनः ।
युयोज यन्त्रमुन्माथं नित्यमस्तंगते रवौ ॥ १२.१३८.२३ ॥

Entonces llegó allí el cazador chandala, que había señalado su lugar en el bosque, y tendió siempre al ponerse el sol una trampa llamada unmātha.

12.138.24

तत्र स्नायुमयान्पाशान्यथावत्संविधाय सः ।
गृहं गत्वा सुखं शेते प्रभातामेति शर्वरीम् ॥ १२.१३८.२४ ॥

Tras disponer como era debido los lazos de tendón allí, se fue a casa y se acostó a dormir a gusto; la noche pasó y llegó el alba.

12.138.25

तत्र स्म नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगाः ।
कदाचिदत्र मार्जारः संप्रवृत्तो व्यबध्यत ॥ १२.१३८.२५ ॥

Allí, de noche, siempre quedaban atrapados animales de muchas clases. Una vez llegó aquí un gato y quedó atrapado.

12.138.26

तस्मिन्बद्धे महाप्राणे शत्रौ नित्याततायिनि ।
तं कालं पलितो ज्ञात्वा प्रचचार सुनिर्भयः ॥ १२.१३८.२६ ॥

Cuando aquel enemigo de gran aliento, siempre agresor, quedó atado, el ratón, conociendo el momento, se movió con total intrepidez.

12.138.27

तेनानुचरता तस्मिन्वते विश्वस्तचारिणा ।
भक्ष्यं मृगयमाणे नचिराद्दृष्टमामिषम् ॥ १२.१३८.२७ ॥

Mientras él vagaba en aquella práctica, moviéndose con confianza y buscando alimento, poco después vio carne.

12.138.28

स तमुन्माथमारुह्य तदामिषमभक्षयत् ।
तस्योपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन् ॥ १२.१३८.२८ ॥

Subió a aquella red y comió aquella carne, riendo en su interior sobre el enemigo atado encima de él.

12.138.29

आमिषे तु प्रसक्तः स कदाचितवलोकयन् ।
अपश्यदपरं घोरमात्मनो रिपुमागतम् ॥ १२.१३८.२९ ॥

Pero mientras estaba absorto en la carne y miraba alrededor, vio que se acercaba otro terrible enemigo suyo.

12.138.30

शरप्रसूनसंकाशं महीविवरशायिनम् ।
सकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलोचनम् ॥ १२.१३८.३० ॥

Una criatura llamada Harika, semejante a una flor de flecha, yacente en su madriguera en la tierra con toda su familia, inquieta, de ojos de cobre.

12.138.31

तन मूषिकगन्धेन त्वरमाण उपागतम् ।
सक्ष्यार्थं लेलिहन्वक्रं भूमावूर्ध्वमुखः स्थितः ॥ १२.१३८.३१ ॥

Lo vio acercarse apresurado por el olor de un ratón, lamiéndose la boca torcida en busca de comida, de pie en el suelo con el rostro hacia arriba.

12.138.32

…ाखागतमरिं चान्यमपश्यत्कोटरालयम् ।
सूलकं चन्द्रकं नाम वक्रतुण्डं दुरासदम् ॥ १२.१३८.३२ ॥

…vio al enemigo llegar a la rama, y a otro que habitaba en un hueco, llamado Sūlaka y Candraka, de pico curvo, difícil de abordar.

12.138.33

पतस्य विषयं तस्य नकुलोलूकयोस्तथा ।
यथास्यासीदियं चिन्ता तत्प्राप्तस्य महद्भयम् ॥ १२.१३८.३३ ॥

En el dominio del que cayó, y asimismo del mangosta y del búho, como esta ansiedad era suya, había un gran temor para quien había llegado a ese estado.

12.138.34

पपद्यस्यां सुकष्टायां मरणे समुपस्थिते ।
मन्ताद्भय उत्पन्ने कथं कार्यं मनीषिणा ॥ १२.१३८.३४ ॥

…en una situación tan angustiosa, cuando la muerte se había acercado, …cuando el temor había surgido, ¿qué debe hacer el sabio?

12.138.35

तथा सर्वतो रुद्धः सर्वत्र भयकर्शितः ।
भवद्भयसंत्रस्तश्चक्रे च परमां मतिम् ॥ १२.१३८.३५ ॥

Así, rodeado por todas partes, consumido por el temor en todas partes, aterrado por el temor de la existencia, tomó una resolución suprema.

12.138.36

आपद्विनाशभूयिष्ठं शङ्कनीयं हि जीवितम् ।
मन्तात्संशयः सोऽयं तस्मादापदुपस्थिता ॥ १२.१३८.३६ ॥

La vida está llena de calamidad y destrucción, verdaderamente temible; por la deliberación esto es duda, por eso ha surgido la calamidad.

12.138.37

गतं हि सहसा भूमिं नकुलो मामवाप्नुयात् ।
उलूकश्चेह तिष्ठन्तं मार्जारः पाशसंक्षयात् ॥ १२.१३८.३७ ॥

De repente la mangosta podría bajar al suelo y alcanzarme, y el búho podría alcanzar al gato que está aquí de pie, pues la trampa se ha destruido.

12.138.38

न त्वेवास्मद्विधः प्राज्ञः संमोहं गन्तुमर्हति ।
रिष्ये जीविते यत्नं यावदुच्छ्वासनिग्रहात् ॥ १२.१३८.३८ ॥

Pero un sabio como yo no debe caer en la confusión; me esforzaré por la vida mientras no se detenga mi aliento.

12.138.39

न हि बुद्ध्याऽन्वितः प्राज्ञो नीतिशास्त्रविशारदः ।
निमज्जत्यापदं प्राप्य महतोऽर्थानवाप्य ह ॥ १२.१३८.३९ ॥

Un sabio dotado de inteligencia y versado en la ciencia de la política no se hunde en el peligro, aun habiendo caído en él y obtenido grandes fines.

12.138.40

न त्वन्यामिह मार्जाराद्गतिं पश्यामि सांप्रतम् ।
विषमस्थो ह्ययं शत्रुः कृत्यं चास्य महन्मया ॥ १२.१३८.४० ॥

Pero ahora no veo otro camino que el gato; este enemigo está en una situación difícil, y su tarea es grande para mí.

12.138.41

जीवितार्थी कथं त्वद्य शत्रुभिः प्रार्थितस्त्रिभिः ।
प्राणहेतोरिमं मित्रं मार्जारं संश्रयामि वै ॥ १२.१३८.४१ ॥

Hoy, yo que busco la vida, perseguido por tres enemigos, me refugio en este gato amigo por el bien de mi vida.

12.138.42

नीतिशास्त्रं समाश्रित्य हितमस्योपवर्णये ।
येनेमं शत्रुसंघातं मतिपूर्वेण वञ्चये ॥ १२.१३८.४२ ॥

Apoyándome en la ciencia de la política, expondré lo que le conviene, para engañar con una estratagema deliberada a esta hueste de enemigos.

12.138.43

अयमत्यन्तशत्रुर्मे वैषम्यं परमं गतः ।
मूढो ग्राहयितुं स्वार्थं संगत्या यदि शक्यते ॥ १२.१३८.४३ ॥

Este es mi enemigo implacable, caído en la mayor adversidad. Si este necio puede ser hecho comprender su propio interés por la asociación…

12.138.44

कदाजिद्व्यसनं प्राप्य संधिं कुर्यान्मया सह ॥ १२.१३८.४४ ॥

Si algún día cae en desgracia, que haga la paz conmigo.

12.138.45

बलिना सन्निकृष्टस्य शत्रोरपि परिग्रहः ।
कार्य इत्याहुराचार्या विषमे जीवितार्थिना ॥ १२.१३८.४५ ॥

Los maestros dicen que incluso un enemigo acercado por un poderoso debe ser aceptado, por quien en la adversidad desea vivir.

12.138.46

श्रेष्ठो हि पण्डितः शत्रुर्न च मित्रमपण्डितः ।
अमित्रे खलु मार्जारे जीवितं संप्रतिष्ठितम् ॥ १२.१३८.४६ ॥

Un enemigo sabio es mejor, y no un amigo necio. Ciertamente, la vida descansa incluso en el gato enemigo.

12.138.47

ततोऽस्मै संप्रवक्ष्यामि हेतुमात्माभिरक्षणे ।
अपीजानीमयं शत्रुः संगत्या पण्डितो भवेत् ॥ १२.१३८.४७ ॥

Por eso le explicaré la razón de la autoprotección, para que este enemigo quizá se vuelva sabio por la asociación.

12.138.48

एवं विचिन्तयामास मूषिकः शत्रुचेष्टितम् ॥ १२.१३८.४८ ॥

Así el ratón reflexionó sobre la conducta del enemigo.

12.138.49

ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः संधिविग्रहकालवित् ।
सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं मार्जारं मूषिकोऽब्रवीत् ॥ १२.१३८.४९ ॥

Entonces el ratón, que conocía la verdadera naturaleza del curso de los asuntos y el momento de la paz y de la guerra, comenzó con palabras de consuelo y dijo al gato estas palabras.

12.138.50

सौहृदेनाभिभाषे त्वां कच्चिन्मार्जार जीवसे ।
जीवितं हि तवेच्छामि श्रेयः साधारणं हि नौ ॥ १२.१३८.५० ॥

Con amistad te hablo, gato: ¿estás con vida? Deseo tu vida, pues el bien de ambos es común.

12.138.51

न ते सौम्य भयं कार्यं जीविष्यसि यथा पुरा ।
अहं त्वामुद्धरिष्यामि प्राणाञ्जह्यां हि ते कृते ॥ १२.१३८.५१ ॥

Amable amigo, no debes temer; vivirás como antes. Te salvaré, e incluso por ti abandonaría mi vida.

12.138.52

अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र पुष्कल प्रतिभाति मे ।
येन शक्यस्त्वया मोक्षः प्राप्नुं श्रेयस्तथा मया ॥ १२.१३८.५२ ॥

Me parece que hay aquí un medio, oh excelente, por el cual puedes obtener tu liberación, y de este modo también es bueno para mí.

12.138.53

मयाऽप्युपायो दृष्टोऽयं विचार्य मतिमात्मनः ।
आत्मार्थं च त्वदर्थं च श्रेयः साधारणां हि नौ ॥ १२.१३८.५३ ॥

Habiéndolo considerado con mi propio juicio, también he visto este medio: para mi propio bien y para el tuyo, pues el bien de ambos es común.

12.138.54

इदं हि नकुलोलूकं पापबुद्ध्या हि संस्थितम् ।
न धर्षयति मार्जार तेन ते स्वस्ति सांप्रतम् ॥ १२.१३८.५४ ॥

Aquí están la mangosta y el búho, de pie allí con mala intención; gato, no te atacarán, así que por ahora estás a salvo.

12.138.55

कूजंश्चपलनेत्रोऽयं कौशिको मां निरीक्षते ।
नगशाखाग्रगः पापस्तस्याहं भृशमुद्विजे ॥ १२.१३८.५५ ॥

Este búho de ojos inquietos, posado en la punta de una rama, murmura y me observa. Temo mucho a ese malvado.

12.138.56

सतां साप्तपदं मैत्रं स सखा मेऽसि पण्डितः ।
साहाय्यकं करिष्यामि नास्ति ते प्राणतो भयम् ॥ १२.१३८.५६ ॥

Entre los buenos, la amistad se forja con siete pasos. Tú eres mi amigo sabio. Te ayudaré; no hay temor para tu vida.

12.138.57

न हि शक्तोऽसि मार्जार पाशं छेत्तुं मया विना ।
अहं छेत्स्यामि पाशांस्ते यदि मां त्वं न हिंससि ॥ १२.१३८.५७ ॥

Oh gato, en verdad no puedes cortar esta trampa sin mí. Si no me haces daño, cortaré tus lazos.

12.138.58

त्वमाश्रितो द्रुमस्याग्रं मूलं त्वहमुपाश्रितः ।
चिरोषितावुभावावां वृक्षेऽस्मिन्विदितं च ते ॥ १२.१३८.५८ ॥

Tú te has refugiado en la copa del árbol, y yo me he refugiado en su raíz. Los dos llevamos mucho tiempo viviendo en este árbol, como bien sabes.

12.138.59

यस्मिन्नाश्वासते कश्चिद्यश्च नाश्वसिति क्वचित् ।
न तौ धीराः प्रशंसन्ति नित्यमुद्विग्रमानसौ ॥ १२.१३८.५९ ॥

Aquellos en quienes alguien encuentra confianza, y el que nunca confía en nadie en ninguna parte: los hombres firmes nunca alaban a esos dos, pues sus mentes están siempre agitadas.

12.138.60

तस्माद्विवर्धतां प्रीतिर्नित्यं संगतमस्तु नौ ।
कालातीतमिहार्थं हि न प्रशंसन्ति पण्डिताः ॥ १२.१३८.६० ॥

Por tanto, que nuestro afecto crezca siempre y que nuestra unión perdure. Pues los sabios no alaban lo que se hace fuera de su tiempo.

12.138.61

अर्थयुक्तिमिमां तत्र यथाभूतां निशामय ।
तव जीवितमिच्छामि त्वं ममेच्छसि जीवितम् ॥ १२.१३८.६१ ॥

Escucha con atención este razonamiento tal como se expone allí: yo deseo tu vida, y tú deseas mi vida.

12.138.62

कश्चित्तरति काष्ठेन सुगम्भीरां महानदीम् ।
स तारयति तत्काष्ठं स च काष्ठेन तार्यते ॥ १२.१३८.६२ ॥

Alguien cruza un gran río muy profundo con ayuda de un leño. Hace pasar el leño al otro lado, y él mismo es llevado al otro lado por el leño.

12.138.63

ईदृशो नौ क्रियायोगो भविष्यति सुविस्तरः ।
अहं त्वां तारयिष्यामि मां च त्वं तारयिष्यसि ॥ १२.१३८.६३ ॥

Una colaboración entre nosotros de esta clase será muy extensa: yo te haré cruzar, y tú me harás cruzar.

12.138.64

एवमुक्त्वा तु पलितस्तमर्थमुभयोर्हितम् ।
हेतुमद्ग्रहणीयं च कालापेक्षी व्यतिष्ठत ॥ १२.१३८.६४ ॥

Habiendo dicho así, el anciano, tras exponer aquel asunto beneficioso para ambos, razonable y aceptable, se quedó esperando el momento oportuno.

12.138.65

अथ सुव्याहृतं श्रुत्वा तस्य शत्रोर्विचक्षणः ।
हेतुमद्ग्रहणीयार्थं मार्जारो वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१३८.६५ ॥

Entonces, habiendo oído las bien dichas palabras de aquel enemigo, el astuto gato habló palabras razonables y aceptables.

12.138.66

बुद्धिमान्वाक्यसंपन्नस्तद्वाक्यमनुवर्तयन् ।
स्वामवस्थां प्रतीक्ष्यैनं साम्नैव प्रत्यपूजयत् ॥ १२.१३८.६६ ॥

El sabio, diestro en la palabra, siguiendo aquellas palabras y atento a su propia situación, lo esperó y lo honró a cambio solo con conciliación.

12.138.67

ततस्तीक्ष्णाग्रदशनो मणिवैदूर्यलोचनः ।
मूषिकं मन्दमुद्वीक्ष्य मार्जारो लोमशोऽब्रबीत् ॥ १२.१३८.६७ ॥

Entonces el gato Lomaśa, de dientes afilados y ojos como gemas y lapislázuli, miró lentamente al ratón y habló.

12.138.68

नन्दामि सौम्य भद्रं ते यो मां जीवितुमिच्छसि ।
श्रेयश्च यदि जानीषे क्रियतां मा विचारय ॥ १२.१३८.६८ ॥

Amable, que te vaya bien. Me alegra que quieras vivir conmigo. Si sabes lo que es bueno, hazlo; no lo pienses demasiado.

12.138.69

अहं हि भृशमापन्नस्त्वमापन्नतरो मया ।
द्वयोरापन्नयोः सन्धिः क्रियतां मा चिराय च ॥ १२.१३८.६९ ॥

Yo estoy en gran peligro, y tú en un peligro aún mayor que el mío. Como ambos estamos en peligro, hagamos una tregua, y no tardes.

12.138.70

विधत्स्व प्राप्तकालं यत्कार्थं सिध्यतु चावयोः ।
मयि कृच्छ्राद्विनिर्मुक्ते न विनङ्क्ष्यति ते कृतम् ॥ १२.१३८.७० ॥

Haz lo que debe hacerse en el momento oportuno, para que se cumpla el propósito de ambos. Una vez que me libre de esta angustia, lo que hiciste no se perderá.

12.138.71

न्यस्तमानोस्मि भक्तोस्मि शिष्यस्त्वद्धितकृत्तथा ।
तथा निदेशवर्ती च भवन्तं शरणं गतः ॥ १२.१३८.७१ ॥

He dejado de lado mi orgullo. Soy tu devoto y discípulo, quien trabaja por tu bienestar y obedece tu mandato; he venido a ti buscando refugio.

12.138.72

इत्येवमुक्तः पलितो मार्जारं वशमागतम् ।
वाक्यं हितमुवाचेदमभिजातार्थमर्थवित् ॥ १२.१३८.७२ ॥

Así interpelado, el sabio ratón Palita, que conocía lo que conviene, habló estas palabras benéficas y de noble propósito al gato que había caído bajo su poder.

12.138.73

उदारं यद्भवानाह नैतच्चित्रं भवद्विधे ।
विहितो यस्तु मार्गो मे हितार्थं शृणु तं मम ॥ १२.१३८.७३ ॥

Ese discurso noble tuyo no es extraño para alguien como tú. Escucha de mí el camino prescrito para mi bien.

12.138.74

अहं त्वाऽनुप्रवेक्ष्यामि नकुलान्मे महद्भयम् ।
त्रायस्व मां मा वधीश्च शक्तोऽस्मि तव रक्षणे ॥ १२.१३८.७४ ॥

Entraré en ti, pues tengo gran temor de la mangosta. Protégeme, no me mates; yo soy capaz de protegerte.

12.138.75

उलूकाच्चैव मां रक्ष क्षुद्रः प्रार्थयते हि माम् ।
अहं छेत्स्यामि ते पाशान्सखे सत्येने ते शपे ॥ १२.१३८.७५ ॥

Protégeme también del búho, pues ese vil me busca. Amigo, cortaré tus lazos; lo juro por tu verdad.

12.138.76

तद्वचः संगतं श्रुत्वा लोमशो युक्तमर्थवत् ।
हर्षादुद्वीक्ष्य पलितं स्वागतेनाभ्यपूजयत् ॥ १२.१३८.७६ ॥

Habiendo oído aquel discurso apropiado y lleno de sentido, Lomaśa, con alegría, miró al canoso y lo honró con una bienvenida.

12.138.77

तं संपूज्याथ पलितं मार्जारः सौहृदे स्थितम् ।
स विचिन्त्याब्रवीद्धीरः प्रीतस्त्वरित एव च ॥ १२.१३८.७७ ॥

Habiéndolo honrado, el gato, firme en la amistad, reflexionó y luego habló el sabio, complacido y presuroso.

12.138.78

क्षिप्रमागच्छ भद्रं ते त्वं मे प्राणसमः सखा ।
तव प्राज्ञप्रसादाद्धि प्रियं प्राप्स्यामि जीवितम् ॥ १२.१३८.७८ ॥

Ven pronto, que la fortuna te acompañe; eres un amigo igual a mi vida. Por la gracia de tu sabio obtendré mi querida vida.

12.138.79

यद्यदेवंगतेनाद्य शक्यं कर्तुं मया तव ।
तदाज्ञापस्य कर्तास्मि सिद्धिरेवास्तु नौ सखे ॥ १२.१३८.७९ ॥

Cualquier cosa que hoy, en esta situación, pueda hacer por ti, ordénala; la haré. Que haya éxito para ambos, amigo.

12.138.80

अस्मात्ते संशयान्मुक्तः समित्रगणबान्धवः ।
सर्वकार्याणि कर्ताऽहं प्रियाणि च हितानि च ॥ १२.१३८.८० ॥

De este peligro has quedado libre, junto con tus amigos, séquito y parientes. Realizaré todas las tareas, tanto las agradables como las beneficiosas.

12.138.81

मुक्तश्च व्यसनादस्मात्सौम्याहमपि नाम ते ।
प्रीतिमुत्पादयेयं न प्रतिकर्तुं च शक्नुयाम् ॥ १२.१३८.८१ ॥

Liberado de esta desgracia, gentil amigo, yo también podré darte alegría, aunque quizá no pueda corresponderte a la altura.

12.138.82

प्रत्युपकुर्वन्बह्वपि न भाति पूर्वोपकारिणा तुल्यः ।
एकः करोति हि कृते निष्कारणमेव कुरुतेऽन्यः ॥ १२.१३८.८२ ॥

Aunque se devuelva mucho, no parece igual a quien ayudó primero. Uno retribuye lo que se hizo; otro actúa sin causa alguna.

12.138.83

एवमाश्वासितो बिद्वान्मार्जारेण स मूषिकः ।
प्रविवेश सुविस्रब्धः सम्यगङ्गीचकार ह ॥ १२.१३८.८३ ॥

Así tranquilizado por el gato, aquel sabio ratón entró con plena confianza y lo aceptó de buen grado.

12.138.84

ग्राहयित्वा तु तं स्वार्थं मार्जारं मूषिकस्तथा ।
मार्जारोरसि विस्रब्धः सुष्वाप पितृमातृवत् ॥ १२.१३८.८४ ॥

Pero aquel ratón, en beneficio propio, hizo que también el gato fuera atrapado de la misma manera, y confiado sobre el pecho del gato durmió como en el regazo de padre y madre.

12.138.85

निलीनं तस्य गात्रेषु मार्जारस्याथ मूषिकम् ।
दृष्ट्वा तौ नकुलोलूकौ निराशौ प्रत्यपद्यताम् ॥ १२.१३८.८५ ॥

Al ver al ratón escondido entre los miembros del gato, la mangosta y el búho regresaron decepcionados.

12.138.86

तथैव तौ सुसंत्रस्तौ दृढमागततन्द्रितौ ।
दृष्ट्वा तयोः परां प्रीतिं विस्मयं परमं गतौ ॥ १२.१३८.८६ ॥

Igualmente, los dos quedaron muy asustados y se adormecieron profundamente; al ver el supremo afecto entre ellos, se llenaron de gran asombro.

12.138.87

बलिनौ मतिमन्तौ च सुवृत्तौ चाप्युपासितौ ।
अशक्तौ तु नयात्तस्मात्संप्रधर्षयितुं बलात् ॥ १२.१३८.८७ ॥

Aunque eran fuertes, sabios, de buena conducta y bien atendidos, no podían atacarlos por la fuerza a causa de la prudencia.

12.138.88

कार्यार्थं कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषिकौ ।
उलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुस्तौ स्वमालयम् ॥ १२.१३८.८८ ॥

Al ver al gato y al ratón unidos por un pacto para su propósito, el búho y la mangosta regresaron rápidamente a su morada.

12.138.89

लीनः स तस्य गात्रेषु पलितो देशकालवित् ।
चिच्छेद पाशान्नृपते कालाकाङ्क्षी शनैः शनैः ॥ १२.१३८.८९ ॥

Aquel ratón de pelo gris, escondido entre los miembros del gato, que conocía el lugar y el momento, esperando su ocasión, cortaba las ataduras poco a poco, oh rey.

12.138.90

अथ बन्धपरिक्लिष्टो मार्जारो वीक्ष्य मूषिकम् ।
छिन्दन्तं वै तदा पाशानत्वरन्तं त्वरान्वितः ॥ १२.१३८.९० ॥

Entonces el gato, angustiado por sus ataduras, vio al ratón cortando las cuerdas sin apresurarse, mientras el gato mismo estaba ansioso y se apresuraba.

12.138.91

तमत्वरन्तं पलितं पाशानां छेदने तदा ।
संचोदयितुमारेभे मार्जारो मूषिकं ततः ॥ १२.१३८.९१ ॥

Entonces el gato comenzó a incitar al ratón canoso, que no se apresuraba en cortar los lazos.

12.138.92

किं सौम्य नातित्वरसे किं कृतार्थोऽवमन्यसे ।
छिन्धि पाशानमित्रघ्न पुरा श्वपच एति सः ॥ १२.१३८.९२ ॥

Amigo, ¿por qué no te apresuras más? ¿Lo desdeñas creyendo que tu tarea está cumplida? ¡Matador de enemigos, corta los lazos antes de que llegue ese cazador paria!

12.138.93

इत्युक्तस्त्वरताऽनेन मतिमान्पलितोऽब्रवीत् ।
मार्जारमकृतप्रज्ञं तथ्यमात्महितं वचः ॥ १२.१३८.९३ ॥

Así instigado, el sabio ratón canoso habló al gato carente de juicio palabras verdaderas y beneficiosas para sí mismo.

12.138.94

तूष्णीं भव न ते सौम्य त्वरा कार्या न संभ्रमः ।
वयमेवात्र कालज्ञा न कालः परिहास्यते ॥ १२.१३८.९४ ॥

Calla, amigo; no debes apresurarte ni agitarte. Aquí solo nosotros conocemos el momento; el momento no se perderá.

12.138.95

अकाले कृत्यमारब्धं कर्तुर्नार्थाय कल्पते ।
तदेव काल आरब्धं महतेऽर्थाय कल्पते ॥ १२.१३८.९५ ॥

Una acción iniciada a destiempo no sirve al propósito de quien la hace; esa misma acción, iniciada a su debido tiempo, sirve a un gran propósito.

12.138.96

अकाले विप्रमुक्तान्मे त्वत्त एव भयं भवेत् ।
तस्मात्कालं प्रतीक्षस्व किमिति त्वरसे सखे ॥ १२.१३८.९६ ॥

Si me soltaran a destiempo, el peligro me vendría de ti. Por eso espera el momento; amigo, ¿por qué te apresuras así?

12.138.97

यावत्पश्यामि चण्डालमायान्तं शस्त्रपाणिनम् ।
ततश्छेत्स्यामि ते पाशान्प्राप्ते साधारणे भये ॥ १२.१३८.९७ ॥

Espera hasta que vea al cazador paria acercarse con un arma en la mano; entonces, cuando llegue el peligro común, cortaré tus lazos.

12.138.98

तस्मिन्काले प्रमुक्तस्त्वं तरुमेवाधिरोक्ष्यसे ।
न हि ते जीवितादन्यत्किंचित्कृत्यं भविष्यति ॥ १२.१३८.९८ ॥

Liberado en ese momento, subirás de inmediato al árbol, pues no tendrás otra tarea que salvar tu vida.

12.138.99

तस्मिन्कालेऽपि च तता दिवाकीर्तिभयार्दितः ।
मम न ग्रहणे शक्तः पलायनपरायणः ॥ १२.१३८.९९ ॥

Incluso entonces, atormentado por el temor al búho Divākīrti, no podrá atraparme y sólo pensará en huir.

12.138.100

ततो भवत्यपक्रान्ते त्रस्ते भीते च लुब्धकात् ।
अहं बिलं प्रवेक्ष्यामि भवाञ्शाखां गमिष्यति ॥ १२.१३८.१०० ॥

Entonces, cuando el cazador se haya alejado aterrorizado y asustado, yo entraré en la madriguera y tú irás a la rama.

12.138.101

एवमुक्तस्तु मार्जारो मूषिकेणात्मनो हितम् ।
वचनं वाक्यतत्त्वज्ञो जीवितार्थी महामतिः ॥ १२.१३८.१०१ ॥

Así interpelado por el ratón, el gato, conocedor de la esencia de lo que le conviene, deseoso de vivir y de gran entendimiento, acogió sus palabras.

12.138.102

अथात्मकृत्ये त्वरितः सम्यक्प्रार्थितमाचरन् ।
उवाच लोमशो वाक्यं मूषिकं चिरकारिणाम् ॥ १२.१३८.१०२ ॥

Entonces, apresurándose en su propio asunto y cumpliendo cuidadosamente lo que se le había pedido, Lomaśa, el ratón, dijo estas palabras al ratón de los que actúan con lentitud.

12.138.103

नह्येवं मित्रकार्याणि प्रीत्या कुर्वन्ति साधवः ॥ १२.१३८.१०३ ॥

Las personas buenas no realizan así, con afecto, las tareas de un amigo.

12.138.104

यथा त्वं मोक्षितः कृच्छ्रात्त्वरमाणेन वै मया ।
तथा हि त्वरमाणेन त्वया कार्यमिदं मम।
यत्नं कुरु महाप्राज्ञ यथा स्वस्त्यावयोर्भवेत् ॥ १२.१३८.१०४ ॥

Así como yo te libré rápidamente de la aflicción, así también tú debes realizar con prontitud esta tarea para mí. Oh gran sabio, haz el esfuerzo para que ambos tengamos bienestar.

12.138.105

अथवा पूर्ववैरं त्वं स्मरन्कालं जिहीर्षसि ।
पश्य दुष्कृतकर्मंस्त्वं व्यक्तमायुःक्षयो मम ॥ १२.१३८.१०५ ॥

¿O acaso, recordando la antigua enemistad, deseas arrebatar el tiempo (mi vida)? Oh autor de malas acciones, mira que la pérdida de mi vida es evidente.

12.138.106

यदि किंचिन्मयाऽज्ञानात्पुरस्ताद्दुष्कृतं कृतम् ।
न तन्मनसि कर्तव्यं क्षामये त्वां प्रसीद मे ॥ १२.१३८.१०६ ॥

Si por ignorancia he cometido alguna mala acción antes, no debe guardarse en tu mente. Te pido perdón; sé benévolo conmigo.

12.138.107

तमेवंवादिनं प्राज्ञं शास्त्रविद्बुद्धिसत्तमः ।
उवाचेदं वचः श्रेष्ठं मार्जारं मूषिकस्तदा ॥ १२.१३८.१०७ ॥

A aquel sabio que así hablaba, el ratón, conocedor de las escrituras y el mejor en entendimiento, entonces le dijo al gato esta excelente palabra.

12.138.108

श्रुतं मे तव मार्जार स्वमर्थं परिगृह्णतः ।
ममापि त्वं विजानासि स्वमर्थं परिगृह्णतः ॥ १२.१३८.१०८ ॥

Oh gato, he oído que tú persigues tu propio interés; y tú sabes que yo también persigo el mío.

12.138.109

यन्मित्रं भीतवत्साध्यं यस्मिन्मित्रे भयं हितम् ।
आरक्षितं ततः कार्यं पाणिः सर्पमुखादिव ॥ १२.१३८.१०९ ॥

Un amigo que debe ser ganado como a quien tiene miedo, y en quien el temor es provechoso: debe actuarse protegido de él, como se protege la mano de la boca de una serpiente.

12.138.110

कृत्वा बलवता संधिमात्मानं यो न रक्षति ।
अपथ्यमिव तद्भुक्तं तस्यार्थाय कल्पते ॥ १२.१३८.११० ॥

Para quien, habiendo hecho un pacto con un poderoso, no se protege a sí mismo, ese pacto se vuelve como comida nociva: sirve precisamente a su propio fin.

12.138.111

कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचिद्रिपुः ।
अर्थतस्तु निबध्यन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२.१३८.१११ ॥

Nadie es amigo permanente de nadie, y nadie es enemigo permanente de nadie; los amigos y los enemigos se unen por el interés.

12.138.112

अर्थैरर्था निबध्यन्ते गजैरिव महागजाः ।
न च कश्चित्कृते कार्ये कर्तारं समवेक्षते।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ १२.१३८.११२ ॥

Como los grandes elefantes son atados por elefantes, así los intereses se atan por intereses. Hecha la obra, nadie mira a quien la hizo; por eso todas las tareas deben hacerse dejando algo pendiente.

12.138.113

तस्मिन्कालेऽपि च भवान्दिवाकीर्तिभयार्दितः ।
मम न ग्रहणे शक्तः पलायपरायणः ॥ १२.१३८.११३ ॥

Incluso en aquel momento, tú, atormentado por el temor a la infamia en el mundo, no pudiste atraparme y sólo pensabas en huir.

12.138.114

छिन्नं तु तन्तुबाहुल्यं तन्तुरेकोऽवशेषितः ।
छेत्स्याम्यहं तमप्याशु निर्वृतो भव लोमश ॥ १२.१३८.११४ ॥

Muchos hilos han sido cortados, y sólo queda uno; también cortaré ese pronto. Tranquilízate, oh Lomaśa.

12.138.115

तयोः संवदतोरेवं तथैवापन्नयोर्द्वयोः ।
क्षयं जगाम सा रात्रिर्लोमशं त्वागमद्भयम् ॥ १२.१३८.११५ ॥

Mientras los dos conversaban así, sumidos en la misma desgracia, aquella noche llegó a su fin, y el temor se acercó a Lomaśa.

12.138.116

ततः प्रभातसमये विकटः कृष्णपिङ्गलः ।
स्थूलस्फिग्विकृतो रूक्षः श्वयूथपरिवारितः ॥ १२.१३८.११६ ॥

Entonces, al amanecer, apareció un hombre terrible, negro y leonado, de nalgas gruesas y deformes, áspero, rodeado por una manada de perros.

12.138.117

शङ्कुकर्णो महावक्रः खनित्री घोरदर्शनः ।
परिघो नाम चण्डालः शस्त्रपाणिरदृश्यत ॥ १२.१३८.११७ ॥

Apareció Parigha, el chandāla, de orejas como estacas, muy torcido, con una azada, de aspecto terrible, con un arma en la mano.

12.138.118

तं दृष्ट्वा यमदूताभं मार्जारस्त्रस्तचेतनः ।
उवाच पलितं भीतः किमिदानीं करिष्यसि ॥ १२.१३८.११८ ॥

Al verlo, semejante a un mensajero de Yama, el gato, con la mente aterrorizada, dijo al ratón asustado: "¿Qué vas a hacer ahora?"

12.138.119

तथैव च सुसंत्रस्तौ तं दृष्ट्वा घोरसंकुलम् ।
क्षणेन नकुलोलूकौ नैराश्यमुपजग्मतुः ॥ १२.१३८.११९ ॥

Asimismo, la mangosta y el búho, muy aterrorizados, al ver aquella terrible multitud, cayeron en la desesperación en un instante.

12.138.120

बलिनौ मतिमन्तौ च संघातं चाप्युपागतौ ।
अशक्तौ सुनयात्तस्मात्संप्रधर्षयितुं बलात् ॥ १२.१३८.१२० ॥

Aunque ambos eran fuertes y sabios, y se habían unido, no podían, sin buena estrategia, vencerlo por la fuerza.

12.138.121

कार्यार्थे कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषिकौ ।
उलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुः स्वंस्वमालयम् ॥ १२.१३८.१२१ ॥

Al ver al gato y al ratón, que habían hecho un pacto para un propósito, y al búho y a la mangosta, ambos se marcharon rápidamente, cada uno a su morada.

12.138.122

ततश्चिच्छेद तं तन्तुं मार्जारस्य स मूषिकः ।
विप्रमुक्तोऽथ मार्जारस्तमेवाभ्यपतद्दुमम् ॥ १२.१३८.१२२ ॥

Entonces el ratón cortó aquella cuerda del gato. Liberado, el gato se abalanzó sobre aquel mismo árbol.

12.138.123

स तस्मात्संभ्रमान्मुक्तो मुक्तो घोरेण सत्रुणा ।
बिलं विवेश पलितः शाखां लेभे स लोमशः ॥ १२.१३८.१२३ ॥

Liberado con prisa de aquel feroz enemigo, entró en el agujero; el de cabello gris, el peludo, obtuvo una rama.

12.138.124

उन्माथमप्युपादाय चण्डालो वीक्ष्य सर्वशः ।
विहताशः क्षणेनैव तस्माद्देशादपाक्रमत्।
जगाम स स्वभवनं चण्डालो भरतर्षभ ॥ १२.१३८.१२४ ॥

Aun tomando la herramienta de excavar, el paria miró por todos lados, y en un instante su esperanza se quebró. Se retiró de aquel lugar y volvió a su casa, oh toro de los Bharatas.

12.138.125

ततस्तस्माद्भान्मुक्तो दुर्लभं प्राप्य जीवितम् ।
बिलस्थं पादपाग्रस्थः पलितं लोमशोऽब्रवीत् ॥ १२.१३८.१२५ ॥

Entonces, liberado de aquel peligro y habiendo obtenido una vida preciosa, Lomaśa, de pie en la punta de la rama, habló a Palita, que estaba en el agujero.

12.138.126

अकृत्वा संविदं कांचित्सहसा त्वमपस्रुतः ।
कृतज्ञः कृतकल्याणः कच्चिन्मां नाभिशङ्कसे ॥ १२.१३८.१२६ ॥

Sin haber hecho ningún acuerdo, te escabulliste de repente. ¡Oh agradecido, oh benefactor!, ¿acaso no sospechas de mí?

12.138.127

गत्वा च मम विश्वासं दत्त्वा च मम जीवितम् ।
मित्रोपभोगसमये किं हि मां नोपसर्पसि ॥ १२.१३८.१२७ ॥

Habiendo ganado mi confianza y devuelto mi vida, ¿por qué no te acercas a mí ahora, cuando los amigos disfrutan de su fortuna?

12.138.128

कृत्वा हि पूर्वं मित्राणि यः पश्चान्नानुतिष्ठति ।
न स मित्राणि लभते कृच्छ्रात्स्वापत्सु दुर्मतिः ॥ १२.१३८.१२८ ॥

Quien, habiendo hecho amistades antes, después no las mantiene, ese de mala mente apenas encuentra amigos en sus desgracias.

12.138.129

सत्कृतोऽहं त्वया मित्र सामर्थ्यादात्मानः सखे ।
स मां मित्रत्वमापन्नमुपभोक्तुं त्वमर्हसि ॥ १२.१३८.१२९ ॥

Honrado por ti según tu capacidad, oh amigo, a mí, que he alcanzado la amistad, deberías ahora disfrutarme.

12.138.130

यानि मे सन्ति मित्राणि ये च मे सन्ति बान्धवाः ।
सर्वे त्वां पूजयिष्यन्ति शिष्या गुरुमिव प्रियम् ॥ १२.१३८.१३० ॥

Todos mis amigos y parientes que existen te honrarán como los discípulos honran a un maestro querido.

12.138.131

अहं च पूजयिष्ये त्वां समित्रगणबान्धवम् ।
जीवितस्य प्रदातारं कृतज्ञः को न पूजयेत् ॥ १२.१३८.१३१ ॥

Yo también te honraré, junto con tu séquito de amigos y parientes, dador de mi vida; ¿qué hombre agradecido no lo honraría?

12.138.132

ईश्वरो मे भवानस्तु शरीरस्य गृहस्य च ।
अर्थानां चैव सर्वेषामनुशास्ता च मे भव ॥ १२.१३८.१३२ ॥

Que seas tú el señor de mi cuerpo y de mi casa, y que te conviertas en mi guía en todos los asuntos.

12.138.133

अमात्यो मे भव प्राज्ञ पितेवेह प्रशाधि माम् ।
न तेऽस्ति भयमस्मत्तो जीवितेनात्मनः शपे ॥ १२.१३८.१३३ ॥

Oh sabio, sé mi consejero; aquí, instrúyeme como un padre. No tienes temor de nuestra parte: lo juro por mi propia vida.

12.138.134

बुद्ध्या त्वमुशना साक्षाद्बलेनाधिकृता वयम् ।
त्वं मन्त्रबलयुक्तो हि दद्या विजयमेव मे ॥ १२.१३८.१३४ ॥

En sabiduría eres el mismo Uśanas; nosotros estamos bajo tu autoridad por la fuerza. Dotado del poder del consejo, ciertamente me darás la victoria.

12.138.135

एवमुक्तः परं सान्त्वं मार्जारेण स मूषिकः ।
उवाच परमार्थज्ञः श्लक्ष्णमात्महितं वचः ॥ १२.१३८.१३५ ॥

Así dirigido con palabras muy halagüeñas por el gato, el ratón, que conocía la verdad suprema, habló con suavidad palabras para su propio bien.

12.138.136

यद्भवानाह तत्सर्वं मया ते लोमश श्रुतम् ।
ममापि तावद्ब्रुवतः शृणु यत्प्रतिभाति मे ॥ १२.१३८.१३६ ॥

Todo lo que has dicho lo he oído de ti, oh Lomaśa. Ahora escucha también lo que me parece, mientras hablo.

12.138.137

वेदितव्यानि मित्राणि बोद्धव्याश्चापि शत्रवः ।
एतत्सुसूक्ष्मं लोकेऽस्मिन्दृश्यते प्राज्ञसंमतैः ॥ १२.१३८.१३७ ॥

Se deben conocer los amigos y también reconocer a los enemigos. En este mundo esto es muy sutil, y se ve según lo acuerdan los sabios.

12.138.138

शत्रुरूपा हि सुहृदो मित्ररूपाश्च शत्रवः ।
सान्त्वितास्ते न बुध्यन्ते रागलोभवशं गताः ॥ १२.१३८.१३८ ॥

Los amigos pueden tomar la forma de enemigos, y los enemigos la forma de amigos. Apaciguados, no se les reconoce, pues han caído bajo el dominio de la pasión y la codicia.

12.138.139

येषां सौम्यानि मित्राणि क्रोधनाश्चैव शत्रवः ।
सान्त्वितास्ते न बुध्यन्ते रागलोभवशंगताः ॥ १२.१३८.१३९ ॥

Quienes tienen amigos apacibles y enemigos iracundos no perciben, aun cuando se les apacigua, porque han caído bajo el poder del deseo y la codicia.

12.138.140

नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यते ।
सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२.१३८.१४० ॥

Por nacimiento no hay enemigo ni amigo por nombre; por la conexión de la capacidad surgen los amigos, y de igual modo los enemigos.

12.138.141

यो यस्मिञ्जीवति स्वार्थे पश्येत्पीडां न जीवति ।
स तस्य मित्रं तावत्स्यःद्यावन्न स्याद्विपर्ययः ॥ १२.१३८.१४१ ॥

Quien vive por su propio interés y no ve daño de otro, ese es su amigo, mientras no ocurra un cambio.

12.138.142

नास्ति मैत्री स्थिरा नाम न च ध्रुवमसौहृदम् ।
अर्थयुक्त्याऽनुजायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२.१३८.१४२ ॥

No existe amistad estable por nombre, ni enemistad cierta; por la lógica del provecho surgen los amigos después, y de igual modo los enemigos.

12.138.143

मित्रं च शत्रुतामेति कस्मिंश्चित्कालपर्यये ।
शत्रुश्च मित्रतामेति स्वार्थो हि बलवत्तरः ॥ १२.१३८.१४३ ॥

Un amigo, con algún cambio del tiempo, llega a la enemistad, y un enemigo llega a la amistad; pues el interés propio es, en efecto, el más fuerte.

12.138.144

यो विश्वसिति मित्रेषु न विश्वसिति शत्रुषु ।
अर्थयुक्तिमविज्ञाय चलितं तस्य जीवितम् ॥ १२.१३८.१४४ ॥

Quien confía en los amigos y no confía en los enemigos, pero no comprende la lógica del provecho, su vida queda tambaleante.

12.138.145

मित्रे वा यदि वा शत्रौ तस्यापि चलिता मतिः ।
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नमपि मूलानि कृन्तति ॥ १२.१३८.१४५ ॥

Ni siquiera debe confiarse en quien tiene una mente inestable, sea amigo o enemigo. No se debe confiar en el que no es digno de confianza, y ni siquiera en el digno de confianza debe confiarse en exceso. El temor nacido de la confianza corta incluso las raíces.