મહાભારત · અધ્યાય 12.138
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.138.1
सर्वत्र बुद्धिः कथिता श्रेष्ठा ते भरतर्षभ ।
अनागता तथोत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी ॥ १२.१३८.१ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તમે કહ્યું કે સર્વત્ર બુદ્ધિ શ્રેષ્ઠ છે. ભવિષ્યને જોનારી, વર્તમાનમાં ઉદ્ભવતી બુદ્ધિ; પરંતુ વિલંબ કરનારી બુદ્ધિ વિનાશકારી છે.
12.138.2
तदिच्छामि परां बुद्धिं श्रोतुं ते भरतर्षभ ।
यथा राजा न मुह्येत शत्रुभिः परिपीडितः ॥ १२.१३८.२ ॥
તેથી હે ભરતશ્રેષ્ઠ, શત્રુઓથી પીડિત રાજા મોહમાં ન પડે તે માટે તે પરમ બુદ્ધિ હું તમારી પાસેથી સાંભળવા ઇચ્છું છું.
12.138.3
…याज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम् ।
पृच्छ… तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.१३८.३ ॥
…યાજ્ઞ, જે સર્વ શાસ્ત્રોમાં નિપુણ છે, તેમને પૂછો… તે મને સમજાવવું તમને યોગ્ય છે.
12.138.4
शत्रुभिबहु…था मुच्येत पार्थिवः ।
एतदिच्छाम्य…र्वमेव यथाविधि ॥ १२.१३८.४ ॥
શત્રુઓથી બહુ… …રાજા મુક્ત થાય. આ હું યથાવિધિ સાંભળવા ઇચ્છું છું.
12.138.5
विषमस्थं हि राजा…त्रवः परिपन्थिनः ।
बहवोऽप्येकमुद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः ॥ १२.१३८.५ ॥
વિષમ સ્થિતિમાં રહેલા રાજાને… …શત્રુઓ, વિરોધીઓ ઘણા હોય છે; પહેલેથી પીડિત હોવા છતાં તેઓ એકને ઊંચો કરવા પ્રયત્ન કરે છે.
12.138.6
सर्वतः प्रार्थ्यमानेन दर्बलेन महाबलैः ।
एकेनैवासहायेन शक्यं स्थातुं भवेत्कथम् ॥ १२.१३८.६ ॥
ચારે બાજુથી મહાબલી શત્રુઓ દ્વારા આક્રમણ પામતો દુર્બળ, એકલો, સહાય વિના, કેવી રીતે ટકી શકે?
12.138.7
कथं मित्रमरिं चापि विन्देत भरतर्षभ ।
चेष्टितव्यं कथं चात्र शत्रोर्मित्रस्य चान्तरे ॥ १२.१३८.७ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, મિત્ર અને શત્રુને કેવી રીતે ઓળખવા? શત્રુ અને મિત્રની વચ્ચે કેવી રીતે વર્તવું?
12.138.8
अजातलक्षणे राजन्नमित्रे मित्रतां गते ।
कथं नु पुरुषः कुर्यात्कृत्वा किं वा सुखी भवेत् ॥ १२.१३८.८ ॥
હે રાજન, લક્ષણો પ્રગટ ન થયાં હોય એવો શત્રુ મિત્રતા પામે ત્યારે માણસે કેવી રીતે વર્તવું? શું કરવાથી તે સુખી થાય?
12.138.9
विग्रहं केन वा कुर्यात्संधिं वा केन योजयेत् ।
कथं वा शत्रुमध्यस्थो वर्तेत बलवानपि ॥ १२.१३८.९ ॥
કોની સાથે યુદ્ધ કરવું, અથવા કોની સાથે સંધિ કરવી? શત્રુઓની વચ્ચે રહીને, બળવાન હોવા છતાં, કેવી રીતે વર્તવું?
12.138.10
एतद्धै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं नराधिप ।
नैतस्य कश्चिद्वक्ताऽस्ति श्रोता वाऽपि सुदुर्लभः ॥ १२.१३८.१० ॥
હે નરાધિપ, આ જ બધાં કર્તવ્યોમાં શ્રેષ્ઠ કર્તવ્ય છે. આને કહેનાર કોઈ નથી, અને સાંભળનાર પણ અત્યંત દુર્લભ છે.
12.138.11
ऋते पितामहाद्भीष्मात्सत्यसंधाज्जितेन्द्रियात् ।
तदन्वीक्ष्य महाभाग सर्वमेतद्ब्रवीहि मे ॥ १२.१३८.११ ॥
સત્યસંધ અને જિતેન્દ્રિય એવા પિતામહ ભીષ્મ સિવાય, હે મહાભાગ, આનો સારી રીતે વિચાર કરીને આ બધું મને કહો.
12.138.12
त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो युधिष्ठिर गुणोदयः ।
शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यमापत्सु भारत ॥ १२.१३८.१२ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, તારા માટે યોગ્ય આ અનુપ્રશ્ન ગુણોદય છે. હે પુત્ર, ભારત, આપત્તિમાં જે ગુહ્ય છે તે સંપૂર્ણપણે સાંભળ.
12.138.13
अमित्रो मित्रतां याति मित्रं चापि प्रदुष्यति ।
सामर्थ्ययोगात्कार्याणामनित्या हि सदा गतिः ॥ १२.१३८.१३ ॥
શત્રુ મિત્ર બની જાય છે અને મિત્ર પણ બગડે છે, કારણ કે કાર્યોના સામર્થ્યના યોગથી ગતિ સદા અનિત્ય હોય છે.
12.138.14
तस्माद्विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत् ।
देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये ॥ १२.१३८.१४ ॥
તેથી વિશ્વાસ પણ રાખવો અને વિગ્રહ પણ કરવો; પરંતુ દેશ અને કાળ જાણીને, શું કરવું અને શું ન કરવું તે નિશ્ચિત કરીને.
12.138.15
संधातव्यं बुधैर्नित्यं व्यवस्य च हितार्थिभिः ।
अमित्रैरपि संधेयं प्राणा रक्ष्या हि भारत ॥ १२.१३८.१५ ॥
બુદ્ધિમાનોએ હંમેશાં સંધિ કરવી જોઈએ, હિત ચાહનારાઓએ નિશ્ચય કરીને; શત્રુઓ સાથે પણ સંધિ કરવી જોઈએ, કારણ કે હે ભારત, પ્રાણોની રક્ષા કરવી જોઈએ.
12.138.16
यो ह्यमित्रैर्नरैर्नित्यं न संदध्यादपण्डितः ।
न सोर्थं प्राप्नुयात्किंचित्फलान्यपि च भारत ॥ १२.१३८.१६ ॥
જે અપંડિત માણસ શત્રુઓ સાથે હંમેશાં સંધિ કરતો નથી, તેને કંઈ પણ પ્રયોજન મળતું નથી, અને હે ભારત, ફળ પણ મળતાં નથી.
12.138.17
यस्त्वमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते ।
अर्थयुक्तिं समालोक्य सुमहद्विन्दते फलम् ॥ १२.१३८.१७ ॥
જે શત્રુ સાથે સંધિ કરે છે અને મિત્ર સાથે વિરોધ કરે છે, તે પ્રયોજનની યુક્તિ સારી રીતે જોઈને ખૂબ મોટું ફળ મેળવે છે.
12.138.18
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मार्जारस्य च संवादं न्यग्रोधे मूषिकस्य च ॥ १२.१३८.१८ ॥
અહીં પણ આ પ્રાચીન ઇતિહાસનું ઉદાહરણ આપે છે — વડના ઝાડ પર બિલાડી અને ઉંદરનો સંવાદ.
12.138.19
वने महति कस्मिंश्चिन्न्यग्रोधः सुमहानभूत् ।
लताजालपरिच्छन्नो नानाद्विजगणायुतः ॥ १२.१३८.१९ ॥
કોઈ વિશાળ વનમાં અતિ મોટો વડનો વૃક્ષ હતો; તે વેલાઓની જાળથી ઢંકાયેલો અને અનેક પ્રકારના પક્ષીઓના સમૂહોથી ભરેલો હતો.
12.138.20
स्कन्धवान्मेघसंकाशः शीतच्छायो मनोरमः ।
अरण्यमभितो जातस्तरुर्व्यालमृगायुतः ॥ १२.१३८.२० ॥
થડવાળો તે વૃક્ષ મેઘ જેવો હતો; શીતળ છાયાવાળો અને મનોહર હતો; વનની ચારેબાજુ ઊગેલો તે વૃક્ષ હિંસક પશુઓ અને સર્પોથી ભરેલો હતો.
12.138.21
तस्य मूलमुपाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम् ।
वसति स्म महाप्राज्ञः पलितो नाम मूषिकः ॥ १२.१३८.२१ ॥
તે વૃક્ષના મૂળનો આશ્રય લઈને, સો મુખવાળું દર બનાવીને, પલિત નામનો મહાબુદ્ધિમાન ઉંદર ત્યાં રહેતો હતો.
12.138.22
शाखां तस्य समाश्रित्य वसति स्म सुखं तदा ।
लोमशो नाम मार्जारः सर्वसत्वावसादकः ॥ १२.१३८.२२ ॥
તે વૃક્ષની ડાળીનો આશ્રય લઈને ત્યારે સુખેથી રહેતી હતી લોમશ નામની બિલાડી, જે સર્વ પ્રાણીઓનો વિનાશ કરનારી હતી.
12.138.23
तत्र त्वागत्य चण्डालो ह्यरण्यकृतकेतनः ।
युयोज यन्त्रमुन्माथं नित्यमस्तंगते रवौ ॥ १२.१३८.२३ ॥
ત્યાં આવીને ચાંડાળ, જેણે વનમાં પોતાની નિશાની રાખી હતી, સૂર્યાસ્ત થતાં હંમેશાં ઉન્માથ નામનો ફાંદો ગોઠવતો.
12.138.24
तत्र स्नायुमयान्पाशान्यथावत्संविधाय सः ।
गृहं गत्वा सुखं शेते प्रभातामेति शर्वरीम् ॥ १२.१३८.२४ ॥
ત્યાં સ્નાયુના બનેલા પાશ બરાબર ગોઠવીને તે ઘરે જઈ સુખેથી સૂઈ ગયો; રાત પૂરી થઈ અને પ્રભાત થયું.
12.138.25
तत्र स्म नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगाः ।
कदाचिदत्र मार्जारः संप्रवृत्तो व्यबध्यत ॥ १२.१३८.२५ ॥
ત્યાં રાત્રે હંમેશાં અનેક પ્રકારનાં મૃગો ફસાતાં. એકવાર અહીં એક બિલાડી આવીને ફસાઈ ગઈ.
12.138.26
तस्मिन्बद्धे महाप्राणे शत्रौ नित्याततायिनि ।
तं कालं पलितो ज्ञात्वा प्रचचार सुनिर्भयः ॥ १२.१३८.२६ ॥
તે મહાપ્રાણ, સદા હિંસક શત્રુ બંધાઈ ગયો ત્યારે, તે સમય જાણીને ઉંદર સંપૂર્ણ નિર્ભયપણે ફરવા લાગ્યો.
12.138.27
तेनानुचरता तस्मिन्वते विश्वस्तचारिणा ।
भक्ष्यं मृगयमाणे नचिराद्दृष्टमामिषम् ॥ १२.१३८.२७ ॥
તે તે વ્રતમાં ફરતો, વિશ્વાસપૂર્વક વિચરતો, ખોરાક શોધતો હતો ત્યારે થોડી જ વારમાં માંસ દેખાયું.
12.138.28
स तमुन्माथमारुह्य तदामिषमभक्षयत् ।
तस्योपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन् ॥ १२.१३८.२८ ॥
તે તે જાળ પર ચડીને તે માંસ ખાવા લાગ્યો; બંધાયેલા શત્રુ પર મનમાં હસતો રહ્યો.
12.138.29
आमिषे तु प्रसक्तः स कदाचितवलोकयन् ।
अपश्यदपरं घोरमात्मनो रिपुमागतम् ॥ १२.१३८.२९ ॥
પરંતુ માંસમાં આસક્ત એવો તે એક વાર આસપાસ જોતાં પોતાનો બીજો ભયંકર શત્રુ આવતો જોયો.
12.138.30
शरप्रसूनसंकाशं महीविवरशायिनम् ।
सकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलोचनम् ॥ १२.१३८.३० ॥
બાણના ફૂલ જેવો, ધરતીના બિલમાં સૂતેલો, કુટુંબ સહિત, ચંચળ, તાંબા જેવી આંખોવાળો 'હરિક' નામનો જીવ.
12.138.31
तन मूषिकगन्धेन त्वरमाण उपागतम् ।
सक्ष्यार्थं लेलिहन्वक्रं भूमावूर्ध्वमुखः स्थितः ॥ १२.१३८.३१ ॥
ઉંદરની ગંધથી ઉતાવળે આવેલાને, ખોરાક માટે વાંકું ચાટતો, ભૂમિ પર મુખ ઉપર રાખીને ઊભેલો જોયો.
12.138.32
…ाखागतमरिं चान्यमपश्यत्कोटरालयम् ।
सूलकं चन्द्रकं नाम वक्रतुण्डं दुरासदम् ॥ १२.१३८.३२ ॥
…ડાળી પર આવેલા શત્રુને અને બીજાને પણ જોયો; બખોલમાં રહેનાર, સૂલક અને ચંદ્રક નામનો, વાંકી ચાંચવાળો, નજીક જવા કઠિન.
12.138.33
पतस्य विषयं तस्य नकुलोलूकयोस्तथा ।
यथास्यासीदियं चिन्ता तत्प्राप्तस्य महद्भयम् ॥ १२.१३८.३३ ॥
પડનારના ક્ષેત્રમાં, તેમ જ નોળિયા અને ઘુવડના ક્ષેત્રમાં, તેને જેવી આ ચિંતા હતી, તે સ્થિતિમાં પહોંચેલાને મહાન ભય હતો.
12.138.34
पपद्यस्यां सुकष्टायां मरणे समुपस्थिते ।
मन्ताद्भय उत्पन्ने कथं कार्यं मनीषिणा ॥ १२.१३८.३४ ॥
…એવી અતિ કષ્ટદાયક સ્થિતિમાં, મૃત્યુ નજીક આવે ત્યારે, …ભય ઉત્પન્ન થાય ત્યારે બુદ્ધિમાને શું કરવું?
12.138.35
तथा सर्वतो रुद्धः सर्वत्र भयकर्शितः ।
भवद्भयसंत्रस्तश्चक्रे च परमां मतिम् ॥ १२.१३८.३५ ॥
એ રીતે ચોમેર ઘેરાયેલો, સર્વત્ર ભયથી ક્ષીણ, ભવભયથી ત્રસ્ત થઈને તેણે પરમ નિશ્ચય કર્યો.
12.138.36
आपद्विनाशभूयिष्ठं शङ्कनीयं हि जीवितम् ।
मन्तात्संशयः सोऽयं तस्मादापदुपस्थिता ॥ १२.१३८.३६ ॥
જીવન આપત્તિ અને વિનાશથી ભરેલું છે, ખરેખર શંકનીય છે; વિચારથી આ સંશય છે, તેથી આપત્તિ ઉપસ્થિત થઈ છે.
12.138.37
गतं हि सहसा भूमिं नकुलो मामवाप्नुयात् ।
उलूकश्चेह तिष्ठन्तं मार्जारः पाशसंक्षयात् ॥ १२.१३८.३७ ॥
નોળિયો અચાનક ભૂમિ પર ઊતરીને મને પકડી શકે; અહીં ઊભેલી બિલાડીને ઘુવડ પણ પકડી શકે, ફાંદો તૂટવાથી.
12.138.38
न त्वेवास्मद्विधः प्राज्ञः संमोहं गन्तुमर्हति ।
रिष्ये जीविते यत्नं यावदुच्छ्वासनिग्रहात् ॥ १२.१३८.३८ ॥
પણ મારા જેવા પ્રાજ્ઞે મોહમાં પડવું યોગ્ય નથી; શ્વાસ રોકાય ત્યાં સુધી હું જીવન માટે પ્રયત્ન કરીશ.
12.138.39
न हि बुद्ध्याऽन्वितः प्राज्ञो नीतिशास्त्रविशारदः ।
निमज्जत्यापदं प्राप्य महतोऽर्थानवाप्य ह ॥ १२.१३८.३९ ॥
બુદ્ધિમાન અને નીતિશાસ્ત્રમાં નિપુણ પ્રાજ્ઞ પુરુષ મોટા હેતુઓ મેળવીને પણ આપત્તિમાં પડીને ડૂબતો નથી.
12.138.40
न त्वन्यामिह मार्जाराद्गतिं पश्यामि सांप्रतम् ।
विषमस्थो ह्ययं शत्रुः कृत्यं चास्य महन्मया ॥ १२.१३८.४० ॥
પણ હમણાં આ બિલાડી સિવાય બીજો માર્ગ મને દેખાતો નથી; આ શત્રુ વિષમ સ્થિતિમાં છે, અને તેનું કાર્ય મારા માટે મોટું છે.
12.138.41
जीवितार्थी कथं त्वद्य शत्रुभिः प्रार्थितस्त्रिभिः ।
प्राणहेतोरिमं मित्रं मार्जारं संश्रयामि वै ॥ १२.१३८.४१ ॥
આજે જીવનની ઇચ્છા રાખતો હું, ત્રણ શત્રુઓ દ્વારા પીડિત થઈને, પ્રાણ માટે આ મિત્ર બિલાડીનો આશ્રય લઉં છું.
12.138.42
नीतिशास्त्रं समाश्रित्य हितमस्योपवर्णये ।
येनेमं शत्रुसंघातं मतिपूर्वेण वञ्चये ॥ १२.१३८.४२ ॥
નીતિશાસ્ત્રનો આશ્રય લઈને હું તેનું હિત વિચારું છું; જેથી બુદ્ધિપૂર્વકની યુક્તિથી આ શત્રુસમૂહને છેતરું.
12.138.43
अयमत्यन्तशत्रुर्मे वैषम्यं परमं गतः ।
मूढो ग्राहयितुं स्वार्थं संगत्या यदि शक्यते ॥ १२.१३८.४३ ॥
આ મારો અત્યંત શત્રુ છે, પરમ વિષમ દશામાં આવી પડ્યો છે. આ મૂઢને સંગતથી પોતાનો સ્વાર્થ સમજાવી શકાય તો…
12.138.44
कदाजिद्व्यसनं प्राप्य संधिं कुर्यान्मया सह ॥ १२.१३८.४४ ॥
કોઈક સમયે સંકટમાં પડીને તે મારી સાથે સંધિ કરે.
12.138.45
बलिना सन्निकृष्टस्य शत्रोरपि परिग्रहः ।
कार्य इत्याहुराचार्या विषमे जीवितार्थिना ॥ १२.१३८.४५ ॥
બળવાન દ્વારા નજીક લવાયેલા શત્રુનો પણ સ્વીકાર કરવો જોઈએ, એમ આચાર્યો કહે છે, વિષમ સ્થિતિમાં જીવન ઇચ્છનારે.
12.138.46
श्रेष्ठो हि पण्डितः शत्रुर्न च मित्रमपण्डितः ।
अमित्रे खलु मार्जारे जीवितं संप्रतिष्ठितम् ॥ १२.१३८.४६ ॥
બુદ્ધિમાન શત્રુ શ્રેષ્ઠ છે, મૂર્ખ મિત્ર નહીં. શત્રુ બિલાડીમાં પણ જીવન સ્થિર રહે છે.
12.138.47
ततोऽस्मै संप्रवक्ष्यामि हेतुमात्माभिरक्षणे ।
अपीजानीमयं शत्रुः संगत्या पण्डितो भवेत् ॥ १२.१३८.४७ ॥
તેથી તેને આત્મરક્ષણનું કારણ સમજાવીશ; આ શત્રુ સંગતથી કદાચ બુદ્ધિમાન થાય.
12.138.48
एवं विचिन्तयामास मूषिकः शत्रुचेष्टितम् ॥ १२.१३८.४८ ॥
એ રીતે ઉંદરે શત્રુની ચેષ્ટાનો વિચાર કર્યો.
12.138.49
ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः संधिविग्रहकालवित् ।
सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं मार्जारं मूषिकोऽब्रवीत् ॥ १२.१३८.४९ ॥
ત્યારે અર્થગતિનું તત્ત્વ અને સંધિ-વિગ્રહનો કાળ જાણનાર ઉંદર સાંત્વનાના શબ્દોથી શરૂ કરીને બિલાડીને આ વચન બોલ્યો.
12.138.50
सौहृदेनाभिभाषे त्वां कच्चिन्मार्जार जीवसे ।
जीवितं हि तवेच्छामि श्रेयः साधारणं हि नौ ॥ १२.१३८.५० ॥
મિત્રતાથી તારી સાથે વાત કરું છું, બિલાડી — શું તું જીવે છે? હું તારું જીવન ઇચ્છું છું; કારણ કે આપણા બંનેનું કલ્યાણ સમાન છે.
12.138.51
न ते सौम्य भयं कार्यं जीविष्यसि यथा पुरा ।
अहं त्वामुद्धरिष्यामि प्राणाञ्जह्यां हि ते कृते ॥ १२.१३८.५१ ॥
હે સૌમ્ય, તને ભય ન રાખવો; પહેલાંની જેમ તું જીવતો રહીશ. હું તને ઉદ્ધારીશ; તારા માટે મારા પ્રાણ પણ છોડી દઈશ.
12.138.52
अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र पुष्कल प्रतिभाति मे ।
येन शक्यस्त्वया मोक्षः प्राप्नुं श्रेयस्तथा मया ॥ १२.१३८.५२ ॥
અહીં એક ઉપાય હોવાનું મને લાગે છે, હે પુષ્કલ — જેનાથી તારી મુક્તિ શક્ય છે; અને એ રીતે મારું પણ કલ્યાણ થશે.
12.138.53
मयाऽप्युपायो दृष्टोऽयं विचार्य मतिमात्मनः ।
आत्मार्थं च त्वदर्थं च श्रेयः साधारणां हि नौ ॥ १२.१३८.५३ ॥
મેં પણ મારી બુદ્ધિથી વિચારીને આ ઉપાય જોયો છે — મારા માટે અને તારા માટે પણ; કારણ કે આપણા બંનેનું કલ્યાણ સમાન છે.
12.138.54
इदं हि नकुलोलूकं पापबुद्ध्या हि संस्थितम् ।
न धर्षयति मार्जार तेन ते स्वस्ति सांप्रतम् ॥ १२.१३८.५४ ॥
જુઓ, નોળિયો અને ઘુવડ પાપબુદ્ધિથી ત્યાં ઊભા છે; હે બિલાડી, તેઓ તારા પર હુમલો નહીં કરે — તેથી અત્યારે તારું કલ્યાણ છે.
12.138.55
कूजंश्चपलनेत्रोऽयं कौशिको मां निरीक्षते ।
नगशाखाग्रगः पापस्तस्याहं भृशमुद्विजे ॥ १२.१३८.५५ ॥
ચંચળ આંખોવાળું આ ઘુવડ, વૃક્ષની ડાળીના છેડે બેસીને ગણગણતું મારી સામે જોઈ રહ્યું છે. એ પાપીથી હું અત્યંત ડરું છું.
12.138.56
सतां साप्तपदं मैत्रं स सखा मेऽसि पण्डितः ।
साहाय्यकं करिष्यामि नास्ति ते प्राणतो भयम् ॥ १२.१३८.५६ ॥
સજ્જનો વચ્ચે સાત પગલાંની મૈત્રી હોય છે. તું મારો જ્ઞાની મિત્ર છે. હું તને સહાય કરીશ; તારા પ્રાણને કોઈ ભય નથી.
12.138.57
न हि शक्तोऽसि मार्जार पाशं छेत्तुं मया विना ।
अहं छेत्स्यामि पाशांस्ते यदि मां त्वं न हिंससि ॥ १२.१३८.५७ ॥
હે બિલાડી, મારા વિના તું આ ફાંસો કાપી શકીશ નહીં. જો તું મને હાનિ નહીં પહોંચાડે, તો હું તારા ફાંસા કાપીશ.
12.138.58
त्वमाश्रितो द्रुमस्याग्रं मूलं त्वहमुपाश्रितः ।
चिरोषितावुभावावां वृक्षेऽस्मिन्विदितं च ते ॥ १२.१३८.५८ ॥
તું વૃક્ષના અગ્રભાગે આશ્રિત છે અને હું મૂળ પાસે આશ્રિત છું. આપણે બંને આ વૃક્ષ પર લાંબા સમયથી રહીએ છીએ; આ તારે પણ જાણીતું છે.
12.138.59
यस्मिन्नाश्वासते कश्चिद्यश्च नाश्वसिति क्वचित् ।
न तौ धीराः प्रशंसन्ति नित्यमुद्विग्रमानसौ ॥ १२.१३८.५९ ॥
જેના પર કોઈ વિશ્વાસ કરે છે, અને જે ક્યાંય કોઈ પર વિશ્વાસ કરતો નથી — આ બંનેની ધીર પુરુષો સદા પ્રશંસા કરતા નથી; કારણ કે તેમનું મન સદા વ્યાકુળ રહે છે.
12.138.60
तस्माद्विवर्धतां प्रीतिर्नित्यं संगतमस्तु नौ ।
कालातीतमिहार्थं हि न प्रशंसन्ति पण्डिताः ॥ १२.१३८.६० ॥
તેથી આપણો પ્રેમ સદા વધે અને આપણો સંગ સદા રહે. કારણ કે પંડિતો સમય વીતી ગયેલા કાર્યની પ્રશંસા કરતા નથી.
12.138.61
अर्थयुक्तिमिमां तत्र यथाभूतां निशामय ।
तव जीवितमिच्छामि त्वं ममेच्छसि जीवितम् ॥ १२.१३८.६१ ॥
ત્યાંની આ અર્થયુક્તિ જેવી છે તેવી જ સાંભળો. હું તારું જીવન ઇચ્છું છું, અને તું મારું જીવન ઇચ્છે છે.
12.138.62
कश्चित्तरति काष्ठेन सुगम्भीरां महानदीम् ।
स तारयति तत्काष्ठं स च काष्ठेन तार्यते ॥ १२.१३८.६२ ॥
કોઈ લાકડાના સહારે અતિ ગહન મહાનદી પાર કરે છે. તે તે લાકડાને પાર કરાવે છે, અને તે પોતે તે લાકડા વડે પાર કરાવાય છે.
12.138.63
ईदृशो नौ क्रियायोगो भविष्यति सुविस्तरः ।
अहं त्वां तारयिष्यामि मां च त्वं तारयिष्यसि ॥ १२.१३८.६३ ॥
આપણા બંનેનો આવો કાર્યસહયોગ અત્યંત વિસ્તૃત થશે. હું તને પાર કરાવીશ, અને તું મને પાર કરાવીશ.
12.138.64
एवमुक्त्वा तु पलितस्तमर्थमुभयोर्हितम् ।
हेतुमद्ग्रहणीयं च कालापेक्षी व्यतिष्ठत ॥ १२.१३८.६४ ॥
આમ કહીને તે વૃદ્ધે, બંનેના હિતની, યુક્તિયુક્ત અને ગ્રહણ કરવા યોગ્ય એ વાત કહીને, યોગ્ય સમયની રાહ જોતાં ઊભો રહ્યો.
12.138.65
अथ सुव्याहृतं श्रुत्वा तस्य शत्रोर्विचक्षणः ।
हेतुमद्ग्रहणीयार्थं मार्जारो वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१३८.६५ ॥
પછી તે શત્રુના સારી રીતે કહેલા શબ્દો સાંભળીને, ચતુર બિલાડાએ યુક્તિયુક્ત અને ગ્રહણ કરવા યોગ્ય વાત કહી.
12.138.66
बुद्धिमान्वाक्यसंपन्नस्तद्वाक्यमनुवर्तयन् ।
स्वामवस्थां प्रतीक्ष्यैनं साम्नैव प्रत्यपूजयत् ॥ १२.१३८.६६ ॥
બુદ્ધિમાન અને વાણીકુશળ એવા તેણે, તે વાતનું અનુસરણ કરતાં, પોતાની સ્થિતિ જોઈને તેની રાહ જોઈ, સામનીતિથી જ તેનો સત્કાર કર્યો.
12.138.67
ततस्तीक्ष्णाग्रदशनो मणिवैदूर्यलोचनः ।
मूषिकं मन्दमुद्वीक्ष्य मार्जारो लोमशोऽब्रबीत् ॥ १२.१३८.६७ ॥
ત્યારે તીક્ષ્ણ દાંતવાળો, મણિ અને વૈડૂર્ય જેવી આંખોવાળો લોમશ નામની બિલાડી ઉંદર તરફ ધીમેથી જોઈને બોલી.
12.138.68
नन्दामि सौम्य भद्रं ते यो मां जीवितुमिच्छसि ।
श्रेयश्च यदि जानीषे क्रियतां मा विचारय ॥ १२.१३८.६८ ॥
હે સૌમ્ય, તારું કલ્યાણ થાઓ. જે મારી સાથે જીવવા ઇચ્છે છે તેનાથી હું પ્રસન્ન છું. જો શ્રેય જાણે છે તો કર, વિચાર ન કર.
12.138.69
अहं हि भृशमापन्नस्त्वमापन्नतरो मया ।
द्वयोरापन्नयोः सन्धिः क्रियतां मा चिराय च ॥ १२.१३८.६९ ॥
હું ઘણા સંકટમાં છું, અને તું મારા કરતાં પણ વધુ સંકટમાં છે. બંને સંકટમાં હોવાથી સંધિ કર, વિલંબ ન કર.
12.138.70
विधत्स्व प्राप्तकालं यत्कार्थं सिध्यतु चावयोः ।
मयि कृच्छ्राद्विनिर्मुक्ते न विनङ्क्ष्यति ते कृतम् ॥ १२.१३८.७० ॥
યોગ્ય સમયે જે કરવાનું છે તે કર, જેથી આપણા બંનેનું કાર્ય સિદ્ધ થાય. હું સંકટમાંથી મુક્ત થઈશ તો તારું કરેલું વ્યર્થ નહીં જાય.
12.138.71
न्यस्तमानोस्मि भक्तोस्मि शिष्यस्त्वद्धितकृत्तथा ।
तथा निदेशवर्ती च भवन्तं शरणं गतः ॥ १२.१३८.७१ ॥
હું અહંકાર છોડી ચૂક્યો છું; હું તારો ભક્ત અને શિષ્ય છું. તારું હિત કરનારો અને તારી આજ્ઞામાં રહેનારો છું; હું તારું શરણ લીધું છે.
12.138.72
इत्येवमुक्तः पलितो मार्जारं वशमागतम् ।
वाक्यं हितमुवाचेदमभिजातार्थमर्थवित् ॥ १२.१३८.७२ ॥
આ રીતે કહેવાયેલ પલિત, વશ થયેલી બિલાડીને અર્થ જાણનારા તરીકે આ હિતકારક અને ઉત્તમ પ્રયોજનવાળું વચન કહ્યું.
12.138.73
उदारं यद्भवानाह नैतच्चित्रं भवद्विधे ।
विहितो यस्तु मार्गो मे हितार्थं शृणु तं मम ॥ १२.१३८.७३ ॥
તમે કહેલું ઉદાર વચન તમારા જેવા માટે આશ્ચર્યજનક નથી. મારા હિત માટે જે માર્ગ વિહિત છે તે મારી પાસેથી સાંભળો.
12.138.74
अहं त्वाऽनुप्रवेक्ष्यामि नकुलान्मे महद्भयम् ।
त्रायस्व मां मा वधीश्च शक्तोऽस्मि तव रक्षणे ॥ १२.१३८.७४ ॥
હું તારી અંદર પ્રવેશીશ; નોળિયાથી મને મોટો ભય છે. મારું રક્ષણ કર, મને મારીશ નહીં; તારા રક્ષણમાં હું સમર્થ છું.
12.138.75
उलूकाच्चैव मां रक्ष क्षुद्रः प्रार्थयते हि माम् ।
अहं छेत्स्यामि ते पाशान्सखे सत्येने ते शपे ॥ १२.१३८.७५ ॥
ઘુવડથી પણ મારું રક્ષણ કર; એ નીચ મને ઇચ્છે છે. હે મિત્ર, હું તારા પાશ કાપીશ; તારા સત્યના સોગંદ લઉં છું.
12.138.76
तद्वचः संगतं श्रुत्वा लोमशो युक्तमर्थवत् ।
हर्षादुद्वीक्ष्य पलितं स्वागतेनाभ्यपूजयत् ॥ १२.१३८.७६ ॥
તેનું તે યોગ્ય અને અર્થપૂર્ણ વચન સાંભળીને લોમશે હર્ષથી પલિત તરફ જોઈને સ્વાગતથી તેનો સત્કાર કર્યો.
12.138.77
तं संपूज्याथ पलितं मार्जारः सौहृदे स्थितम् ।
स विचिन्त्याब्रवीद्धीरः प्रीतस्त्वरित एव च ॥ १२.१३८.७७ ॥
પલિતનો સત્કાર કરીને, મૈત્રીમાં સ્થિર રહેલા તે બિલાડાએ વિચારીને ધીરજથી, પ્રસન્ન થઈને અને તરત જ કહ્યું.
12.138.78
क्षिप्रमागच्छ भद्रं ते त्वं मे प्राणसमः सखा ।
तव प्राज्ञप्रसादाद्धि प्रियं प्राप्स्यामि जीवितम् ॥ १२.१३८.७८ ॥
જલ્દી આવ, તારું કલ્યાણ થાય; તું મારા પ્રાણ સમાન મિત્ર છે. તારા પ્રાજ્ઞની કૃપાથી હું મારું પ્રિય જીવન પામીશ.
12.138.79
यद्यदेवंगतेनाद्य शक्यं कर्तुं मया तव ।
तदाज्ञापस्य कर्तास्मि सिद्धिरेवास्तु नौ सखे ॥ १२.१३८.७९ ॥
આજે આ સ્થિતિમાં મારાથી તારા માટે જે કંઈ થઈ શકે તેની આજ્ઞા આપ; હું તે કરીશ. હે મિત્ર, આપણા બંનેને સિદ્ધિ મળો.
12.138.80
अस्मात्ते संशयान्मुक्तः समित्रगणबान्धवः ।
सर्वकार्याणि कर्ताऽहं प्रियाणि च हितानि च ॥ १२.१३८.८० ॥
આ સંકટથી તું મિત્રો, પરિવાર અને સગાંઓ સાથે મુક્ત થયો છે. હું બધાં કાર્યો, પ્રિય અને હિતકારી પણ કરીશ.
12.138.81
मुक्तश्च व्यसनादस्मात्सौम्याहमपि नाम ते ।
प्रीतिमुत्पादयेयं न प्रतिकर्तुं च शक्नुयाम् ॥ १२.१३८.८१ ॥
આ આફતથી મુક્ત થયેલા હે સૌમ્ય, હું પણ તને આનંદ આપી શકું; બદલામાં કંઈક કરી પણ શકું.
12.138.82
प्रत्युपकुर्वन्बह्वपि न भाति पूर्वोपकारिणा तुल्यः ।
एकः करोति हि कृते निष्कारणमेव कुरुतेऽन्यः ॥ १२.१३८.८२ ॥
પહેલાં ઉપકાર કરનારની બરાબરી, ઘણો બદલો વાળ્યા છતાં પણ બરાબર લાગતું નથી. એક કરેલા ઉપકારનો બદલો આપે છે, બીજો કારણ વિના જ કરે છે.
12.138.83
एवमाश्वासितो बिद्वान्मार्जारेण स मूषिकः ।
प्रविवेश सुविस्रब्धः सम्यगङ्गीचकार ह ॥ १२.१३८.८३ ॥
આ રીતે બિલાડીથી આશ્વસ્ત થયેલો તે બુદ્ધિમાન ઉંદર પૂરા વિશ્વાસ સાથે અંદર ગયો અને તેને સારી રીતે સ્વીકાર્યું.
12.138.84
ग्राहयित्वा तु तं स्वार्थं मार्जारं मूषिकस्तथा ।
मार्जारोरसि विस्रब्धः सुष्वाप पितृमातृवत् ॥ १२.१३८.८४ ॥
પરંતુ તે ઉંદરે પોતાના સ્વાર્થ માટે બિલાડીને પણ એ રીતે પકડાવી, અને બિલાડીની છાતી પર વિશ્વાસથી માતાપિતાની જેમ સૂઈ ગયો.
12.138.85
निलीनं तस्य गात्रेषु मार्जारस्याथ मूषिकम् ।
दृष्ट्वा तौ नकुलोलूकौ निराशौ प्रत्यपद्यताम् ॥ १२.१३८.८५ ॥
તેના અંગોમાં છુપાયેલા બિલાડા અને ઉંદરને જોઈને તે નોળિયો અને ઘુવડ નિરાશ થઈને પાછા ફર્યા.
12.138.86
तथैव तौ सुसंत्रस्तौ दृढमागततन्द्रितौ ।
दृष्ट्वा तयोः परां प्रीतिं विस्मयं परमं गतौ ॥ १२.१३८.८६ ॥
એ જ રીતે તે બંને અત્યંત ડરી ગયા અને ઊંઘ-આળસમાં પડ્યા. તેમનો પરમ પ્રેમ જોઈને તેઓ અતિ આશ્ચર્યચકિત થયા.
12.138.87
बलिनौ मतिमन्तौ च सुवृत्तौ चाप्युपासितौ ।
अशक्तौ तु नयात्तस्मात्संप्रधर्षयितुं बलात् ॥ १२.१३८.८७ ॥
તેઓ બળવાન, બુદ્ધિમાન અને સદાચારી હતા, અને તેમની સેવા પણ કરવામાં આવી હતી; છતાં નીતિને કારણે બળજબરીથી તેમના પર હુમલો કરવામાં તેઓ અસમર્થ હતા.
12.138.88
कार्यार्थं कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषिकौ ।
उलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुस्तौ स्वमालयम् ॥ १२.१३८.८८ ॥
એક કાર્ય માટે સંધિ કરેલા બિલાડા અને ઉંદરને જોઈને તે ઘુવડ અને નોળિયો ઝડપથી પોતાના નિવાસે ચાલ્યા ગયા.
12.138.89
लीनः स तस्य गात्रेषु पलितो देशकालवित् ।
चिच्छेद पाशान्नृपते कालाकाङ्क्षी शनैः शनैः ॥ १२.१३८.८९ ॥
તેના અંગોમાં છુપાયેલા તે વૃદ્ધ ઉંદરે, દેશ-કાળને જાણીને, હે રાજન્, યોગ્ય સમયની રાહ જોતાં ધીમે ધીમે બંધનો કાપી નાખ્યાં.
12.138.90
अथ बन्धपरिक्लिष्टो मार्जारो वीक्ष्य मूषिकम् ।
छिन्दन्तं वै तदा पाशानत्वरन्तं त्वरान्वितः ॥ १२.१३८.९० ॥
ત્યારે બંધનથી પીડિત બિલાડાએ બંધનો કાપતા ઉંદરને જોયો; તે ઉતાવળ કરતો ન હતો, પણ બિલાડો આતુરતાથી ઉતાવળો થઈ રહ્યો હતો.
12.138.91
तमत्वरन्तं पलितं पाशानां छेदने तदा ।
संचोदयितुमारेभे मार्जारो मूषिकं ततः ॥ १२.१३८.९१ ॥
ત્યારે બિલાડી, ફાંસા કાપવામાં ઉતાવળ ન કરતા તે વૃદ્ધ ઉંદરને પ્રેરિત કરવા લાગી.
12.138.92
किं सौम्य नातित्वरसे किं कृतार्थोऽवमन्यसे ।
छिन्धि पाशानमित्रघ्न पुरा श्वपच एति सः ॥ १२.१३८.९२ ॥
સૌમ્ય, તું અતિશય ઉતાવળ કેમ નથી કરતો? તારું કામ પૂરું થયું માનીને અવગણના કરે છે? શત્રુઘાતી, ફાંસા કાપ; એ શ્વપચ આવે તે પહેલાં.
12.138.93
इत्युक्तस्त्वरताऽनेन मतिमान्पलितोऽब्रवीत् ।
मार्जारमकृतप्रज्ञं तथ्यमात्महितं वचः ॥ १२.१३८.९३ ॥
આ રીતે ઉતાવળ કરાવાયેલો તે બુદ્ધિમાન વૃદ્ધ ઉંદર, અવિવેકી બિલાડીને સત્ય અને પોતાના હિતની વાત બોલ્યો.
12.138.94
तूष्णीं भव न ते सौम्य त्वरा कार्या न संभ्रमः ।
वयमेवात्र कालज्ञा न कालः परिहास्यते ॥ १२.१३८.९४ ॥
ચૂપ રહે, સૌમ્ય; તારે ઉતાવળ કે ગભરાટ ન કરવો. અહીં કાળને જાણનારા અમે જ છીએ; કાળ વેડફાશે નહીં.
12.138.95
अकाले कृत्यमारब्धं कर्तुर्नार्थाय कल्पते ।
तदेव काल आरब्धं महतेऽर्थाय कल्पते ॥ १२.१३८.९५ ॥
અકાળે શરૂ કરેલું કાર્ય કરનારના હેતુને અનુકૂળ નથી થતું; એ જ કાર્ય યોગ્ય કાળે શરૂ થાય તો મહાન હેતુ સાધે છે.
12.138.96
अकाले विप्रमुक्तान्मे त्वत्त एव भयं भवेत् ।
तस्मात्कालं प्रतीक्षस्व किमिति त्वरसे सखे ॥ १२.१३८.९६ ॥
અકાળે હું મુક્ત થાઉં તો તારાથી જ મને ભય ઊભો થશે. તેથી સમયની રાહ જો; મિત્ર, તું કેમ આટલી ઉતાવળ કરે છે?
12.138.97
यावत्पश्यामि चण्डालमायान्तं शस्त्रपाणिनम् ।
ततश्छेत्स्यामि ते पाशान्प्राप्ते साधारणे भये ॥ १२.१३८.९७ ॥
શસ્ત્ર હાથમાં લઈને આવતા એ ચાંડાલને હું જોઉં ત્યાં સુધી રાહ જો; સામાન્ય ભય આવે ત્યારે હું તારા ફાંસા કાપીશ.
12.138.98
तस्मिन्काले प्रमुक्तस्त्वं तरुमेवाधिरोक्ष्यसे ।
न हि ते जीवितादन्यत्किंचित्कृत्यं भविष्यति ॥ १२.१३८.९८ ॥
તે સમયે મુક્ત થઈને તું વૃક્ષ પર જ ચઢી જઈશ; કારણ કે જીવન કરતાં મોટું બીજું કોઈ કાર્ય તારા માટે નહીં હોય.
12.138.99
तस्मिन्कालेऽपि च तता दिवाकीर्तिभयार्दितः ।
मम न ग्रहणे शक्तः पलायनपरायणः ॥ १२.१३८.९९ ॥
તે સમયે પણ દિવાકીર્તિ (ઘુવડ)ના ભયથી પીડિત થઈને તે મને પકડવા અસમર્થ રહી ભાગી જવામાં જ લાગેલો રહેશે.
12.138.100
ततो भवत्यपक्रान्ते त्रस्ते भीते च लुब्धकात् ।
अहं बिलं प्रवेक्ष्यामि भवाञ्शाखां गमिष्यति ॥ १२.१३८.१०० ॥
પછી જ્યારે તે શિકારી ભયથી કંપીને દૂર ચાલ્યો જાય, ત્યારે હું દરમાં પ્રવેશીશ અને તું ડાળી પર જઈશ.
12.138.101
एवमुक्तस्तु मार्जारो मूषिकेणात्मनो हितम् ।
वचनं वाक्यतत्त्वज्ञो जीवितार्थी महामतिः ॥ १२.१३८.१०१ ॥
ઉંદરે આ રીતે કહ્યું ત્યારે, પોતાના હિતની વાતનું તત્ત્વ જાણતી, જીવનની ઇચ્છા રાખતી તે મહામતિ બિલાડી (તે માની ગઈ).
12.138.102
अथात्मकृत्ये त्वरितः सम्यक्प्रार्थितमाचरन् ।
उवाच लोमशो वाक्यं मूषिकं चिरकारिणाम् ॥ १२.१३८.१०२ ॥
પછી પોતાના કાર્યમાં ઉતાવળ કરતાં, માગ્યા પ્રમાણે સારી રીતે કરતાં, લોમશ નામના તે ઉંદરે મોડેથી કામ કરનારાઓ વિશે આ વચન કહ્યું.
12.138.103
नह्येवं मित्रकार्याणि प्रीत्या कुर्वन्ति साधवः ॥ १२.१३८.१०३ ॥
સજ્જનો મિત્રનાં કાર્યો આ રીતે પ્રેમથી કરતા નથી.
12.138.104
यथा त्वं मोक्षितः कृच्छ्रात्त्वरमाणेन वै मया ।
तथा हि त्वरमाणेन त्वया कार्यमिदं मम।
यत्नं कुरु महाप्राज्ञ यथा स्वस्त्यावयोर्भवेत् ॥ १२.१३८.१०४ ॥
જેમ મેં તને ઉતાવળથી સંકટમાંથી છોડાવ્યો, તેમ તારે પણ ઉતાવળથી આ મારું કાર્ય કરવું જોઈએ. હે મહાપ્રાજ્ઞ, એવો યત્ન કર કે આપણા બંનેનું કલ્યાણ થાય.
12.138.105
अथवा पूर्ववैरं त्वं स्मरन्कालं जिहीर्षसि ।
पश्य दुष्कृतकर्मंस्त्वं व्यक्तमायुःक्षयो मम ॥ १२.१३८.१०५ ॥
અથવા પૂર્વનું વેર યાદ કરીને તું કાળને (મારા આયુષ્યને) હરવા ઇચ્છે છે? હે દુષ્કર્મી, જો, મારા આયુષ્યનો ક્ષય સ્પષ્ટ છે.
12.138.106
यदि किंचिन्मयाऽज्ञानात्पुरस्ताद्दुष्कृतं कृतम् ।
न तन्मनसि कर्तव्यं क्षामये त्वां प्रसीद मे ॥ १२.१३८.१०६ ॥
જો મેં અજ્ઞાનથી પહેલાં કંઈ દુષ્કર્મ કર્યું હોય, તો તે મનમાં ન રાખવું. હું તારી ક્ષમા માગું છું, મારા પર પ્રસન્ન થા.
12.138.107
तमेवंवादिनं प्राज्ञं शास्त्रविद्बुद्धिसत्तमः ।
उवाचेदं वचः श्रेष्ठं मार्जारं मूषिकस्तदा ॥ १२.१३८.१०७ ॥
આ રીતે બોલનાર તે પ્રાજ્ઞને, શાસ્ત્રજ્ઞ અને બુદ્ધિમાં શ્રેષ્ઠ ઉંદરે ત્યારે બિલાડીને આ શ્રેષ્ઠ વચન કહ્યું.
12.138.108
श्रुतं मे तव मार्जार स्वमर्थं परिगृह्णतः ।
ममापि त्वं विजानासि स्वमर्थं परिगृह्णतः ॥ १२.१३८.१०८ ॥
હે બિલાડા, મેં સાંભળ્યું છે કે તું તારો સ્વાર્થ સાધે છે. મારો પણ સ્વાર્થ સાધનારો હું છું એ તું જાણે છે.
12.138.109
यन्मित्रं भीतवत्साध्यं यस्मिन्मित्रे भयं हितम् ।
आरक्षितं ततः कार्यं पाणिः सर्पमुखादिव ॥ १२.१३८.१०९ ॥
ડરેલાની જેમ સાધવા યોગ્ય મિત્ર, જે મિત્રમાં ભય જ હિતકારી છે — તેનાથી રક્ષિત રહીને કાર્ય કરવું, સાપના મોંમાંથી હાથ બચાવવાની જેમ.
12.138.110
कृत्वा बलवता संधिमात्मानं यो न रक्षति ।
अपथ्यमिव तद्भुक्तं तस्यार्थाय कल्पते ॥ १२.१३८.११० ॥
બળવાન સાથે સંધિ કરીને પણ જે પોતાનું રક્ષણ નથી કરતો, તેના માટે તે અપથ્ય ભોજન જેવી બને છે; તે તેના જ હેતુ માટે સમર્થ થાય છે.
12.138.111
कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचिद्रिपुः ।
अर्थतस्तु निबध्यन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२.१३८.१११ ॥
કોઈ કોઈનો કાયમી મિત્ર નથી, અને કોઈ કોઈનો કાયમી શત્રુ નથી; સ્વાર્થથી જ મિત્રો અને શત્રુઓ બંધાય છે.
12.138.112
अर्थैरर्था निबध्यन्ते गजैरिव महागजाः ।
न च कश्चित्कृते कार्ये कर्तारं समवेक्षते।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ १२.१३८.११२ ॥
મોટા હાથીઓ હાથીઓ વડે બંધાય છે, તેમ સ્વાર્થો સ્વાર્થો વડે બંધાય છે. કામ થઈ ગયા પછી કોઈ કરનારની સામે જોતું નથી; તેથી બધાં કાર્યો થોડું બાકી રાખીને કરાવવાં.
12.138.113
तस्मिन्कालेऽपि च भवान्दिवाकीर्तिभयार्दितः ।
मम न ग्रहणे शक्तः पलायपरायणः ॥ १२.१३८.११३ ॥
તે સમયે પણ તમે લોકનિંદાના ભયથી પીડાઈને, મને પકડવા અસમર્થ થઈ ભાગી જવામાં જ લાગેલા હતા.
12.138.114
छिन्नं तु तन्तुबाहुल्यं तन्तुरेकोऽवशेषितः ।
छेत्स्याम्यहं तमप्याशु निर्वृतो भव लोमश ॥ १२.१३८.११४ ॥
ઘણા દોરા કપાઈ ગયા, માત્ર એક દોરો બાકી રહ્યો છે; તેને પણ હું જલદી કાપી નાખીશ. હે લોમશ, નિશ્ચિંત રહો.
12.138.115
तयोः संवदतोरेवं तथैवापन्नयोर्द्वयोः ।
क्षयं जगाम सा रात्रिर्लोमशं त्वागमद्भयम् ॥ १२.१३८.११५ ॥
આ રીતે વાતચીત કરતા, એ જ સંકટમાં પડેલા એ બંનેની તે રાત્રિ વીતી ગઈ; અને લોમશ પાસે ભય આવી પહોંચ્યો.
12.138.116
ततः प्रभातसमये विकटः कृष्णपिङ्गलः ।
स्थूलस्फिग्विकृतो रूक्षः श्वयूथपरिवारितः ॥ १२.१३८.११६ ॥
પછી પ્રભાતકાળે ભયંકર, કાળો-પીળો, જાડા અને વિકૃત નિતંબવાળો, રૂક્ષ એક પુરુષ કૂતરાઓના ટોળાથી ઘેરાયેલો દેખાયો.
12.138.117
शङ्कुकर्णो महावक्रः खनित्री घोरदर्शनः ।
परिघो नाम चण्डालः शस्त्रपाणिरदृश्यत ॥ १२.१३८.११७ ॥
શંકુ જેવા કાનવાળો, અત્યંત વાંકો, કોદાળી લીધેલો, ભયંકર દેખાવવાળો પરિઘ નામનો ચાંડાલ હાથમાં શસ્ત્ર સાથે દેખાયો.
12.138.118
तं दृष्ट्वा यमदूताभं मार्जारस्त्रस्तचेतनः ।
उवाच पलितं भीतः किमिदानीं करिष्यसि ॥ १२.१३८.११८ ॥
યમદૂત સમાન તેને જોઈને ભયભીત મનની બિલાડી ડરીને ઉંદરને બોલી, "હવે તું શું કરીશ?"
12.138.119
तथैव च सुसंत्रस्तौ तं दृष्ट्वा घोरसंकुलम् ।
क्षणेन नकुलोलूकौ नैराश्यमुपजग्मतुः ॥ १२.१३८.११९ ॥
એ જ રીતે અત્યંત ડરેલા નોળિયો અને ઘુવડ એ ભયંકર ટોળાને જોઈને ક્ષણમાં નિરાશ થઈ ગયાં.
12.138.120
बलिनौ मतिमन्तौ च संघातं चाप्युपागतौ ।
अशक्तौ सुनयात्तस्मात्संप्रधर्षयितुं बलात् ॥ १२.१३८.१२० ॥
બળવાન અને બુદ્ધિમાન એ બંને એકઠા થયા છતાં, સારી નીતિ વિના બળથી તેને હરાવવા અસમર્થ હતાં.
12.138.121
कार्यार्थे कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषिकौ ।
उलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुः स्वंस्वमालयम् ॥ १२.१३८.१२१ ॥
એક કાર્ય માટે કરાર કરેલા તે બિલાડી અને ઉંદર, તથા ઘુવડ અને નોળિયાને જોઈને, તેઓ ઝડપથી પોતપોતાના નિવાસ તરફ ચાલ્યા ગયા.
12.138.122
ततश्चिच्छेद तं तन्तुं मार्जारस्य स मूषिकः ।
विप्रमुक्तोऽथ मार्जारस्तमेवाभ्यपतद्दुमम् ॥ १२.१३८.१२२ ॥
પછી તે ઉંદરે બિલાડીનો તે દોરો કાપી નાખ્યો. મુક્ત થયેલી બિલાડી તે જ ઝાડ પર કૂદી પડી.
12.138.123
स तस्मात्संभ्रमान्मुक्तो मुक्तो घोरेण सत्रुणा ।
बिलं विवेश पलितः शाखां लेभे स लोमशः ॥ १२.१३८.१२३ ॥
તે ભયાનક શત્રુથી ઉતાવળે મુક્ત થઈને દરમાં પ્રવેશ્યો. પલિત અને લોમશને એક ડાળી મળી.
12.138.124
उन्माथमप्युपादाय चण्डालो वीक्ष्य सर्वशः ।
विहताशः क्षणेनैव तस्माद्देशादपाक्रमत्।
जगाम स स्वभवनं चण्डालो भरतर्षभ ॥ १२.१३८.१२४ ॥
ઉન્માથ નામનું સાધન લઈને પણ ચાંડાળે ચારે તરફ જોયું; ક્ષણભરમાં તેની આશા તૂટી ગઈ. તે સ્થળેથી પાછો ફરીને, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તે ચાંડાળ પોતાના ઘરે ગયો.
12.138.125
ततस्तस्माद्भान्मुक्तो दुर्लभं प्राप्य जीवितम् ।
बिलस्थं पादपाग्रस्थः पलितं लोमशोऽब्रवीत् ॥ १२.१३८.१२५ ॥
પછી તે ભયથી મુક્ત થઈને, દુર્લભ જીવન મેળવીને, ઝાડની ડાળીના છેડે ઊભેલો લોમશ દરમાં રહેલા પલિતને બોલ્યો.
12.138.126
अकृत्वा संविदं कांचित्सहसा त्वमपस्रुतः ।
कृतज्ञः कृतकल्याणः कच्चिन्मां नाभिशङ्कसे ॥ १२.१३८.१२६ ॥
કોઈ કરાર કર્યા વિના તું અચાનક સરકી ગયો. હે કૃતજ્ઞ, ભલું કરનારા, શું તું મારા પર શંકા નથી કરતો?
12.138.127
गत्वा च मम विश्वासं दत्त्वा च मम जीवितम् ।
मित्रोपभोगसमये किं हि मां नोपसर्पसि ॥ १२.१३८.१२७ ॥
મારો વિશ્વાસ મેળવીને અને મારું જીવન આપીને, મિત્રોના સુખભોગના સમયે તું મારી પાસે કેમ નથી આવતો?
12.138.128
कृत्वा हि पूर्वं मित्राणि यः पश्चान्नानुतिष्ठति ।
न स मित्राणि लभते कृच्छ्रात्स्वापत्सु दुर्मतिः ॥ १२.१३८.१२८ ॥
જે પહેલાં મિત્રતા કરીને પછી તેનું પાલન કરતો નથી, તે દુર્બુદ્ધિ પોતાની આપત્તિમાં કષ્ટે પણ મિત્રો મેળવતો નથી.
12.138.129
सत्कृतोऽहं त्वया मित्र सामर्थ्यादात्मानः सखे ।
स मां मित्रत्वमापन्नमुपभोक्तुं त्वमर्हसि ॥ १२.१३८.१२९ ॥
હે મિત્ર, તેં તારા સામર્થ્ય પ્રમાણે મારો સત્કાર કર્યો; મિત્રતા પામેલા મારો હવે તું ઉપભોગ કરવો યોગ્ય છે.
12.138.130
यानि मे सन्ति मित्राणि ये च मे सन्ति बान्धवाः ।
सर्वे त्वां पूजयिष्यन्ति शिष्या गुरुमिव प्रियम् ॥ १२.१३८.१३० ॥
મારા જે મિત્રો અને સગાં-સંબંધીઓ છે, તે બધા પ્રિય ગુરુને શિષ્યો પૂજે તેમ તારી પૂજા કરશે.
12.138.131
अहं च पूजयिष्ये त्वां समित्रगणबान्धवम् ।
जीवितस्य प्रदातारं कृतज्ञः को न पूजयेत् ॥ १२.१३८.१३१ ॥
હું પણ તને, તારા મિત્રગણ અને સગાં સાથે, જીવન આપનાર તરીકે પૂજીશ; કૃતજ્ઞ કોણ તેની પૂજા ન કરે?
12.138.132
ईश्वरो मे भवानस्तु शरीरस्य गृहस्य च ।
अर्थानां चैव सर्वेषामनुशास्ता च मे भव ॥ १२.१३८.१३२ ॥
તું મારા શરીર અને ઘરનો સ્વામી થા, અને સર્વ કાર્યોમાં મારો માર્ગદર્શક પણ થા.
12.138.133
अमात्यो मे भव प्राज्ञ पितेवेह प्रशाधि माम् ।
न तेऽस्ति भयमस्मत्तो जीवितेनात्मनः शपे ॥ १२.१३८.१३३ ॥
હે પ્રાજ્ઞ, તું મારો અમાત્ય બન; અહીં પિતાની જેમ મને શાસન કર. અમારી તરફથી તને કોઈ ભય નથી—હું મારા જીવનના સોગંદ લઉં છું.
12.138.134
बुद्ध्या त्वमुशना साक्षाद्बलेनाधिकृता वयम् ।
त्वं मन्त्रबलयुक्तो हि दद्या विजयमेव मे ॥ १२.१३८.१३४ ॥
બુદ્ધિમાં તું સાક્ષાત ઉશના (શુક્રાચાર્ય) છે; અમે બળથી અધીન છીએ. મંત્રબળથી યુક્ત તું મને ચોક્કસ વિજય આપીશ.
12.138.135
एवमुक्तः परं सान्त्वं मार्जारेण स मूषिकः ।
उवाच परमार्थज्ञः श्लक्ष्णमात्महितं वचः ॥ १२.१३८.१३५ ॥
બિલાડીએ આ રીતે અત્યંત સાંત્વનાભર્યા શબ્દો કહ્યા, ત્યારે પરમાર્થ જાણનાર તે ઉંદરે કોમળ સ્વરે પોતાના હિતનાં વચન કહ્યાં.
12.138.136
यद्भवानाह तत्सर्वं मया ते लोमश श्रुतम् ।
ममापि तावद्ब्रुवतः शृणु यत्प्रतिभाति मे ॥ १२.१३८.१३६ ॥
તમે જે કહ્યું તે બધું મેં સાંભળ્યું છે, હે લોમશ. હવે બોલતા મારી વાત પણ સાંભળો—જે મને લાગે છે.
12.138.137
वेदितव्यानि मित्राणि बोद्धव्याश्चापि शत्रवः ।
एतत्सुसूक्ष्मं लोकेऽस्मिन्दृश्यते प्राज्ञसंमतैः ॥ १२.१३८.१३७ ॥
મિત્રોને જાણવા જોઈએ અને શત્રુઓને પણ ઓળખવા જોઈએ. આ જગતમાં આ અતિ સૂક્ષ્મ છે; પ્રાજ્ઞોની સંમતિથી તે દેખાય છે.
12.138.138
शत्रुरूपा हि सुहृदो मित्ररूपाश्च शत्रवः ।
सान्त्वितास्ते न बुध्यन्ते रागलोभवशं गताः ॥ १२.१३८.१३८ ॥
શત્રુના રૂપમાં મિત્રો હોય છે અને મિત્રના રૂપમાં શત્રુઓ હોય છે. સાંત્વના પામેલા તેઓ ઓળખાતા નથી, કારણ કે તેઓ રાગ અને લોભને વશ થઈ ગયેલા છે.
12.138.139
येषां सौम्यानि मित्राणि क्रोधनाश्चैव शत्रवः ।
सान्त्वितास्ते न बुध्यन्ते रागलोभवशंगताः ॥ १२.१३८.१३९ ॥
જેમના મિત્રો સૌમ્ય અને શત્રુઓ ક્રોધી હોય છે, તેઓ શાંત કરાયા છતાં સમજતા નથી, કારણ કે તેઓ રાગ અને લોભને વશ થઈ ગયા હોય છે.
12.138.140
नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यते ।
सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२.१३८.१४० ॥
જન્મથી કોઈ શત્રુ નથી કે કોઈ મિત્ર નથી; સામર્થ્યના સંબંધથી જ મિત્રો ઉત્પન્ન થાય છે અને એ જ રીતે શત્રુઓ પણ થાય છે.
12.138.141
यो यस्मिञ्जीवति स्वार्थे पश्येत्पीडां न जीवति ।
स तस्य मित्रं तावत्स्यःद्यावन्न स्याद्विपर्ययः ॥ १२.१३८.१४१ ॥
જે પોતાના સ્વાર્થમાં જીવે છે અને જેનાથી પીડા જોતો નથી, તે તેનો મિત્ર બને છે, જ્યાં સુધી વિપર્યય ન થાય ત્યાં સુધી.
12.138.142
नास्ति मैत्री स्थिरा नाम न च ध्रुवमसौहृदम् ।
अर्थयुक्त्याऽनुजायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२.१३८.१४२ ॥
સ્થિર મૈત્રી નામની કોઈ વસ્તુ નથી, અને ચોક્કસ શત્રુતા પણ નથી; સ્વાર્થની યુક્તિથી મિત્રો ઉત્પન્ન થાય છે, અને એ જ રીતે શત્રુઓ પણ.
12.138.143
मित्रं च शत्रुतामेति कस्मिंश्चित्कालपर्यये ।
शत्रुश्च मित्रतामेति स्वार्थो हि बलवत्तरः ॥ १२.१३८.१४३ ॥
કોઈ કાળપરિવર્તનમાં મિત્ર શત્રુતા પામે છે અને શત્રુ મિત્રતા પામે છે; કારણ કે સ્વાર્થ જ સૌથી બળવાન છે.
12.138.144
यो विश्वसिति मित्रेषु न विश्वसिति शत्रुषु ।
अर्थयुक्तिमविज्ञाय चलितं तस्य जीवितम् ॥ १२.१३८.१४४ ॥
જે મિત્રોમાં વિશ્વાસ કરે છે અને શત્રુઓમાં વિશ્વાસ નથી કરતો, પણ સ્વાર્થની યુક્તિ નથી જાણતો, તેનું જીવન ડગમગી જાય છે.
12.138.145
मित्रे वा यदि वा शत्रौ तस्यापि चलिता मतिः ।
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नमपि मूलानि कृन्तति ॥ १२.१३८.१४५ ॥
મિત્રમાં હોય કે શત્રુમાં, જેનું મન ચંચળ હોય તેના પર પણ વિશ્વાસ ન કરવો. અવિશ્વસનીય પર વિશ્વાસ ન કરવો; વિશ્વસનીય પર પણ અતિ વિશ્વાસ ન કરવો. વિશ્વાસથી ઉત્પન્ન થયેલો ભય પણ મૂળ કાપી નાખે છે.
12.138.146
अर्थयुक्त्या हि जायन्ते पिता माता सुतस्तथा ।
मातुला भागिनेयाश्च तथा संबन्धिबान्धवाः ॥ १२.१३८.१४६ ॥
સ્વાર્થની યુક્તિથી જ પિતા, માતા, પુત્ર, તેમજ મામા, ભાણેજ, સંબંધીઓ અને બાંધવો ઉત્પન્ન થાય છે.
12.138.147
पुत्रं हि मातापितरौ त्यजतः पतितं प्रियम् ।
लोको रक्षति चात्मानं पश्य स्वार्थस्य सारताम् ॥ १२.१३८.१४७ ॥
પડી ગયેલા પ્રિય પુત્રને પણ માતા-પિતા ત્યજી દે છે; લોકો પોતાની જ રક્ષા કરે છે. સ્વાર્થનો સાર જુઓ.
12.138.148
सामान्या निष्कृतिः प्राज्ञ यो मोक्षात्समन्तरम् ।
कृत्यं मृगयते कर्तुं सुखोपायमसंशयम् ॥ १२.१३८.१४८ ॥
હે પ્રાજ્ઞ, આ સામાન્ય નિષ્કૃતિ છે: મુક્તિ પછી તરત માણસ કરવા યોગ્ય કાર્ય શોધે છે — નિઃસંશય સુખનો ઉપાય.
12.138.149
अस्मिन्निलय एवं त्वं न्यग्रोधादवतारितः ।
पूर्वं निविष्टमुन्माथं चपलन्वान्न बुद्धवान् ॥ १२.१३८.१४९ ॥
આ નિવાસમાં આ રીતે તને વડના ઝાડ પરથી ઉતારવામાં આવ્યો હતો. પહેલાં વસેલાને હાંકી કઢાયો; ચંચળ હોવાથી તું તે સમજ્યો નહીં.
12.138.150
आत्मनश्चपलो नास्ति कुतोऽन्येषां भविष्यति ।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि चपलो हन्त्यसंशयम् ॥ १२.१३८.१५० ॥
જે પોતાના વિષયમાં પણ ચંચળ નથી, તે બીજાઓ વિષે કેવી રીતે હશે? તેથી ચંચળ માણસ નિઃસંશય બધાં કાર્યોનો નાશ કરે છે.
12.138.151
ब्रवीषि मधुरं यच्च प्रियो मेऽद्य भवानिति ।
तन्मिथ्याकारणं सर्वं विस्तरेणापि मे शृणु ॥ १२.१३८.१५१ ॥
આજે તું મને પ્રિય છે એવું જે મધુર બોલે છે, તે બધું ખોટા કારણથી છે; તે વિસ્તારથી મારી પાસેથી સાંભળ.
12.138.152
कारणात्प्रियतामेति द्वेष्यो भवति कारणात् ।
अर्थार्थी जीवलोकोऽयं न कश्चित्कस्यचित्प्रियः ॥ १२.१३८.१५२ ॥
કારણથી કોઈ પ્રિય થાય છે અને કારણથી જ દ્વેષ્ય થાય છે. આ જીવલોક સ્વાર્થનો ઇચ્છુક છે; કોઈ કોઈનો પ્રિય નથી.
12.138.153
सख्यं सोदर्ययोर्भ्रात्रोदर्पंत्योर्वा परस्परम् ।
कस्यचिन्नाभिजानामि प्रीतिं निष्कारणामिह ॥ १२.१३८.१५३ ॥
સગા ભાઈઓ વચ્ચે, ભાઈઓ વચ્ચે કે પતિ-પત્ની વચ્ચેની પરસ્પર મૈત્રીમાં, આ જગતમાં કોઈની પણ કારણ વિનાની પ્રીતિ હું જાણતો નથી.
12.138.154
यद्यपि भ्रातरः क्रुद्धा भार्या वा कारणान्तरे ।
स्वभावतस्ते प्रीयन्ते नेतरः प्राकृतो जनः ॥ १२.१३८.१५४ ॥
ભાઈઓ ક્રોધિત હોય, અથવા પત્ની બીજા કારણથી ક્રોધિત હોય, તોપણ તેઓ સ્વભાવથી જ પ્રસન્ન થાય છે; બીજો સામાન્ય માણસ તેવો નથી.
12.138.155
प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः ।
मन्त्रहोमजपैरन्यः कार्यार्थे प्रीयते जनः ॥ १२.१३८.१५५ ॥
કોઈ દાનથી પ્રિય થાય છે, કોઈ પ્રિય વચનથી; અને બીજો મંત્ર, હોમ અને જપથી. માણસ કોઈ કાર્યના હેતુથી પ્રસન્ન થાય છે.
12.138.156
उत्पन्ना कारणात्प्रीतिरासीन्नौ कारणान्तरे ।
प्रध्वस्ते कारणस्थाने सा प्रीतिर्नाभिवर्तते ॥ १२.१३८.१५६ ॥
કોઈ કારણથી આપણા બંને વચ્ચે પ્રીતિ ઉત્પન્ન થઈ હતી, તે બીજા કારણથી હતી. કારણનું સ્થાન જ નષ્ટ થઈ જાય ત્યારે તે પ્રીતિ પાછી આવતી નથી.
12.138.157
किंनु तत्कारणं मन्ये येनाहं भवतः प्रियः ।
अन्यत्राभ्यवहारार्थात्तत्रापि च बुधा वयम् ॥ १२.१३८.१५७ ॥
હું વિચારું છું કે કયા કારણે હું તમારો પ્રિય છું? બીજા કોઈ હેતુથી નહિ, ભોગ માટે પણ નહિ — આપણે તો બુદ્ધિમાન છીએ.
12.138.158
कालो हेतुं विकुरुते स्वार्थस्तमनुवर्तते ।
स्वार्धं प्राज्ञोऽभिजानाति प्राज्ञं लोकोऽनुवर्तते।
न त्वीदृशं त्वया वाच्यं विद्यते स्वार्थपण्डितः ॥ १२.१३८.१५८ ॥
કાળ કારણને બદલે છે; સ્વાર્થ તેનું અનુસરણ કરે છે. બુદ્ધિમાન પોતાનો સ્વાર્થ ઓળખે છે; લોક બુદ્ધિમાનનું અનુસરણ કરે છે. આવી વાત તારે ન કહેવી; સ્વાર્થમાં નિપુણ માણસ અહીં છે.
12.138.159
न कालो हि समर्थस्य स्नेहहेतुरयं तव ।
तस्मान्नाहं चले स्वार्थात्सुस्थितः संधिविग्रहे ॥ १२.१३८.१५९ ॥
કાળ જ સમર્થના સ્નેહનું કારણ નથી; આ તારો સ્નેહ છે. તેથી હું સ્વાર્થથી ડગતો નથી; સંધિ અને યુદ્ધમાં હું સ્થિર છું.
12.138.160
अभ्राणामिव रुपाणि विकुर्वन्ति पदेपदे ।
अद्यैव हि रिपुर्भूत्वा पुनरद्यैव मे सुहृत्।
पुनश्च रिपुरद्यैव युक्तीनां पश्य चापलम् ॥ १२.१३८.१६० ॥
વાદળોનાં રૂપ જેમ પગલે પગલે બદલાય છે, તેમ આજે તું શત્રુ બને છે, ફરી આજે જ મારો મિત્ર; ફરી આજે જ શત્રુ. યુક્તિઓની ચંચળતા જો.
12.138.161
आसीन्मैत्री तु तावन्नौ यावद्धेतुरभूत्पुरा ।
सागता सह तेनैव कालयुक्तेन हेतुना ॥ १२.१३८.१६१ ॥
પહેલાં કારણ હતું ત્યાં સુધી જ આપણી વચ્ચે મિત્રતા હતી. તે મિત્રતા કાળયુક્ત એ જ કારણ સાથે આવી હતી.
12.138.162
त्वं हि मेऽत्यन्ततः शत्रुः सामर्थ्यान्मित्रतां गतः ।
तत्कृत्यमभिनिर्वर्त्य प्रकृतिः शत्रुतां गता ॥ १२.१३८.१६२ ॥
તું મારા માટે સર્વથા શત્રુ હતો; સામર્થ્યથી મિત્રતા પામ્યો. તે કાર્ય સિદ્ધ કરીને (મિત્રપક્ષનો) સ્વભાવ ફરી શત્રુતા પામ્યો.
12.138.163
सोऽहमेवं प्रणीतानि ज्ञात्वा शास्त्राणि तत्त्वतः ।
प्राविशेयं कथं पाशं त्वत्कृते तद्ब्रवीहि मे ॥ १२.१३८.१६३ ॥
આ રીતે શાસ્ત્રોને તત્ત્વથી જાણવા છતાં, તારા કારણે હું તે પાશમાં કેવી રીતે પ્રવેશ્યો? તે મને કહે.
12.138.164
त्वद्वीर्येण विमुक्तोऽहं मद्वीर्येण तथा भवान् ।
अन्योन्यानुग्रहे वृत्ते नास्ति भूयः समागमः ॥ १२.१३८.१६४ ॥
તારા વીર્યથી હું મુક્ત થયો, મારા વીર્યથી તું પણ. પરસ્પર અનુગ્રહ થયા પછી ફરી મિલન થતું નથી.
12.138.165
त्वं हि सौम्य कृतार्थोऽद्य निवृत्तार्थास्तथा वयम् ।
न तेऽस्त्यद्य मया कृत्यं किंचिदन्यत्र भक्षणात् ॥ १२.१३८.१६५ ॥
હે સૌમ્ય, આજે તારો હેતુ સિદ્ધ થયો છે, અને અમે પણ હેતુઓથી નિવૃત્ત છીએ. આજે ભક્ષણ સિવાય મારી પાસેથી તારે બીજું કંઈ કામ નથી.
12.138.166
अहमन्नं भवान्भोक्ता दुर्बलोऽहं भवान्बली ।
नावयोर्विद्यते संधिर्वियुक्ते विषमे बले ॥ १२.१३८.१६६ ॥
હું અન્ન, તું ભોક્તા; હું દુર્બળ, તું બળવાન. બળ વિષમ હોય અને આપણે અલગ હોઈએ ત્યારે આપણી વચ્ચે સંધિ નથી.
12.138.167
स मन्येऽहं तव प्रज्ञां यन्मोक्षात्प्रत्यनन्तरम् ।
भक्ष्यं मृगयते नूनं सुखोपायमसंशयम् ॥ १२.१३८.१६७ ॥
હું માનું છું કે તારી પ્રજ્ઞા આ જ છે: મોક્ષ પછી તરત જ તું ભક્ષ્ય શોધે છે — નિશ્ચિતપણે સુખનો ઉપાય, એમાં સંદેહ નથી.
12.138.168
…र्थी ह्येव सुव्यक्तो विमुक्तः प्रसृतः क्षुधा ।
शास्त्रजां मतिमास्थाय प्रातराशमिहेच्छसि ॥ १२.१३८.१६८ ॥
…ઇચ્છુક; ખરેખર સ્પષ્ટપણે મુક્ત, ભૂખથી વિસ્તરેલો, શાસ્ત્રજ બુદ્ધિનો આશ્રય લઈને તું અહીં સવારનો નાસ્તો ઇચ્છે છે.
12.138.169
जानामि क्षुधितं च त्वामाहारसमयश्च ते ।
स त्वं मामभिसंधाय भक्ष्यं मृगयसे पुनः ॥ १२.१३८.१६९ ॥
હું જાણું છું કે તું ભૂખ્યો છે અને તારા ભોજનનો સમય છે. છતાં તું મને લક્ષ્ય બનાવીને ફરી ભોજન શોધે છે.
12.138.170
किंचात्र पुत्रदारार्थं यद्वाणीं सृजसे मयि ।
शुश्रूषां यतसे कर्तुं सखे मम तत्क्षमम् ॥ १२.१३८.१७० ॥
અહીં પુત્ર અને પત્ની માટે તું મને જે વાણી કહે છે અને મારી સેવા કરવાનો જે પ્રયત્ન કરે છે, મિત્ર, તે તને યોગ્ય છે.
12.138.171
त्वया मां सहितं दृष्ट्वा प्रिया भार्या सुताश्च ये ।
कस्मात्ते मां न खादेयुः स्पृष्टवा प्रणयिनि त्वयि ॥ १२.१३८.१७१ ॥
તારી સાથે મને જોઈને તારી પ્રિય પત્ની અને પુત્રો મને કેમ ન ખાય? પ્રેમથી તેં મને સ્પર્શ કર્યો ત્યારે?
12.138.172
नाहं त्वया समेष्यामि वृत्ते हेतुसमागमे ।
शिवं ध्यायस्व मेऽत्रस्थः सुकृतं स्मरसे यदि ॥ १२.१३८.१७२ ॥
જો તને તારા સત્કર્મો યાદ હોય તો અહીં ઊભો રહીને મારા કલ્યાણનું ધ્યાન ધર. કોઈ કારણસર મળવાનો પ્રસંગ આવશે તોપણ હું તને નહીં મળું.
12.138.173
शत्रोरन्नाद्यभूतः सन्क्लिष्टस्य क्षुधितस्य च ।
भक्ष्यं मृगयमाणस्य कः प्राज्ञो विषयं व्रजेत् ॥ १२.१३८.१७३ ॥
શત્રુનો ખોરાક બનીને, દુઃખી અને ભૂખ્યા ભોજન શોધનારના વિસ્તારમાં કયો બુદ્ધિમાન જશે?
12.138.174
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि दूरादपि तवोद्विजे ।
विश्वस्तं वा प्रमत्तं वा एतदेव कृतं भवेत् ॥ १२.१३८.१७४ ॥
તારું કલ્યાણ થાય. વિશ્વાસમાં હોય કે બેદરકાર હોય, એ જ કરવું જોઈએ, તેથી દૂરથી જ તારાથી ડરીને હું ચાલ્યો જઈશ.
12.138.175
नाहं त्वया समेष्यामि निवृत्तो भव लोमश ।
बलवत्सन्निकर्षो हि न कदाचित्प्रशस्यते ॥ १२.१३८.१७५ ॥
હું તારી સાથે નહીં મળું, હે લોમશ, પાછો ફર. બળવાન સાથેની નિકટતા ક્યારેય પ્રશંસનીય નથી.
12.138.176
यदि त्वं सुकृतं वेत्सि तत्सख्यमनुसारय ।
प्रशान्तादपि हि प्राज्ञाद्भेतव्यं बलिनः सदा ॥ १२.१३८.१७६ ॥
જો તું તારા કરેલા ઉપકારને જાણતો હોય, તો એ મૈત્રીનું અનુસરણ કર. શાંત અને જ્ઞાની હોય તો પણ બળવાનથી હંમેશાં ડરવું જોઈએ.
12.138.177
यदि त्वर्थेन ते कार्यं ब्रूहि किं करवाणि ते ।
कामं सर्वं प्रदास्यामि न त्वात्मानं कथंचन ॥ १२.१३८.१७७ ॥
જો તને કોઈ કાર્ય માટે ધનની જરૂર હોય તો કહે, તારા માટે હું શું કરું? તું જે ઇચ્છે તે બધું આપીશ; પણ કોઈ પણ રીતે મારી જાતને નહીં આપું.
12.138.178
आत्मार्थे संततिस्त्याज्या राज्यं रत्नं धनानि च ।
अपि सर्वस्वमुत्सृज्य रक्षेदात्मानमात्मवान् ॥ १२.१३८.१७८ ॥
પોતાના માટે સંતાન, રાજ્ય, રત્નો અને ધનનો પણ ત્યાગ કરવો જોઈએ. સર્વસ્વ છોડીને પણ આત્મવાન પુરુષે પોતાનું રક્ષણ કરવું.
12.138.179
ऐश्वर्यधनरत्नानां प्रत्यमित्रेऽपि वर्तताम् ।
दृष्टा हि पुनरावृत्तिर्जीवतामिति नः श्रुतम् ॥ १२.१३८.१७९ ॥
શત્રુ પાસે ઐશ્વર્ય, ધન અને રત્નો હોય તોપણ જીવિતોનું પાછા ફરવાનું દેખાયું છે, એમ અમે સાંભળ્યું છે.
12.138.180
न त्वात्मनः संप्रदानं धनरत्नवदिष्यते ।
आत्मा हि सर्वदा रक्ष्यो दारैरपि धनैरपि ॥ १२.१३८.१८० ॥
પરંતુ પોતાની જાતને ધન અને રત્નોની જેમ આપી દેવી ઇચ્છનીય નથી. આત્માનું સદા રક્ષણ કરવું જોઈએ, પત્નીઓ અને ધનથી પણ વધારે.
12.138.181
आत्मरक्षणतन्त्राणां सुपरीक्षितकारिणाम् ।
आपदो नोपपद्यन्ते पुरुषाणां स्वदोषजाः ॥ १२.१३८.१८१ ॥
આત્મરક્ષણને નિયમ બનાવીને સારી રીતે તપાસીને કાર્ય કરનારા માણસો પર પોતાના દોષોથી ઉત્પન્ન થયેલાં સંકટો આવતાં નથી.
12.138.182
शत्रुं सम्यगविज्ञातो विप्रियो ह्यबलीयसा ।
शङ्कनीयः स सर्वत्र प्रियमप्याचरन्सदा ॥ १२.१३८.१८२ ॥
સારી રીતે ન ઓળખાયેલો શત્રુ, નબળા માણસ માટે પણ વિરોધી છે. તે હંમેશાં પ્રિય આચરણ કરે તોપણ બધે શંકાને યોગ્ય છે.
12.138.183
कुलजानां सुमित्राणां धार्मिकाणां महात्मनाम् ।
न तेषां चाल्यते बुद्धिः शास्त्रार्थकृतिश्चया ॥ १२.१३८.१८३ ॥
ઉચ્ચ કુળમાં જન્મેલા, સારા મિત્રો, ધાર્મિક અને મહાત્માઓની બુદ્ધિ શાસ્ત્રાર્થના દૃઢ આચરણથી ડગતી નથી.
12.138.184
इत्यभिव्यक्तमेवासौ पलितेनापहासितः ।
मार्जारो व्रीडितो भूत्वा मूषिकं वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१३८.१८४ ॥
આ રીતે સ્પષ્ટ કહેવાયેલો તે, પલિત (ઉંદર) દ્વારા મજાક ઉડાવાયેલો બિલાડો શરમાઈને ઉંદરને આ વચન બોલ્યો.
12.138.185
सत्यं शपे त्वयाऽहं वै मित्रद्रोहो विगर्हितः ।
संमन्येऽहं तव प्रज्ञां यस्त्वं मम हिते रतः ॥ १२.१३८.१८५ ॥
સાચું કહું છું, તારા સોગંદ ખાઈને કહું છું: મિત્રદ્રોહ નિંદનીય છે. મારા હિતમાં રત તારી પ્રજ્ઞાનો હું આદર કરું છું.
12.138.186
उक्तवानर्थतत्त्वेन मया संभिन्नदर्शनः ।
न तु मामन्यथा साधो त्वं ग्रहीतुमिहार्हसि ॥ १२.१३८.१८६ ॥
અર્થના તત્ત્વ પ્રમાણે મેં કહ્યું છે, ભલે મારી દૃષ્ટિ ગૂંચવાયેલી હોય. હે સાધુ, અહીં મને બીજી રીતે ન લેજે.
12.138.187
प्राणप्रदानजं त्वत्तो मयि सौहृदमागतम् ।
धर्मज्ञोऽस्मि गुणज्ञोऽस्मि कृतज्ञोस्मि विशेषतः ॥ १२.१३८.१८७ ॥
તેં મને પ્રાણદાન આપ્યું, તેથી તારા તરફથી મારા પ્રત્યે આવેલી મૈત્રી હું જાણું છું. હું ધર્મજ્ઞ, ગુણજ્ઞ અને વિશેષ કરીને કૃતજ્ઞ છું.
12.138.188
मित्रेषु वत्सलश्चास्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः ।
त्वं मामेवंगते साधो न वाचयितुमर्हसि ॥ १२.१३८.१८८ ॥
હું મિત્રો પ્રત્યે વાત્સલ્યવાળો છું, અને ખાસ કરીને તારો ભક્ત છું. હે સાધુ, આવી સ્થિતિમાં તારે મને ઠપકો ન આપવો જોઈએ.
12.138.189
त्वया हि वाच्यमानोऽहं जह्यां प्राणान्सबान्धवः ।
धिक्शब्दो हि बुधैर्दृष्टो मद्विधेषु मनस्विषु।
पतनं धर्मतत्त्वज्ञ न मे शङ्कितुमर्हसि ॥ १२.१३८.१८९ ॥
જો તું મને ઠપકો આપે તો હું સગાંસંબંધીઓ સાથે પ્રાણ ત્યજી દઈશ. મારા જેવા મનસ્વી લોકો પર ધિક્કારનો શબ્દ જ્ઞાનીઓની દૃષ્ટિએ પતન છે. હે ધર્મતત્ત્વજ્ઞ, આમાં તારે મારા પર શંકા ન કરવી જોઈએ.
12.138.190
इति संस्तूयमानोऽपि मार्जारेण स मूषिकः ।
मनसा भावगम्भीरं मार्जारमिदमब्रवीत् ॥ १२.१३८.१९० ॥
આ રીતે બિલાડી વડે પ્રશંસા પામતા છતાં તે ઉંદરે મનમાં ઊંડા અભિપ્રાય સાથે બિલાડીને આ કહ્યું.
12.138.191
साधुर्भवान्कृतार्थोऽस्मि प्रिये च न च विश्वसे ।
संस्तवैर्वा धनौघैर्वा नाहं शक्यः पुनस्त्वया ॥ १२.१३८.१९१ ॥
તું સારો છે, મારો હેતુ સિદ્ધ થયો. હું પ્રિયજન પર પણ વિશ્વાસ નથી કરતો. પ્રશંસાથી કે ધનના પ્રવાહથી તું મને ફરી વશ નહીં કરી શકે.
12.138.192
न ह्यमित्रवशं यान्ति प्राज्ञा निष्कारणं सखे ।
अस्मिन्नर्थे च गाथे द्वे निबोधोशनसा कृते ॥ १२.१३८.१९२ ॥
હે મિત્ર, બુદ્ધિમાન લોકો કારણ વિના શત્રુના વશમાં જતા નથી. આ વિષય પર ઉશનસ્ (શુક્ર)એ રચેલી બે ગાથાઓ સાંભળ.
12.138.193
शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा सन्धिं बलीयसा ।
समाहितश्चरेद्बुद्ध्या कृतार्थश्च न विश्वसेत् ॥ १२.१३८.१९३ ॥
શત્રુ સાથેના સામાન્ય કાર્યમાં, બળવાન સાથે સંધિ કરીને, એકાગ્રતાથી બુદ્ધિથી વર્તવું; કાર્ય સિદ્ધ થયા પછી પણ વિશ્વાસ ન કરવો.
12.138.194
न विश्वसेदवश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्चसेत् ।
नित्यं विश्वासयेदन्यान्परेषां तु न विश्वसेत् ॥ १२.१३८.१९४ ॥
જેના પર વિશ્વાસ ન હોય તેના પર વિશ્વાસ ન કરવો; જેના પર વિશ્વાસ હોય તેના પર પણ અતિ વિશ્વાસ ન કરવો. સદા બીજાઓને પોતાના પર વિશ્વાસ કરાવવો, પણ શત્રુઓ પર વિશ્વાસ ન કરવો.
12.138.195
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु रक्षेज्जीवितमात्मनः ।
द्रव्याणि संततिश्चैव सर्वं भवति जीवताम् ॥ १२.१३८.१९५ ॥
તેથી સર્વ પરિસ્થિતિઓમાં પોતાના જીવનનું રક્ષણ કરવું; ધન અને સંતાન, બધું જીવતા માણસો માટે જ છે.
12.138.196
संक्षेपो नीतिशास्त्राणामविश्वासः परो मतः ।
नृषु तस्मादविश्वासः पुष्कलं हितमात्मनः ॥ १२.१३८.१९६ ॥
નીતિશાસ્ત્રોનો સાર અવિશ્વાસ જ શ્રેષ્ઠ ગણાયો છે; તેથી મનુષ્યોમાં અવિશ્વાસ રાખવો પોતાના માટે ઘણો હિતકારી છે.
12.138.197
वध्यन्ते न ह्यविश्वस्ताः शत्रुर्भिर्दुर्बला अपि ।
विश्वस्तास्तेषु वध्यन्ते बलवन्तोऽपि शत्रुभिः ॥ १२.१३८.१९७ ॥
જેઓ અવિશ્વાસી છે તેઓ દુર્બળ હોવા છતાં શત્રુઓ દ્વારા મરાતા નથી; જેઓ વિશ્વાસ કરે છે તેઓ બળવાન હોવા છતાં તેમના દ્વારા જ શત્રુઓથી મરાય છે.
12.138.198
त्वद्विधेभ्यो मया ह्यात्मा रक्ष्यो मार्जार सर्वदा ।
रक्ष त्वमपि चात्मानं चण्डालाज्जातिकिल्बिषात् ॥ १२.१३८.१९८ ॥
તારા જેવા લોકોથી હું સદા મારું રક્ષણ કરવું જોઈએ; હે બિલાડી, તું પણ ચંડાળથી અને જન્મજાત દોષથી તારું રક્ષણ કર.
12.138.199
स तस्य ब्रुवतस्त्वेवं संत्रासाज्जातसाध्वसः ।
कथां हित्वा जवेनाशु मार्जारः प्रययौ ततः ॥ १२.१३८.१९९ ॥
તે આમ બોલી રહ્યો હતો ત્યારે જ ભયથી ગભરાયેલી બિલાડી વાત છોડીને ઝડપથી ત્યાંથી ચાલી ગઈ.
12.138.200
ततः शास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिसामर्थ्यमात्मनः ।
विश्राव्य पलितः प्राज्ञो बिलमन्यज्जगाम ह ॥ १२.१३८.२०० ॥
પછી શાસ્ત્રાર્થના તત્ત્વને જાણનાર, પોતાની બુદ્ધિશક્તિ પ્રગટ કરીને પ્રાજ્ઞ પલિત બીજા દરમાં ચાલ્યો ગયો.
12.138.201
एवं प्रज्ञावता बुद्ध्या दुर्बलेन महाबलाः ।
एकेन बहवोऽमित्राः पलितेनाभिसंधिताः ॥ १२.१३८.२०१ ॥
આ રીતે પ્રજ્ઞાવાન છતાં બુદ્ધિથી દુર્બળ એક પલિત વડે મહાબલી ઘણા શત્રુઓ છેતરાયા.
12.138.202
अरिणापि समर्थेन सन्धिं कुर्वीत पण्डितः ।
मूषिकश्च बिडालश्च मुक्तावन्योन्यसंश्रयात् ॥ १२.१३८.२०२ ॥
પંડિતે શક્તિશાળી શત્રુ સાથે પણ સંધિ કરવી જોઈએ; ઉંદર અને બિલાડી પરસ્પર આશ્રયથી મુક્ત થયાં.
12.138.203
इत्येवं क्षत्रधर्मस्य मया मार्गो निदर्शितः ।
विस्तरेण महाराज संक्षेपमपि मे शृणु ॥ १२.१३८.२०३ ॥
આ રીતે મેં ક્ષત્રધર્મનો માર્ગ વિસ્તારથી બતાવ્યો; હે મહારાજ, હવે સંક્ષેપમાં પણ મારી પાસેથી સાંભળો.
12.138.204
अन्योन्यं कृतवैरौ तु चक्रतुः प्रीतिमुत्तमाम् ।
अन्योन्यमभिसंधातुं संबभूव तयोर्मतिः ॥ १२.१३८.२०४ ॥
પરસ્પર વેર ધરાવનારાઓએ ઉત્તમ મૈત્રી કરી; પણ તેમના મનમાં એકબીજાને છેતરવાનો વિચાર પણ જાગ્યો.
12.138.205
तत्र प्राज्ञोऽभिसंधत्ते सम्यग्बुद्धिबलाश्रयात् ।
अभिसंधीयते प्राज्ञः प्रमादादपि वा बुधैः ॥ १२.१३८.२०५ ॥
ત્યાં પ્રાજ્ઞ સમ્યક બુદ્ધિ અને બળના આશ્રયથી કાવતરું રચે છે; પ્રાજ્ઞ પણ પ્રમાદથી, અથવા બુધો દ્વારા છેતરાય છે.
12.138.206
तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसेत् ।
न ह्यप्रमत्तश्चलति चलितोऽवा न नश्यति ॥ १२.१३८.२०६ ॥
તેથી નિર્ભય હોવા છતાં ભયભીત જેવો, અને વિશ્વસ્ત હોવા છતાં અવિશ્વાસી જેવો રહેવું; કારણ કે અપ્રમત્ત વ્યક્તિ ચલિત થતો નથી, ચલિત થાય તો પણ નાશ પામતો નથી.
12.138.207
काले हि रिपुणा संधिः काले मित्रेण विग्रहः ।
कार्य इत्येव तत्वज्ञाः प्राहुर्नित्यं नराधिप ॥ १२.१३८.२०७ ॥
યોગ્ય સમયે શત્રુ સાથે સંધિ અને યોગ્ય સમયે મિત્ર સાથે વિગ્રહ કરવો જોઈએ; તત્ત્વજ્ઞોએ સદા આમ જ કહ્યું છે, હે નરાધિપ.
12.138.208
एतज्ज्ञात्वा महाराज शास्त्रार्थमभिगम्य च ।
अभियुक्तोऽप्रमत्तश्च प्राग्भयाद्भीतवच्चरेत् ॥ १२.१३८.२०८ ॥
હે મહારાજ, આ જાણીને અને શાસ્ત્રાર્થ સમજીને, આક્રમિત હોવા છતાં સાવધ રહીને, ભય આવતા પહેલાં ભયભીત જેવું આચરણ કરવું.
12.138.209
भीतवत्संहितः कार्यः प्रतिसंधिस्तथैव च ।
भयादुत्पद्यते बुद्धिरप्रमत्ताभियोगजा ॥ १२.१३८.२०९ ॥
ભયભીત જેવું વર્તન કરીને મૈત્રી કરવી, અને તેવી જ રીતે પ્રતિસંધિ પણ કરવી; ભયમાંથી જ અપ્રમત્ત પ્રયત્નથી જન્મેલી બુદ્ધિ ઉદય પામે છે.
12.138.210
न भयं जायते राजन्भीतस्यानागते भये ।
अभीतस्य च विस्रम्भात्सुमहज्जायते भयम् ॥ १२.१३८.२१० ॥
હે રાજન, ભયભીતને ભવિષ્યના ભયમાં ભય ઉત્પન્ન થતો નથી; પરંતુ નિર્ભયને વિશ્વાસથી અતિ મોટો ભય ઉત્પન્ન થાય છે.
12.138.211
न भीरुरिति चात्यन्तं मन्त्रो देयः कथंचन ।
अविज्ञानाद्धि विज्ञाने गच्छेदास्पददर्शनाम् ॥ १२.१३८.२११ ॥
કોઈને કાયર માનીને કોઈ પણ રીતે સંપૂર્ણ મંત્રણા સોંપવી ન જોઈએ. અજ્ઞાનમાંથી જ્ઞાન તરફ જવું જોઈએ, અને જોખમનું સ્થાન દેખાવું જોઈએ.
12.138.212
तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसन् ।
कार्याणां गुरुतां ज्ञात्वा नादृतं किंचिदाचरेत् ॥ १२.१३८.२१२ ॥
તેથી ભયભીતે નિર્ભય જેવો અને વિશ્વસ્તે અવિશ્વાસી જેવો રહેવું. કાર્યોનું ગૌરવ જાણીને કોઈ પણ કામ બેદરકારીથી ન કરવું.
12.138.213
एवमेतन्मया प्रोक्तमितिहासं युधिष्ठिर ।
श्रुत्वा त्वं सुहृदां मध्ये यथावत्समुदाचर ॥ १२.१३८.२१३ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, આ ઇતિહાસ મેં આ રીતે કહ્યો. તે સાંભળીને તું મિત્રોની વચ્ચે યથોચિત આચરણ કર.
12.138.214
उपलभ्य मतिं चाग्र्यामरिमित्रान्तरं तथा ।
संधिविग्रहकालौ च मोक्षोपायं तथाऽऽपदि ॥ १२.१३८.२१४ ॥
શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિ મેળવીને, શત્રુ અને મિત્ર વચ્ચેનો ભેદ જાણીને, સંધિ અને વિગ્રહનો સમય ઓળખીને, અને આપત્તિમાં છૂટવાનો ઉપાય જાણીને આચરણ કર.
12.138.215
शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा सन्धिं बलीयसा ।
समागतश्चरेद्बुद्ध्या कृतार्थो न च विश्वसेत् ॥ १२.१३८.२१५ ॥
શત્રુઓને પણ સામાન્ય કાર્યમાં બળવાન સાથે સંધિ કરીને ભેગા થાય ત્યારે બુદ્ધિથી આચરણ કરવું; કાર્ય સિદ્ધ થયા પછી પણ તેના પર વિશ્વાસ ન કરવો.
12.138.216
अविरुद्धां त्रिवर्गेण नीतिमेतां महीपते ।
अभ्युत्तिष्ठ श्रुतात्तस्माद्भूयः संरञ्जयन्प्रजाः ॥ १२.१३८.२१६ ॥
હે ભૂપતિ, ત્રિવર્ગ (ધર્મ, અર્થ, કામ) સાથે વિરોધ ન ધરાવતી આ નીતિનું પાલન કર. આ સાંભળીને ઊભો થા, અને પ્રજાને ફરી પ્રસન્ન રાખ.
12.138.217
ब्राह्मणैश्चापि ते सार्धं यात्रा भवतु पाण्डव ।
ब्राह्मणाद्धि परं श्रेयो दिवि चेह च भारत ॥ १२.१३८.२१७ ॥
હે પાંડવ, બ્રાહ્મણો સાથે તારી યાત્રા (નીતિ) ચાલુ રહે; હે ભારત, બ્રાહ્મણથી મોટું કલ્યાણ સ્વર્ગમાં અને અહીં પણ નથી.
12.138.218
एते धर्मस्य वेत्तारः कृतज्ञाः सततं प्रभो ।
पूजिताः शुभकर्तारः पूजयैनाञ्जाधिप ॥ १२.१३८.२१८ ॥
આ ધર્મના જાણકાર, સદા કૃતજ્ઞ અને શુભ કર્મ કરનારા છે. હે પ્રભો, એમનું સન્માન કરો; હે અધિપતિ, એમની પૂજા કરો.
12.138.219
राज्यं श्रेयः परं राजन्यशश्च महदाप्स्यसे ।
कुलस्य संततिं चैव यथान्यायं यथाक्रमम् ॥ १२.१३८.२१९ ॥
હે રાજન, તને રાજ્યનું પરમ કલ્યાણ અને મહાન યશ પ્રાપ્ત થશે; કુળની સંતતિ પણ ન્યાય અને ક્રમ અનુસાર ચાલશે.
12.138.220
श्रुतं च ते भारत संधिविग्रहं ।
विभावितं बुद्धिविशेषकारितम्।
तथा त्ववेक्ष्य क्षितिपेन सर्वदा ।
निषेवितव्यं नृप शत्रुमण्डलम् ॥ १२.१३८.२२० ॥
હે ભારત, તેં સંધિ અને વિગ્રહ વિશે સાંભળ્યું છે; તે વિશેષ બુદ્ધિથી વિચારેલા અને રચેલા છે. તેથી હે રાજન, રાજાએ સદા વિચારીને શત્રુમંડળ સાથે વર્તવું જોઈએ.