महाभारत · अध्याय 12.138
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.138.1
सर्वत्र बुद्धिः कथिता श्रेष्ठा ते भरतर्षभ ।
अनागता तथोत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी ॥ १२.१३८.१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, सर्वत्र बुद्धी श्रेष्ठ आहे असे तुम्ही सांगितले. भविष्याकडे पाहणारी, वर्तमानात उत्पन्न होणारी बुद्धी; पण विलंब करणारी बुद्धी विनाशकारी आहे.
12.138.2
तदिच्छामि परां बुद्धिं श्रोतुं ते भरतर्षभ ।
यथा राजा न मुह्येत शत्रुभिः परिपीडितः ॥ १२.१३८.२ ॥
म्हणून हे भरतश्रेष्ठा, शत्रूंनी पीडित झालेला राजा मोहात पडू नये म्हणून ती परम बुद्धी मी तुमच्याकडून ऐकू इच्छितो.
12.138.3
…याज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम् ।
पृच्छ… तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.१३८.३ ॥
…याज्ञ, जो सर्व शास्त्रांत निपुण आहे, त्याला विचारा… ते मला समजावून सांगणे तुम्हाला योग्य आहे.
12.138.4
शत्रुभिबहु…था मुच्येत पार्थिवः ।
एतदिच्छाम्य…र्वमेव यथाविधि ॥ १२.१३८.४ ॥
शत्रूंमुळे बहु… …राजा मुक्त व्हावा. हे मी यथाविधी ऐकू इच्छितो.
12.138.5
विषमस्थं हि राजा…त्रवः परिपन्थिनः ।
बहवोऽप्येकमुद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः ॥ १२.१३८.५ ॥
विषम स्थितीत राजाला… …शत्रू, विरोधक पुष्कळ असतात; पूर्वीच पीडित झालेले तेही एकाला वर उचलण्याचा प्रयत्न करतात.
12.138.6
सर्वतः प्रार्थ्यमानेन दर्बलेन महाबलैः ।
एकेनैवासहायेन शक्यं स्थातुं भवेत्कथम् ॥ १२.१३८.६ ॥
सर्व बाजूंनी महाबलवानांकडून हल्ला होणारा दुर्बल, एकटा, सहायाशिवाय, कसा टिकून राहू शकेल?
12.138.7
कथं मित्रमरिं चापि विन्देत भरतर्षभ ।
चेष्टितव्यं कथं चात्र शत्रोर्मित्रस्य चान्तरे ॥ १२.१३८.७ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, मित्र आणि शत्रू यांना कसे ओळखावे? शत्रू आणि मित्र यांच्या मधोमध कसे वागावे?
12.138.8
अजातलक्षणे राजन्नमित्रे मित्रतां गते ।
कथं नु पुरुषः कुर्यात्कृत्वा किं वा सुखी भवेत् ॥ १२.१३८.८ ॥
हे राजा, लक्षणे प्रकट न झालेला शत्रू मित्रत्व पावला तर माणसाने कसे वागावे? काय केल्याने तो सुखी होईल?
12.138.9
विग्रहं केन वा कुर्यात्संधिं वा केन योजयेत् ।
कथं वा शत्रुमध्यस्थो वर्तेत बलवानपि ॥ १२.१३८.९ ॥
कोणाशी युद्ध करावे, किंवा कोणाशी तह करावा? शत्रूंच्या मध्ये असताना, बलवान असूनही, कसे वागावे?
12.138.10
एतद्धै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं नराधिप ।
नैतस्य कश्चिद्वक्ताऽस्ति श्रोता वाऽपि सुदुर्लभः ॥ १२.१३८.१० ॥
हे नरेश्वरा, हेच सर्व कर्तव्यांमध्ये श्रेष्ठ कर्तव्य आहे. याचा सांगणारा कोणी नाही, आणि ऐकणाराही अत्यंत दुर्मिळ आहे.
12.138.11
ऋते पितामहाद्भीष्मात्सत्यसंधाज्जितेन्द्रियात् ।
तदन्वीक्ष्य महाभाग सर्वमेतद्ब्रवीहि मे ॥ १२.१३८.११ ॥
सत्यसंध आणि जितेंद्रिय अशा पितामह भीष्मांखेरीज, हे महाभाग, याचा नीट विचार करून हे सर्व मला सांगा.
12.138.12
त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो युधिष्ठिर गुणोदयः ।
शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यमापत्सु भारत ॥ १२.१३८.१२ ॥
हे युधिष्ठिरा, तुला साजेसा हा अनुप्रश्न गुणांचा उदय आहे. हे पुत्रा, भारता, आपत्तीत जे गुह्य आहे ते पूर्णपणे ऐक.
12.138.13
अमित्रो मित्रतां याति मित्रं चापि प्रदुष्यति ।
सामर्थ्ययोगात्कार्याणामनित्या हि सदा गतिः ॥ १२.१३८.१३ ॥
शत्रू मित्र होतो आणि मित्रही बिघडतो, कारण कार्यांच्या सामर्थ्याच्या योगाने गती सदैव अनित्य असते.
12.138.14
तस्माद्विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत् ।
देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये ॥ १२.१३८.१४ ॥
म्हणून विश्वासही ठेवावा आणि विग्रहही करावा; पण देश व काल जाणून, काय करावे व काय करू नये हे निश्चित करून.
12.138.15
संधातव्यं बुधैर्नित्यं व्यवस्य च हितार्थिभिः ।
अमित्रैरपि संधेयं प्राणा रक्ष्या हि भारत ॥ १२.१३८.१५ ॥
शहाण्यांनी नेहमी संधी करावी, हितार्थींनी निश्चय करून; शत्रूंशीही संधी करावी, कारण हे भारता, प्राणांचे रक्षण करावे.
12.138.16
यो ह्यमित्रैर्नरैर्नित्यं न संदध्यादपण्डितः ।
न सोर्थं प्राप्नुयात्किंचित्फलान्यपि च भारत ॥ १२.१३८.१६ ॥
जो अपंडित माणूस शत्रूंशी नेहमी संधी करत नाही, त्याला काहीही प्रयोजन मिळत नाही आणि हे भारता, फळेही मिळत नाहीत.
12.138.17
यस्त्वमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते ।
अर्थयुक्तिं समालोक्य सुमहद्विन्दते फलम् ॥ १२.१३८.१७ ॥
जो शत्रूशी संधी करतो आणि मित्राशी विरोध करतो, तो प्रयोजनाची युक्ती चांगली पाहून मोठे फळ मिळवतो.
12.138.18
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मार्जारस्य च संवादं न्यग्रोधे मूषिकस्य च ॥ १२.१३८.१८ ॥
येथेही या प्राचीन इतिहासाचे उदाहरण देतात — वडाच्या झाडावर मांजर आणि उंदीर यांचा संवाद.
12.138.19
वने महति कस्मिंश्चिन्न्यग्रोधः सुमहानभूत् ।
लताजालपरिच्छन्नो नानाद्विजगणायुतः ॥ १२.१३८.१९ ॥
एका विशाल अरण्यात अत्यंत मोठा वड वृक्ष होता; तो वेलींच्या जाळ्याने झाकलेला आणि अनेक प्रकारच्या पक्ष्यांच्या थव्यांनी भरलेला होता.
12.138.20
स्कन्धवान्मेघसंकाशः शीतच्छायो मनोरमः ।
अरण्यमभितो जातस्तरुर्व्यालमृगायुतः ॥ १२.१३८.२० ॥
खोड असलेला तो वृक्ष मेघासारखा होता, थंड सावलीचा आणि मनोहर होता; अरण्याच्या सर्व बाजूंना वाढलेला तो वृक्ष हिंस्र पशू आणि सर्पांनी भरलेला होता.
12.138.21
तस्य मूलमुपाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम् ।
वसति स्म महाप्राज्ञः पलितो नाम मूषिकः ॥ १२.१३८.२१ ॥
त्या झाडाच्या मुळाचा आश्रय घेऊन, शंभर तोंडांचे बिळ करून, पलित नावाचा महाबुद्धिमान उंदीर तेथे राहत असे.
12.138.22
शाखां तस्य समाश्रित्य वसति स्म सुखं तदा ।
लोमशो नाम मार्जारः सर्वसत्वावसादकः ॥ १२.१३८.२२ ॥
त्या झाडाच्या फांदीचा आश्रय घेऊन तेव्हा सुखाने राहत असे लोमश नावाची मांजर, जी सर्व प्राण्यांचा नाश करणारी होती.
12.138.23
तत्र त्वागत्य चण्डालो ह्यरण्यकृतकेतनः ।
युयोज यन्त्रमुन्माथं नित्यमस्तंगते रवौ ॥ १२.१३८.२३ ॥
तेथे येऊन चांडाळ, ज्याने अरण्यात आपली खूण ठेवली होती, सूर्य मावळल्यावर नेहमी उन्माथ नावाचा सापळा लावत असे.
12.138.24
तत्र स्नायुमयान्पाशान्यथावत्संविधाय सः ।
गृहं गत्वा सुखं शेते प्रभातामेति शर्वरीम् ॥ १२.१३८.२४ ॥
तेथे स्नायूंचे पाश नीट रचून तो घरी जाऊन सुखाने झोपला; रात्र संपून प्रभात झाली.
12.138.25
तत्र स्म नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगाः ।
कदाचिदत्र मार्जारः संप्रवृत्तो व्यबध्यत ॥ १२.१३८.२५ ॥
तेथे रात्री नेहमी विविध प्रकारचे मृग अडकत असत. एकदा येथे एक मांजर येऊन अडकले.
12.138.26
तस्मिन्बद्धे महाप्राणे शत्रौ नित्याततायिनि ।
तं कालं पलितो ज्ञात्वा प्रचचार सुनिर्भयः ॥ १२.१३८.२६ ॥
त्या महाप्राण, नेहमी घातक शत्रू बांधला गेल्यावर, ती वेळ ओळखून उंदीर पूर्ण निर्भयपणे फिरू लागला.
12.138.27
तेनानुचरता तस्मिन्वते विश्वस्तचारिणा ।
भक्ष्यं मृगयमाणे नचिराद्दृष्टमामिषम् ॥ १२.१३८.२७ ॥
तो त्या व्रतात फिरत असता, निर्धास्तपणे संचार करत अन्न शोधत असता, थोड्याच वेळात मांस दिसले.
12.138.28
स तमुन्माथमारुह्य तदामिषमभक्षयत् ।
तस्योपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन् ॥ १२.१३८.२८ ॥
तो त्या जाळ्यावर चढून ते मांस खाऊ लागला; बांधलेल्या शत्रूवर मनातल्या मनात हसत राहिला.
12.138.29
आमिषे तु प्रसक्तः स कदाचितवलोकयन् ।
अपश्यदपरं घोरमात्मनो रिपुमागतम् ॥ १२.१३८.२९ ॥
पण मांसात गुंतलेला तो एकदा इकडे-तिकडे पाहत असताना, स्वतःचा दुसरा भयंकर शत्रू येत असल्याचे पाहिले.
12.138.30
शरप्रसूनसंकाशं महीविवरशायिनम् ।
सकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलोचनम् ॥ १२.१३८.३० ॥
बाणाच्या फुलासारखा, जमिनीच्या बिळात निजलेला, कुटुंबासह, चपळ, तांब्यासारख्या डोळ्यांचा 'हरिक' नावाचा प्राणी.
12.138.31
तन मूषिकगन्धेन त्वरमाण उपागतम् ।
सक्ष्यार्थं लेलिहन्वक्रं भूमावूर्ध्वमुखः स्थितः ॥ १२.१३८.३१ ॥
उंदराच्या वासाने घाईने आलेल्याला, अन्नासाठी वाकडे चाटत, जमिनीवर तोंड वर करून उभे असलेले पाहिले.
12.138.32
…ाखागतमरिं चान्यमपश्यत्कोटरालयम् ।
सूलकं चन्द्रकं नाम वक्रतुण्डं दुरासदम् ॥ १२.१३८.३२ ॥
…फांदीवर आलेल्या शत्रूला आणि दुसऱ्यालाही पाहिले; ढोलीत राहणारा, सूलक व चंद्रक नावाचा, वाकड्या चोचीचा, जवळ जाण्यास कठीण.
12.138.33
पतस्य विषयं तस्य नकुलोलूकयोस्तथा ।
यथास्यासीदियं चिन्ता तत्प्राप्तस्य महद्भयम् ॥ १२.१३८.३३ ॥
पडणाऱ्याच्या क्षेत्रात, तसेच मुंगूस व घुबडाच्या क्षेत्रात, त्याला जशी ही चिंता होती, त्या स्थितीत पोहोचलेल्याला मोठे भय होते.
12.138.34
पपद्यस्यां सुकष्टायां मरणे समुपस्थिते ।
मन्ताद्भय उत्पन्ने कथं कार्यं मनीषिणा ॥ १२.१३८.३४ ॥
…अशा अत्यंत कठीण स्थितीत, मृत्यू जवळ आल्यावर, …भय निर्माण झाल्यावर शहाण्याने काय करावे?
12.138.35
तथा सर्वतो रुद्धः सर्वत्र भयकर्शितः ।
भवद्भयसंत्रस्तश्चक्रे च परमां मतिम् ॥ १२.१३८.३५ ॥
अशा प्रकारे सर्व बाजूंनी वेढलेला, सर्वत्र भयाने क्षीण झालेला, भवभयाने त्रस्त होऊन त्याने परम निश्चय केला.
12.138.36
आपद्विनाशभूयिष्ठं शङ्कनीयं हि जीवितम् ।
मन्तात्संशयः सोऽयं तस्मादापदुपस्थिता ॥ १२.१३८.३६ ॥
जीवन आपत्ती व विनाशाने भरलेले आहे, खरोखर शंकनीय आहे; विचारातून हा संशय आहे, म्हणून आपत्ती उपस्थित झाली आहे.
12.138.37
गतं हि सहसा भूमिं नकुलो मामवाप्नुयात् ।
उलूकश्चेह तिष्ठन्तं मार्जारः पाशसंक्षयात् ॥ १२.१३८.३७ ॥
नकुल अचानक जमिनीवर उतून मला गाठू शकेल; येथे उभ्या असलेल्या मांजरालाही घुबड गाठू शकेल, पाश तुटल्यामुळे.
12.138.38
न त्वेवास्मद्विधः प्राज्ञः संमोहं गन्तुमर्हति ।
रिष्ये जीविते यत्नं यावदुच्छ्वासनिग्रहात् ॥ १२.१३८.३८ ॥
परंतु माझ्यासारख्या प्राज्ञाने मोहात पडणे योग्य नाही; श्वास थांबेपर्यंत मी जीवितासाठी प्रयत्न करीन.
12.138.39
न हि बुद्ध्याऽन्वितः प्राज्ञो नीतिशास्त्रविशारदः ।
निमज्जत्यापदं प्राप्य महतोऽर्थानवाप्य ह ॥ १२.१३८.३९ ॥
बुद्धिमान आणि नीतिशास्त्रात निपुण प्राज्ञ पुरुष मोठी ध्येये मिळवूनही आपत्तीत पडून बुडत नाही.
12.138.40
न त्वन्यामिह मार्जाराद्गतिं पश्यामि सांप्रतम् ।
विषमस्थो ह्ययं शत्रुः कृत्यं चास्य महन्मया ॥ १२.१३८.४० ॥
परंतु या क्षणी मांजराखेरीज दुसरा मार्ग मला दिसत नाही; हा शत्रू विषम स्थितीत आहे, आणि त्याचे कार्य माझ्यासाठी मोठे आहे.
12.138.41
जीवितार्थी कथं त्वद्य शत्रुभिः प्रार्थितस्त्रिभिः ।
प्राणहेतोरिमं मित्रं मार्जारं संश्रयामि वै ॥ १२.१३८.४१ ॥
आज जीवितार्थी मी, तीन शत्रूंनी पीडित होऊन, प्राणरक्षणासाठी या मित्र मांजराचा आश्रय घेतो.
12.138.42
नीतिशास्त्रं समाश्रित्य हितमस्योपवर्णये ।
येनेमं शत्रुसंघातं मतिपूर्वेण वञ्चये ॥ १२.१३८.४२ ॥
नीतिशास्त्राचा आश्रय घेऊन मी त्याचे हित सांगतो; ज्यायोगे विचारपूर्वक युक्तीने या शत्रुसमूहाला फसवीन.
12.138.43
अयमत्यन्तशत्रुर्मे वैषम्यं परमं गतः ।
मूढो ग्राहयितुं स्वार्थं संगत्या यदि शक्यते ॥ १२.१३८.४३ ॥
हा माझा अत्यंत शत्रू आहे, परम संकटात सापडला आहे. या मूर्खाला संगतीने आपला स्वार्थ समजावता आला तर…
12.138.44
कदाजिद्व्यसनं प्राप्य संधिं कुर्यान्मया सह ॥ १२.१३८.४४ ॥
कधीतरी संकटात सापडून तो माझ्याशी संधी करो.
12.138.45
बलिना सन्निकृष्टस्य शत्रोरपि परिग्रहः ।
कार्य इत्याहुराचार्या विषमे जीवितार्थिना ॥ १२.१३८.४५ ॥
बलवानाने जवळ आणलेल्या शत्रूलाही स्वीकारावे, असे आचार्य सांगतात, संकटात जीवित इच्छिणाऱ्याने.
12.138.46
श्रेष्ठो हि पण्डितः शत्रुर्न च मित्रमपण्डितः ।
अमित्रे खलु मार्जारे जीवितं संप्रतिष्ठितम् ॥ १२.१३८.४६ ॥
शहाणा शत्रू श्रेष्ठ, मूर्ख मित्र नव. शत्रू मांजरात जीवितही टिकून राहते.
12.138.47
ततोऽस्मै संप्रवक्ष्यामि हेतुमात्माभिरक्षणे ।
अपीजानीमयं शत्रुः संगत्या पण्डितो भवेत् ॥ १२.१३८.४७ ॥
म्हणून त्याला आत्मरक्षणाचे कारण सांगेन; हा शत्रू संगतीने शहाणा होईल.
12.138.48
एवं विचिन्तयामास मूषिकः शत्रुचेष्टितम् ॥ १२.१३८.४८ ॥
असा विचार उंदराने शत्रूच्या वर्तनाचा केला.
12.138.49
ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः संधिविग्रहकालवित् ।
सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं मार्जारं मूषिकोऽब्रवीत् ॥ १२.१३८.४९ ॥
तेव्हा अर्थगतीचे तत्त्व आणि संधि-विग्रहाचा काळ जाणणारा उंदीर सांत्वनपर शब्दांनी सुरुवात करून मांजराला हे वचन म्हणाला.
12.138.50
सौहृदेनाभिभाषे त्वां कच्चिन्मार्जार जीवसे ।
जीवितं हि तवेच्छामि श्रेयः साधारणं हि नौ ॥ १२.१३८.५० ॥
मैत्रीभावाने तुझ्याशी बोलतो, मांजरा — तू जिवंत आहेस का? तुझे जीवन मी इच्छितो; कारण आपल्या दोघांचे कल्याण समान आहे.
12.138.51
न ते सौम्य भयं कार्यं जीविष्यसि यथा पुरा ।
अहं त्वामुद्धरिष्यामि प्राणाञ्जह्यां हि ते कृते ॥ १२.१३८.५१ ॥
हे सौम्या, तुला भीती बाळगू नये; पूर्वीप्रमाणे तू जगशील. मी तुला सोडवीन; तुझ्यासाठी माझे प्राणही सोडीन.
12.138.52
अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र पुष्कल प्रतिभाति मे ।
येन शक्यस्त्वया मोक्षः प्राप्नुं श्रेयस्तथा मया ॥ १२.१३८.५२ ॥
येथे एक उपाय असावा असे मला वाटते, हे पुष्कला — ज्याद्वारे तुला मोक्ष मिळणे शक्य आहे; आणि तसेच माझेही कल्याण होईल.
12.138.53
मयाऽप्युपायो दृष्टोऽयं विचार्य मतिमात्मनः ।
आत्मार्थं च त्वदर्थं च श्रेयः साधारणां हि नौ ॥ १२.१३८.५३ ॥
मीही माझ्या बुद्धीने विचार करून हा उपाय पाहिला आहे — माझ्यासाठी आणि तुझ्यासाठीही; कारण आपल्या दोघांचे कल्याण समान आहे.
12.138.54
इदं हि नकुलोलूकं पापबुद्ध्या हि संस्थितम् ।
न धर्षयति मार्जार तेन ते स्वस्ति सांप्रतम् ॥ १२.१३८.५४ ॥
हे पाहा, मुंगूस आणि घुबड पापबुद्धीने तिथे उभे आहेत; हे मांजरा, ते तुझ्यावर हल्ला करणार नाहीत — म्हणून आता तुझे कल्याण आहे.
12.138.55
कूजंश्चपलनेत्रोऽयं कौशिको मां निरीक्षते ।
नगशाखाग्रगः पापस्तस्याहं भृशमुद्विजे ॥ १२.१३८.५५ ॥
चपल डोळ्यांचे हे घुबड, झाडाच्या फांदीच्या टोकावर बसून कुजबुजत माझ्याकडे पाहत आहे. त्या पापी प्राण्यामुळे मी फार भयभीत आहे.
12.138.56
सतां साप्तपदं मैत्रं स सखा मेऽसि पण्डितः ।
साहाय्यकं करिष्यामि नास्ति ते प्राणतो भयम् ॥ १२.१३८.५६ ॥
सज्जनांमध्ये सप्तपदी मैत्री असते. तू माझा ज्ञानी मित्र आहेस. मी तुला साहाय्य करीन; तुला प्राणाचे भय नाही.
12.138.57
न हि शक्तोऽसि मार्जार पाशं छेत्तुं मया विना ।
अहं छेत्स्यामि पाशांस्ते यदि मां त्वं न हिंससि ॥ १२.१३८.५७ ॥
हे मांजरा, माझ्याशिवाय तू हा पाश तोडू शकणार नाहीस. तू मला इजा केली नाहीस तर मी तुझे पाश कापीन.
12.138.58
त्वमाश्रितो द्रुमस्याग्रं मूलं त्वहमुपाश्रितः ।
चिरोषितावुभावावां वृक्षेऽस्मिन्विदितं च ते ॥ १२.१३८.५८ ॥
तू झाडाच्या टोकावर आश्रित आहेस आणि मी मुळाशी आश्रित आहे. आपण दोघेही या झाडावर बराच काळ राहिलो आहोत; हे तुलाही माहीत आहे.
12.138.59
यस्मिन्नाश्वासते कश्चिद्यश्च नाश्वसिति क्वचित् ।
न तौ धीराः प्रशंसन्ति नित्यमुद्विग्रमानसौ ॥ १२.१३८.५९ ॥
ज्याच्यावर कोणी विश्वास ठेवतो आणि जो कुठेही कुणावरही विश्वास ठेवत नाही — या दोघांची धीर पुरुष नेहमी प्रशंसा करत नाहीत, कारण त्यांची मने सदा विचलित असतात.
12.138.60
तस्माद्विवर्धतां प्रीतिर्नित्यं संगतमस्तु नौ ।
कालातीतमिहार्थं हि न प्रशंसन्ति पण्डिताः ॥ १२.१३८.६० ॥
म्हणून आपली प्रीती सदैव वाढो आणि आपला संग सदा राहो. कारण पंडित काळ उलटून गेलेल्या कृतीची प्रशंसा करीत नाहीत.
12.138.61
अर्थयुक्तिमिमां तत्र यथाभूतां निशामय ।
तव जीवितमिच्छामि त्वं ममेच्छसि जीवितम् ॥ १२.१३८.६१ ॥
तेथील ही अर्थयुक्ती जशी आहे तशीच ऐका. मी तुझे जीवित इच्छितो, आणि तू माझे जीवित इच्छितोस.
12.138.62
कश्चित्तरति काष्ठेन सुगम्भीरां महानदीम् ।
स तारयति तत्काष्ठं स च काष्ठेन तार्यते ॥ १२.१३८.६२ ॥
कोणीएक लाकडाच्या साहाय्याने अत्यंत खोल महानदी ओलांडतो. तो ते लाकूड पलीकडे नेतो, आणि तो स्वतः त्या लाकडामुळे पलीकडे नेला जातो.
12.138.63
ईदृशो नौ क्रियायोगो भविष्यति सुविस्तरः ।
अहं त्वां तारयिष्यामि मां च त्वं तारयिष्यसि ॥ १२.१३८.६३ ॥
आपल्या दोघांचे असे कार्यसहकार्य अत्यंत विस्तृत होईल. मी तुला पलीकडे नेईन, आणि तू मलाही पलीकडे नेशील.
12.138.64
एवमुक्त्वा तु पलितस्तमर्थमुभयोर्हितम् ।
हेतुमद्ग्रहणीयं च कालापेक्षी व्यतिष्ठत ॥ १२.१३८.६४ ॥
असे बोलून तो वृद्ध, दोघांचे हित साधणारा, युक्तियुक्त आणि ग्रहण करण्यासारखा तो विषय सांगून, योग्य काळाची वाट पाहत थांबला.
12.138.65
अथ सुव्याहृतं श्रुत्वा तस्य शत्रोर्विचक्षणः ।
हेतुमद्ग्रहणीयार्थं मार्जारो वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१३८.६५ ॥
मग त्या शत्रूचे सुंदर बोललेले शब्द ऐकून चतुर मांजर युक्तियुक्त आणि ग्रहण करण्यासारखे वाक्य बोलले.
12.138.66
बुद्धिमान्वाक्यसंपन्नस्तद्वाक्यमनुवर्तयन् ।
स्वामवस्थां प्रतीक्ष्यैनं साम्नैव प्रत्यपूजयत् ॥ १२.१३८.६६ ॥
बुद्धिमान आणि वाक्चतुर असलेला तो, त्या शब्दांचे अनुसरण करीत, आपली स्थिती पाहून त्याची वाट पाहत, सामनीतीनेच त्याचा सन्मान केला.
12.138.67
ततस्तीक्ष्णाग्रदशनो मणिवैदूर्यलोचनः ।
मूषिकं मन्दमुद्वीक्ष्य मार्जारो लोमशोऽब्रबीत् ॥ १२.१३८.६७ ॥
तेव्हा तीक्ष्ण दात आणि मणी व वैदूर्यासारखे डोळे असलेला लोमश नावाचा मांजर उंदराकडे हळूच पाहून म्हणाला.
12.138.68
नन्दामि सौम्य भद्रं ते यो मां जीवितुमिच्छसि ।
श्रेयश्च यदि जानीषे क्रियतां मा विचारय ॥ १२.१३८.६८ ॥
हे सौम्या, तुझे कल्याण होवो. जो माझ्यासह जगू इच्छितो, त्याच्याने मला आनंद होतो. जर हित जाणत असशील तर कर, विचार करू नकोस.
12.138.69
अहं हि भृशमापन्नस्त्वमापन्नतरो मया ।
द्वयोरापन्नयोः सन्धिः क्रियतां मा चिराय च ॥ १२.१३८.६९ ॥
मी फार संकटात आहे, आणि तू माझ्यापेक्षाही अधिक संकटात आहेस. दोघेही संकटात असल्याने तह कर, उशीर करू नकोस.
12.138.70
विधत्स्व प्राप्तकालं यत्कार्थं सिध्यतु चावयोः ।
मयि कृच्छ्राद्विनिर्मुक्ते न विनङ्क्ष्यति ते कृतम् ॥ १२.१३८.७० ॥
योग्य काळी जे करायचे ते कर, म्हणजे आपल्या दोघांचे कार्य सिद्ध होईल. मी संकटातून सुटलो तर तुझे केलेले वाया जाणार नाही.
12.138.71
न्यस्तमानोस्मि भक्तोस्मि शिष्यस्त्वद्धितकृत्तथा ।
तथा निदेशवर्ती च भवन्तं शरणं गतः ॥ १२.१३८.७१ ॥
मी अभिमान सोडलेला आहे; मी तुझा भक्त आणि शिष्य आहे. तुझे हित करणारा आणि तुझ्या आज्ञेत राहणारा आहे; मी तुला शरण आलो आहे.
12.138.72
इत्येवमुक्तः पलितो मार्जारं वशमागतम् ।
वाक्यं हितमुवाचेदमभिजातार्थमर्थवित् ॥ १२.१३८.७२ ॥
असे सांगितल्यावर पलिताने, वश झालेल्या मांजराला, अर्थ जाणणारा म्हणून, हे हितकारक आणि उत्तम प्रयोजनाचे वाक्य सांगितले.
12.138.73
उदारं यद्भवानाह नैतच्चित्रं भवद्विधे ।
विहितो यस्तु मार्गो मे हितार्थं शृणु तं मम ॥ १२.१३८.७३ ॥
तुम्ही बोललेले उदार वचन तुमच्यासारख्यांना आश्चर्यकारक नाही. माझ्या हितासाठी जो मार्ग विहित आहे तो माझ्याकडून ऐका.
12.138.74
अहं त्वाऽनुप्रवेक्ष्यामि नकुलान्मे महद्भयम् ।
त्रायस्व मां मा वधीश्च शक्तोऽस्मि तव रक्षणे ॥ १२.१३८.७४ ॥
मी तुझ्यात प्रवेश करीन; नकुलापासून मला मोठे भय आहे. माझे रक्षण कर, मला मारू नकोस; तुझे रक्षण करण्यास मी समर्थ आहे.
12.138.75
उलूकाच्चैव मां रक्ष क्षुद्रः प्रार्थयते हि माम् ।
अहं छेत्स्यामि ते पाशान्सखे सत्येने ते शपे ॥ १२.१३८.७५ ॥
घुबडापासूनही माझे रक्षण कर; तो क्षुद्र मला मिळवू पाहतो. हे मित्रा, मी तुझे पाश तोडीन; तुझ्या सत्याची शपथ घेतो.
12.138.76
तद्वचः संगतं श्रुत्वा लोमशो युक्तमर्थवत् ।
हर्षादुद्वीक्ष्य पलितं स्वागतेनाभ्यपूजयत् ॥ १२.१३८.७६ ॥
त्याचे ते योग्य आणि अर्थपूर्ण वचन ऐकून लोमशाने आनंदाने पलिताकडे पाहिले आणि स्वागताने त्याचा सत्कार केला.
12.138.77
तं संपूज्याथ पलितं मार्जारः सौहृदे स्थितम् ।
स विचिन्त्याब्रवीद्धीरः प्रीतस्त्वरित एव च ॥ १२.१३८.७७ ॥
पलिताचा सत्कार करून, मैत्रीत स्थिर असलेला तो मार्जार विचार करून धीराने, आनंदाने आणि त्वरेने म्हणाला.
12.138.78
क्षिप्रमागच्छ भद्रं ते त्वं मे प्राणसमः सखा ।
तव प्राज्ञप्रसादाद्धि प्रियं प्राप्स्यामि जीवितम् ॥ १२.१३८.७८ ॥
लवकर ये, तुझे कल्याण होवो; तू माझ्या प्राणासारखा मित्र आहेस. तुझ्या प्राज्ञाच्या कृपेने मी माझे प्रिय जीवन प्राप्त करीन.
12.138.79
यद्यदेवंगतेनाद्य शक्यं कर्तुं मया तव ।
तदाज्ञापस्य कर्तास्मि सिद्धिरेवास्तु नौ सखे ॥ १२.१३८.७९ ॥
आज या स्थितीत माझ्याकडून तुझ्यासाठी जे जे करणे शक्य आहे, त्याची आज्ञा दे; मी ते करीन. हे मित्रा, आपल्या दोघांनाही सिद्धी लाभो.
12.138.80
अस्मात्ते संशयान्मुक्तः समित्रगणबान्धवः ।
सर्वकार्याणि कर्ताऽहं प्रियाणि च हितानि च ॥ १२.१३८.८० ॥
या संकटातून तू मित्र, परिवार आणि बांधवांसह मुक्त झालास. मी सर्व कार्ये, प्रिय आणि हितकारक गोष्टीही करीन.
12.138.81
मुक्तश्च व्यसनादस्मात्सौम्याहमपि नाम ते ।
प्रीतिमुत्पादयेयं न प्रतिकर्तुं च शक्नुयाम् ॥ १२.१३८.८१ ॥
या संकटातून मुक्त झालेल्या हे सौम्या, मीही तुला आनंद देऊ शकेन; प्रत्युत्तरात काही करू शकेन.
12.138.82
प्रत्युपकुर्वन्बह्वपि न भाति पूर्वोपकारिणा तुल्यः ।
एकः करोति हि कृते निष्कारणमेव कुरुतेऽन्यः ॥ १२.१३८.८२ ॥
पूर्वी उपकार करणाऱ्याच्या बरोबरीने, खूप प्रत्युपकार केला तरी तो समान वाटत नाही. एक जण केलेल्याचा मोबदला देतो, दुसरा कारणाशिवायच करतो.
12.138.83
एवमाश्वासितो बिद्वान्मार्जारेण स मूषिकः ।
प्रविवेश सुविस्रब्धः सम्यगङ्गीचकार ह ॥ १२.१३८.८३ ॥
अशा प्रकारे मांजराने आश्वस्त केलेला तो शहाणा उंदीर पूर्ण विश्वासाने आत शिरला आणि त्याने ते चांगले स्वीकारले.
12.138.84
ग्राहयित्वा तु तं स्वार्थं मार्जारं मूषिकस्तथा ।
मार्जारोरसि विस्रब्धः सुष्वाप पितृमातृवत् ॥ १२.१३८.८४ ॥
पण त्या उंदराने आपल्या स्वार्थासाठी मांजरालाही तसेच पकडायला लावले आणि मांजराच्या छातीवर विश्वासाने आई-वडिलांप्रमाणे झोपला.
12.138.85
निलीनं तस्य गात्रेषु मार्जारस्याथ मूषिकम् ।
दृष्ट्वा तौ नकुलोलूकौ निराशौ प्रत्यपद्यताम् ॥ १२.१३८.८५ ॥
त्याच्या शरीरात लपलेल्या मांजराला आणि उंदराला पाहून ते मुंगूस आणि घुबड निराश होऊन परतले.
12.138.86
तथैव तौ सुसंत्रस्तौ दृढमागततन्द्रितौ ।
दृष्ट्वा तयोः परां प्रीतिं विस्मयं परमं गतौ ॥ १२.१३८.८६ ॥
त्याचप्रमाणे ते दोघे अतिशय घाबरले आणि गाढ तंद्रीत गेले. त्यांचे परम प्रेम पाहून ते अत्यंत आश्चर्यचकित झाले.
12.138.87
बलिनौ मतिमन्तौ च सुवृत्तौ चाप्युपासितौ ।
अशक्तौ तु नयात्तस्मात्संप्रधर्षयितुं बलात् ॥ १२.१३८.८७ ॥
ते बलवान, बुद्धिमान आणि सदाचारी होते, आणि त्यांची सेवाही केली गेली होती; तरी नीतीमुळे बळाने त्यांच्यावर हल्ला करण्यास ते असमर्थ होते.
12.138.88
कार्यार्थं कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषिकौ ।
उलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुस्तौ स्वमालयम् ॥ १२.१३८.८८ ॥
एका कार्यासाठी करार केलेल्या मांजर आणि उंदराला पाहून ते घुबड आणि मुंगूस लवकर आपल्या घरी निघून गेले.
12.138.89
लीनः स तस्य गात्रेषु पलितो देशकालवित् ।
चिच्छेद पाशान्नृपते कालाकाङ्क्षी शनैः शनैः ॥ १२.१३८.८९ ॥
त्याच्या शरीरात लपलेल्या त्या म्हाताऱ्या उंदराने, देश-काल जाणून, हे राजा, योग्य वेळेची वाट पाहत हळूहळू बंधने तोडली.
12.138.90
अथ बन्धपरिक्लिष्टो मार्जारो वीक्ष्य मूषिकम् ।
छिन्दन्तं वै तदा पाशानत्वरन्तं त्वरान्वितः ॥ १२.१३८.९० ॥
तेव्हा बंधनांनी त्रासलेल्या मांजराने बंधने तोडणाऱ्या उंदराला पाहिले; तो घाई करत नव्हता, पण मांजर घाईने अस्वस्थ होते.
12.138.91
तमत्वरन्तं पलितं पाशानां छेदने तदा ।
संचोदयितुमारेभे मार्जारो मूषिकं ततः ॥ १२.१३८.९१ ॥
तेव्हा मांजर, पाश कापण्यात घाई न करणाऱ्या त्या पांढऱ्या केसांच्या उंदराला प्रेरित करू लागले.
12.138.92
किं सौम्य नातित्वरसे किं कृतार्थोऽवमन्यसे ।
छिन्धि पाशानमित्रघ्न पुरा श्वपच एति सः ॥ १२.१३८.९२ ॥
सौम्या, तू अतिशय घाई का करत नाहीस? तुझे काम झाले असे समजून उपेक्षा करतोस का? शत्रुघातका, पाश कापून टाक; तो श्वपच येण्यापूर्वी.
12.138.93
इत्युक्तस्त्वरताऽनेन मतिमान्पलितोऽब्रवीत् ।
मार्जारमकृतप्रज्ञं तथ्यमात्महितं वचः ॥ १२.१३८.९३ ॥
असे त्या घाई करणाऱ्याने सांगितल्यावर, बुद्धिमान त्या पांढऱ्या केसांच्या उंदराने अविवेकी मांजराला सत्य आणि स्वहिताचे वचन सांगितले.
12.138.94
तूष्णीं भव न ते सौम्य त्वरा कार्या न संभ्रमः ।
वयमेवात्र कालज्ञा न कालः परिहास्यते ॥ १२.१३८.९४ ॥
शांत राहा, सौम्या; तुला घाई किंवा गडबड करण्याची गरज नाही. इथे काळ जाणणारे आम्हीच आहोत; काळ वाया जाणार नाही.
12.138.95
अकाले कृत्यमारब्धं कर्तुर्नार्थाय कल्पते ।
तदेव काल आरब्धं महतेऽर्थाय कल्पते ॥ १२.१३८.९५ ॥
अकाली सुरू केलेले कार्य करणाऱ्याच्या प्रयोजनास उपयोगी पडत नाही; तेच कार्य योग्य काळी सुरू केल्यास महान प्रयोजन साधते.
12.138.96
अकाले विप्रमुक्तान्मे त्वत्त एव भयं भवेत् ।
तस्मात्कालं प्रतीक्षस्व किमिति त्वरसे सखे ॥ १२.१३८.९६ ॥
अकाली मी मुक्त झालो तर तुझ्यापासूनच मला भय येईल. म्हणून काळाची वाट पाहा; मित्रा, तू इतकी घाई का करतोस?
12.138.97
यावत्पश्यामि चण्डालमायान्तं शस्त्रपाणिनम् ।
ततश्छेत्स्यामि ते पाशान्प्राप्ते साधारणे भये ॥ १२.१३८.९७ ॥
शस्त्र हाती घेऊन येणाऱ्या त्या चांडाळाला मी पाहीन तोपर्यंत थांब; सामायिक भय आले की मी तुझे पाश तोडीन.
12.138.98
तस्मिन्काले प्रमुक्तस्त्वं तरुमेवाधिरोक्ष्यसे ।
न हि ते जीवितादन्यत्किंचित्कृत्यं भविष्यति ॥ १२.१३८.९८ ॥
त्या वेळी मुक्त झालेला तू झाडावरच चढशील; कारण जीवापेक्षा मोठे दुसरे कोणतेही कार्य तुला राहणार नाही.
12.138.99
तस्मिन्कालेऽपि च तता दिवाकीर्तिभयार्दितः ।
मम न ग्रहणे शक्तः पलायनपरायणः ॥ १२.१३८.९९ ॥
त्या वेळीही दिवाकीर्ती (घुबड) च्या भयाने पीडित होऊन तो मला पकडण्यास असमर्थ ठरून पळून जाण्यातच मग्न राहील.
12.138.100
ततो भवत्यपक्रान्ते त्रस्ते भीते च लुब्धकात् ।
अहं बिलं प्रवेक्ष्यामि भवाञ्शाखां गमिष्यति ॥ १२.१३८.१०० ॥
मग तो शिकारी घाबरून दूर निघून गेला की मी बिळात शिरेन आणि तू फांदीवर जाशील.
12.138.101
एवमुक्तस्तु मार्जारो मूषिकेणात्मनो हितम् ।
वचनं वाक्यतत्त्वज्ञो जीवितार्थी महामतिः ॥ १२.१३८.१०१ ॥
उंदराने असे सांगितल्यावर, स्वतःच्या हिताचे वाक्यतत्त्व जाणणारी, जीवनाची इच्छा करणारी ती महामती मांजर (ते मान्य करून) ...
12.138.102
अथात्मकृत्ये त्वरितः सम्यक्प्रार्थितमाचरन् ।
उवाच लोमशो वाक्यं मूषिकं चिरकारिणाम् ॥ १२.१३८.१०२ ॥
मग आपल्याच कार्यात त्वरा करत, मागितलेले उत्तम रीतीने करत, लोमश नावाचा तो उंदीर विलंबाने काम करणाऱ्यांविषयी हे वचन बोलला.
12.138.103
नह्येवं मित्रकार्याणि प्रीत्या कुर्वन्ति साधवः ॥ १२.१३८.१०३ ॥
सज्जन लोक मित्राची कामे अशा प्रकारे प्रेमाने करत नाहीत.
12.138.104
यथा त्वं मोक्षितः कृच्छ्रात्त्वरमाणेन वै मया ।
तथा हि त्वरमाणेन त्वया कार्यमिदं मम।
यत्नं कुरु महाप्राज्ञ यथा स्वस्त्यावयोर्भवेत् ॥ १२.१३८.१०४ ॥
मी तुला त्वरेने संकटातून सोडवले, तसेच तू त्वरेने हे माझे कार्य करावेस. हे महाप्राज्ञा, आपल्या दोघांचे कल्याण होईल असा प्रयत्न कर.
12.138.105
अथवा पूर्ववैरं त्वं स्मरन्कालं जिहीर्षसि ।
पश्य दुष्कृतकर्मंस्त्वं व्यक्तमायुःक्षयो मम ॥ १२.१३८.१०५ ॥
किंवा पूर्वीचे वैर स्मरून तू काळ (माझे आयुष्य) हरण करू इच्छितोस काय? हे दुष्कर्मा, पाहा, माझ्या आयुष्याचा क्षय स्पष्ट आहे.
12.138.106
यदि किंचिन्मयाऽज्ञानात्पुरस्ताद्दुष्कृतं कृतम् ।
न तन्मनसि कर्तव्यं क्षामये त्वां प्रसीद मे ॥ १२.१३८.१०६ ॥
मी अज्ञानाने पूर्वी काही दुष्कर्म केले असल्यास, ते मनात धरू नये. मी तुझी क्षमा मागतो, माझ्यावर प्रसन्न हो.
12.138.107
तमेवंवादिनं प्राज्ञं शास्त्रविद्बुद्धिसत्तमः ।
उवाचेदं वचः श्रेष्ठं मार्जारं मूषिकस्तदा ॥ १२.१३८.१०७ ॥
असे बोलणाऱ्या त्या प्राज्ञाला, शास्त्रज्ञ आणि बुद्धिमान उंदीर तेव्हा मांजराला हे श्रेष्ठ वचन म्हणाला.
12.138.108
श्रुतं मे तव मार्जार स्वमर्थं परिगृह्णतः ।
ममापि त्वं विजानासि स्वमर्थं परिगृह्णतः ॥ १२.१३८.१०८ ॥
हे मार्जारा, तू आपला स्वार्थ साधतोस असे मी ऐकले आहे. मीही आपला स्वार्थ साधतो हे तू जाणतोस.
12.138.109
यन्मित्रं भीतवत्साध्यं यस्मिन्मित्रे भयं हितम् ।
आरक्षितं ततः कार्यं पाणिः सर्पमुखादिव ॥ १२.१३८.१०९ ॥
घाबरलेल्याप्रमाणे साधण्यायोग्य मित्र, ज्या मित्रामध्ये भयच हितकारक असते — त्याच्यापासून स्वतःचे रक्षण करून कार्य करावे, सर्पाच्या तोंडातून हात वाचवावा तसे.
12.138.110
कृत्वा बलवता संधिमात्मानं यो न रक्षति ।
अपथ्यमिव तद्भुक्तं तस्यार्थाय कल्पते ॥ १२.१३८.११० ॥
बलवानाशी तह करूनही जो स्वतःचे रक्षण करत नाही, त्याच्यासाठी ती तह अपथ्य अन्नासारखी ठरते; ती त्याच्याच प्रयोजनासाठी उपयोगी पडते.
12.138.111
कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचिद्रिपुः ।
अर्थतस्तु निबध्यन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२.१३८.१११ ॥
कोणीही कोणाचा कायमचा मित्र नाही, आणि कोणीही कोणाचा कायमचा शत्रू नाही; स्वार्थामुळेच मित्र आणि शत्रू दोघेही बांधले जातात.
12.138.112
अर्थैरर्था निबध्यन्ते गजैरिव महागजाः ।
न च कश्चित्कृते कार्ये कर्तारं समवेक्षते।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ १२.१३८.११२ ॥
मोठे हत्ती हत्तींनीच बांधले जातात, तसेच स्वार्थ स्वार्थानेच बांधले जातात. कार्य झाल्यावर कोणी कर्त्याकडे पाहत नाही; म्हणून सर्व कार्ये काही शेष ठेवूनच करवावीत.
12.138.113
तस्मिन्कालेऽपि च भवान्दिवाकीर्तिभयार्दितः ।
मम न ग्रहणे शक्तः पलायपरायणः ॥ १२.१३८.११३ ॥
त्या वेळीही तुम्ही लोकनिंदेच्या भीतीने पीडित होऊन, मला पकडण्यास असमर्थ ठरून पळून जाण्यातच गुंतलेले होता.
12.138.114
छिन्नं तु तन्तुबाहुल्यं तन्तुरेकोऽवशेषितः ।
छेत्स्याम्यहं तमप्याशु निर्वृतो भव लोमश ॥ १२.१३८.११४ ॥
पुष्कळ धागे तुटले, फक्त एकच धागा उरला आहे; तोही मी लवकरच तोडीन. हे लोमशा, निर्धास्त रहा.
12.138.115
तयोः संवदतोरेवं तथैवापन्नयोर्द्वयोः ।
क्षयं जगाम सा रात्रिर्लोमशं त्वागमद्भयम् ॥ १२.१३८.११५ ॥
असा संवाद करत असलेल्या, त्याच संकटात सापडलेल्या त्या दोघांची ती रात्र सरली; पण लोमशाजवळ भय येऊन पोहोचले.
12.138.116
ततः प्रभातसमये विकटः कृष्णपिङ्गलः ।
स्थूलस्फिग्विकृतो रूक्षः श्वयूथपरिवारितः ॥ १२.१३८.११६ ॥
मग पहाटेच्या वेळी भयंकर, काळसर-पिंगट, जाड व विकृत नितंब असलेला, रूक्ष असा एक पुरुष कुत्र्यांच्या टोळीने वेढलेला दिसला.
12.138.117
शङ्कुकर्णो महावक्रः खनित्री घोरदर्शनः ।
परिघो नाम चण्डालः शस्त्रपाणिरदृश्यत ॥ १२.१३८.११७ ॥
शंकूसारखे कान असलेला, अतिशय वाकडा, खोरे घेतलेला, भयानक दिसणारा परिघ नावाचा चांडाळ हातात शस्त्र घेऊन दिसला.
12.138.118
तं दृष्ट्वा यमदूताभं मार्जारस्त्रस्तचेतनः ।
उवाच पलितं भीतः किमिदानीं करिष्यसि ॥ १२.१३८.११८ ॥
यमदूतासारख्या त्याला पाहून घाबरलेल्या मनाची मांजर भयभीत होऊन उंदराला म्हणाली, "आता तू काय करशील?"
12.138.119
तथैव च सुसंत्रस्तौ तं दृष्ट्वा घोरसंकुलम् ।
क्षणेन नकुलोलूकौ नैराश्यमुपजग्मतुः ॥ १२.१३८.११९ ॥
तसेच अत्यंत घाबरलेले मुंगूस आणि घुबड त्या भयंकर गर्दीला पाहून क्षणात निराश झाले.
12.138.120
बलिनौ मतिमन्तौ च संघातं चाप्युपागतौ ।
अशक्तौ सुनयात्तस्मात्संप्रधर्षयितुं बलात् ॥ १२.१३८.१२० ॥
बलवान आणि बुद्धिमान असलेले ते दोघे एकत्र येऊनही, चांगल्या नीतीविना बळाने त्याला हरवण्यास असमर्थ होते.
12.138.121
कार्यार्थे कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषिकौ ।
उलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुः स्वंस्वमालयम् ॥ १२.१३८.१२१ ॥
एका कार्यासाठी करार केलेले ते मांजर आणि उंदीर, तसेच घुबड आणि मुंगूस पाहून, ते लवकर आपापल्या निवासस्थानी निघून गेले.
12.138.122
ततश्चिच्छेद तं तन्तुं मार्जारस्य स मूषिकः ।
विप्रमुक्तोऽथ मार्जारस्तमेवाभ्यपतद्दुमम् ॥ १२.१३८.१२२ ॥
मग त्या उंदराने मांजराचा तो दोरा तोडला. मुक्त झालेले मांजर त्याच झाडावर झेपावले.
12.138.123
स तस्मात्संभ्रमान्मुक्तो मुक्तो घोरेण सत्रुणा ।
बिलं विवेश पलितः शाखां लेभे स लोमशः ॥ १२.१३८.१२३ ॥
त्या भयंकर शत्रूपासून घाईघाईने सुटून तो बिळात शिरला. पलित आणि लोमश यांना एक फांदी मिळाली.
12.138.124
उन्माथमप्युपादाय चण्डालो वीक्ष्य सर्वशः ।
विहताशः क्षणेनैव तस्माद्देशादपाक्रमत्।
जगाम स स्वभवनं चण्डालो भरतर्षभ ॥ १२.१३८.१२४ ॥
उन्माथ नावाचे हत्यार घेऊनही चांडाळाने सर्वत्र पाहिले; क्षणार्धात त्याची आशा भंगली. त्या ठिकाणाहून निघून, हे भरतश्रेष्ठा, तो चांडाळ आपल्या घरी गेला.
12.138.125
ततस्तस्माद्भान्मुक्तो दुर्लभं प्राप्य जीवितम् ।
बिलस्थं पादपाग्रस्थः पलितं लोमशोऽब्रवीत् ॥ १२.१३८.१२५ ॥
मग त्या भयापासून मुक्त होऊन, दुर्लभ जीवन मिळवून, झाडाच्या फांदीच्या टोकावर उभा असलेला लोमश बिळातील पलिताला म्हणाला.
12.138.126
अकृत्वा संविदं कांचित्सहसा त्वमपस्रुतः ।
कृतज्ञः कृतकल्याणः कच्चिन्मां नाभिशङ्कसे ॥ १२.१३८.१२६ ॥
कोणताही करार न करता तू अचानक निसटलास. हे कृतज्ञा, कल्याण करणाऱ्या, तू माझ्यावर संशय तर घेत नाहीस ना?
12.138.127
गत्वा च मम विश्वासं दत्त्वा च मम जीवितम् ।
मित्रोपभोगसमये किं हि मां नोपसर्पसि ॥ १२.१३८.१२७ ॥
माझा विश्वास मिळवून आणि माझे प्राण देऊन, मित्रांच्या सुखोपभोगाच्या वेळी तू माझ्याजवळ का येत नाहीस?
12.138.128
कृत्वा हि पूर्वं मित्राणि यः पश्चान्नानुतिष्ठति ।
न स मित्राणि लभते कृच्छ्रात्स्वापत्सु दुर्मतिः ॥ १२.१३८.१२८ ॥
जो आधी मैत्री करून नंतर तिचे पालन करत नाही, तो दुर्बुद्धी स्वतःच्या संकटात कष्टाने मित्र मिळवतो.
12.138.129
सत्कृतोऽहं त्वया मित्र सामर्थ्यादात्मानः सखे ।
स मां मित्रत्वमापन्नमुपभोक्तुं त्वमर्हसि ॥ १२.१३८.१२९ ॥
हे मित्रा, तू आपल्या सामर्थ्यानुसार माझा सत्कार केलास; मैत्री प्राप्त झालेल्या मला आता तू उपभोगण्यास योग्य आहेस.
12.138.130
यानि मे सन्ति मित्राणि ये च मे सन्ति बान्धवाः ।
सर्वे त्वां पूजयिष्यन्ति शिष्या गुरुमिव प्रियम् ॥ १२.१३८.१३० ॥
माझे जे मित्र आणि जे बांधव आहेत, ते सर्व प्रिय गुरूचे शिष्य करतात तसे तुझा सन्मान करतील.
12.138.131
अहं च पूजयिष्ये त्वां समित्रगणबान्धवम् ।
जीवितस्य प्रदातारं कृतज्ञः को न पूजयेत् ॥ १२.१३८.१३१ ॥
मीही तुला, तुझ्या मित्र-बांधवांसह, जीवन देणारा म्हणून पूजीन; कृतज्ञ असा कोण असेल जो त्याची पूजा करणार नाही?
12.138.132
ईश्वरो मे भवानस्तु शरीरस्य गृहस्य च ।
अर्थानां चैव सर्वेषामनुशास्ता च मे भव ॥ १२.१३८.१३२ ॥
तू माझ्या शरीराचा व घराचा स्वामी हो, आणि सर्व कार्यांत माझा मार्गदर्शकही हो.
12.138.133
अमात्यो मे भव प्राज्ञ पितेवेह प्रशाधि माम् ।
न तेऽस्ति भयमस्मत्तो जीवितेनात्मनः शपे ॥ १२.१३८.१३३ ॥
हे प्राज्ञा, तू माझा अमात्य हो; येथे पित्याप्रमाणे मला मार्गदर्शन कर. आमच्याकडून तुला कोणतीही भीती नाही—मी माझ्या जीविताची शपथ घेतो.
12.138.134
बुद्ध्या त्वमुशना साक्षाद्बलेनाधिकृता वयम् ।
त्वं मन्त्रबलयुक्तो हि दद्या विजयमेव मे ॥ १२.१३८.१३४ ॥
बुद्धीने तू साक्षात् उशना (शुक्राचार्य) आहेस; आम्ही बळाने अधीन आहोत. मंत्रबळाने युक्त असा तू मला नक्की विजय देशील.
12.138.135
एवमुक्तः परं सान्त्वं मार्जारेण स मूषिकः ।
उवाच परमार्थज्ञः श्लक्ष्णमात्महितं वचः ॥ १२.१३८.१३५ ॥
मांजराने असे अत्यंत सांत्वनपर बोलल्यावर, परमार्थ जाणणारा तो उंदीर मृदू स्वरात स्वतःच्या हिताचे शब्द बोलला.
12.138.136
यद्भवानाह तत्सर्वं मया ते लोमश श्रुतम् ।
ममापि तावद्ब्रुवतः शृणु यत्प्रतिभाति मे ॥ १२.१३८.१३६ ॥
आपण जे सांगितले ते सर्व मी ऐकले आहे, हे लोमशा. आता बोलणाऱ्या माझेही ऐका—जे मला वाटते ते.
12.138.137
वेदितव्यानि मित्राणि बोद्धव्याश्चापि शत्रवः ।
एतत्सुसूक्ष्मं लोकेऽस्मिन्दृश्यते प्राज्ञसंमतैः ॥ १२.१३८.१३७ ॥
मित्रांना ओळखले पाहिजे आणि शत्रूंनाही जाणले पाहिजे. या जगात हे अत्यंत सूक्ष्म आहे; प्राज्ञांच्या संमतीने ते दिसते.
12.138.138
शत्रुरूपा हि सुहृदो मित्ररूपाश्च शत्रवः ।
सान्त्वितास्ते न बुध्यन्ते रागलोभवशं गताः ॥ १२.१३८.१३८ ॥
शत्रूच्या रूपातील मित्र असतात आणि मित्राच्या रूपातील शत्रूही असतात. सांत्वन मिळाल्यामुळे ते ओळखले जात नाहीत, कारण ते राग आणि लोभाच्या वशात गेलेले असतात.
12.138.139
येषां सौम्यानि मित्राणि क्रोधनाश्चैव शत्रवः ।
सान्त्वितास्ते न बुध्यन्ते रागलोभवशंगताः ॥ १२.१३८.१३९ ॥
ज्यांचे मित्र सौम्य आणि शत्रू क्रोधी असतात, ते समजावल्यावरही समजत नाहीत, कारण ते राग आणि लोभाच्या वशात गेलेले असतात.
12.138.140
नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यते ।
सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२.१३८.१४० ॥
जन्मामुळे कोणी शत्रू नसतो व कोणी मित्र नसतो; सामर्थ्याच्या संबंधानेच मित्र निर्माण होतात आणि तसेच शत्रूही होतात.
12.138.141
यो यस्मिञ्जीवति स्वार्थे पश्येत्पीडां न जीवति ।
स तस्य मित्रं तावत्स्यःद्यावन्न स्याद्विपर्ययः ॥ १२.१३८.१४१ ॥
जो आपल्या स्वार्थात जगतो आणि ज्याच्यामुळे दुःख पाहत नाही, तो त्याचा मित्र असतो, जोपर्यंत उलटफेर होत नाही.
12.138.142
नास्ति मैत्री स्थिरा नाम न च ध्रुवमसौहृदम् ।
अर्थयुक्त्याऽनुजायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२.१३८.१४२ ॥
स्थिर मैत्री असे काही नाही, आणि निश्चित शत्रुत्वही नाही; स्वार्थाच्या युक्तीने मित्र निर्माण होतात आणि तसेच शत्रूही.
12.138.143
मित्रं च शत्रुतामेति कस्मिंश्चित्कालपर्यये ।
शत्रुश्च मित्रतामेति स्वार्थो हि बलवत्तरः ॥ १२.१३८.१४३ ॥
कोणत्यातरी काळाच्या बदलात मित्र शत्रुत्वाला पोहोचतो आणि शत्रू मैत्रीला पोहोचतो; कारण स्वार्थच अधिक बलवान आहे.
12.138.144
यो विश्वसिति मित्रेषु न विश्वसिति शत्रुषु ।
अर्थयुक्तिमविज्ञाय चलितं तस्य जीवितम् ॥ १२.१३८.१४४ ॥
जो मित्रांवर विश्वास ठेवतो आणि शत्रूंवर विश्वास ठेवत नाही, पण स्वार्थाची युक्ती जाणत नाही, त्याचे जीवन डगमगते.
12.138.145
मित्रे वा यदि वा शत्रौ तस्यापि चलिता मतिः ।
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नमपि मूलानि कृन्तति ॥ १२.१३८.१४५ ॥
मित्रात किंवा शत्रूत, ज्याचे मन चंचल आहे त्यालाही विश्वास ठेवू नये. जो विश्वासार्ह नाही त्याच्यावर विश्वास ठेवू नये, आणि जो विश्वासार्ह आहे त्यावरही अतिविश्वास ठेवू नये. विश्वासातून उत्पन्न झालेले भयही मुळे कापून टाकते.
12.138.146
अर्थयुक्त्या हि जायन्ते पिता माता सुतस्तथा ।
मातुला भागिनेयाश्च तथा संबन्धिबान्धवाः ॥ १२.१३८.१४६ ॥
स्वार्थाच्या युक्तीनेच पिता, माता, पुत्र तसेच मामा, भाचे, सांबंधिक आणि बांधव निर्माण होतात.
12.138.147
पुत्रं हि मातापितरौ त्यजतः पतितं प्रियम् ।
लोको रक्षति चात्मानं पश्य स्वार्थस्य सारताम् ॥ १२.१३८.१४७ ॥
पडलेल्या प्रिय पुत्रालाही माता-पिता सोडून देतात; लोक स्वतःचेच रक्षण करतात. स्वार्थाचे सार पाहा.
12.138.148
सामान्या निष्कृतिः प्राज्ञ यो मोक्षात्समन्तरम् ।
कृत्यं मृगयते कर्तुं सुखोपायमसंशयम् ॥ १२.१३८.१४८ ॥
हे प्राज्ञा, ही सामान्य सुटका आहे: मुक्तीनंतर लगेच माणूस करण्याजोगे कार्य शोधतो — निःसंशय सुखाचा उपाय.
12.138.149
अस्मिन्निलय एवं त्वं न्यग्रोधादवतारितः ।
पूर्वं निविष्टमुन्माथं चपलन्वान्न बुद्धवान् ॥ १२.१३८.१४९ ॥
या निवासात असेच तुला वटवृक्षावरून खाली उतरवले गेले. पूर्वी वस्ती केलेल्याला हाकलून दिले गेले; चंचल असल्यामुळे तू ते समजू शकला नाहीस.
12.138.150
आत्मनश्चपलो नास्ति कुतोऽन्येषां भविष्यति ।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि चपलो हन्त्यसंशयम् ॥ १२.१३८.१५० ॥
जो स्वतःच्याबाबतीत चंचल नाही तो इतरांबाबत कसा असेल? म्हणून चंचल माणूस निःसंशय सर्व कार्ये नष्ट करतो.
12.138.151
ब्रवीषि मधुरं यच्च प्रियो मेऽद्य भवानिति ।
तन्मिथ्याकारणं सर्वं विस्तरेणापि मे शृणु ॥ १२.१३८.१५१ ॥
आज तू मला प्रिय आहेस असे जे गोड बोलतोस, ते सर्व खोट्या कारणामुळे आहे; ते विस्ताराने माझ्याकडून ऐक.
12.138.152
कारणात्प्रियतामेति द्वेष्यो भवति कारणात् ।
अर्थार्थी जीवलोकोऽयं न कश्चित्कस्यचित्प्रियः ॥ १२.१३८.१५२ ॥
कारणामुळे कोणी प्रिय होतो आणि कारणामुळेच द्वेष्य होतो. हा जीवलोक स्वार्थाचा इच्छुक आहे; कोणीही कोणाचा प्रिय नाही.
12.138.153
सख्यं सोदर्ययोर्भ्रात्रोदर्पंत्योर्वा परस्परम् ।
कस्यचिन्नाभिजानामि प्रीतिं निष्कारणामिह ॥ १२.१३८.१५३ ॥
सख्ख्या भावंमध्ये, भावांमध्ये किंवा पती-पत्नींमध्ये परस्पर मैत्रीत, या जगात कोणाचीही बिनकारण प्रीती मला माहीत नाही.
12.138.154
यद्यपि भ्रातरः क्रुद्धा भार्या वा कारणान्तरे ।
स्वभावतस्ते प्रीयन्ते नेतरः प्राकृतो जनः ॥ १२.१३८.१५४ ॥
भाऊ रागावले असले तरी, किंवा पत्नी दुसऱ्या कारणाने रागावली असली तरी, ते स्वभावानेच प्रसन्न होतात; इतर सामान्य माणूस तसा नसतो.
12.138.155
प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः ।
मन्त्रहोमजपैरन्यः कार्यार्थे प्रीयते जनः ॥ १२.१३८.१५५ ॥
कोणी दानाने प्रिय होतो, कोणी प्रिय बोलण्याने; आणि दुसरा मंत्र, होम आणि जपाने. एखादा माणूस कार्यासाठी प्रसन्न होतो.
12.138.156
उत्पन्ना कारणात्प्रीतिरासीन्नौ कारणान्तरे ।
प्रध्वस्ते कारणस्थाने सा प्रीतिर्नाभिवर्तते ॥ १२.१३८.१५६ ॥
कोणत्या तरी कारणाने आपल्या दोघांमध्ये प्रीती उत्पन्न झाली होती, ती दुसऱ्या कारणामुळे होती. कारणाचे स्थानच नष्ट झाले की ती प्रीती परत येत नाही.
12.138.157
किंनु तत्कारणं मन्ये येनाहं भवतः प्रियः ।
अन्यत्राभ्यवहारार्थात्तत्रापि च बुधा वयम् ॥ १२.१३८.१५७ ॥
मला वाटते की कोणत्या कारणामुळे मी तुमचा प्रिय आहे? दुसऱ्या कोणत्याही हेतूने नव्हे, उपभोगासाठीही नव्हे — आपण तर ज्ञानी आहोत.
12.138.158
कालो हेतुं विकुरुते स्वार्थस्तमनुवर्तते ।
स्वार्धं प्राज्ञोऽभिजानाति प्राज्ञं लोकोऽनुवर्तते।
न त्वीदृशं त्वया वाच्यं विद्यते स्वार्थपण्डितः ॥ १२.१३८.१५८ ॥
काळ कारण बदलतो; स्वार्थ त्याचे अनुसरण करतो. शहाणा माणूस आपला स्वार्थ ओळखतो; लोक शहाण्याचे अनुसरण करतात. असे वाक्य तू बोलू नयेस; स्वार्थात निपुण माणूस येथे आहे.
12.138.159
न कालो हि समर्थस्य स्नेहहेतुरयं तव ।
तस्मान्नाहं चले स्वार्थात्सुस्थितः संधिविग्रहे ॥ १२.१३८.१५९ ॥
काळ हेच समर्थ माणसाच्या स्नेहाचे कारण नाही; हा तुझा स्नेह आहे. म्हणून मी स्वार्थापासून ढळत नाही; संधी आणि युद्धात मी स्थिर आहे.
12.138.160
अभ्राणामिव रुपाणि विकुर्वन्ति पदेपदे ।
अद्यैव हि रिपुर्भूत्वा पुनरद्यैव मे सुहृत्।
पुनश्च रिपुरद्यैव युक्तीनां पश्य चापलम् ॥ १२.१३८.१६० ॥
ढगांची रूपे जशी पावलोपावली बदलतात, तसे आज तू शत्रू होतोस, पुन्हा आजच माझा मित्र होतोस; पुन्हा आजच शत्रू होतोस. युक्त्यांची चंचलता पाहा.
12.138.161
आसीन्मैत्री तु तावन्नौ यावद्धेतुरभूत्पुरा ।
सागता सह तेनैव कालयुक्तेन हेतुना ॥ १२.१३८.१६१ ॥
पूर्वी कारण होते तोपर्यंतच आपल्यात मैत्री होती. ती मैत्री कालयुक्त त्याच कारणासह आली होती.
12.138.162
त्वं हि मेऽत्यन्ततः शत्रुः सामर्थ्यान्मित्रतां गतः ।
तत्कृत्यमभिनिर्वर्त्य प्रकृतिः शत्रुतां गता ॥ १२.१३८.१६२ ॥
तू माझ्यासाठी पूर्णपणे शत्रू होतास; सामर्थ्यामुळे मैत्री पावलास. ते कार्य पूर्ण करून (मित्रपक्षाचा) स्वभाव पुन्हा शत्रुत्व पावला.
12.138.163
सोऽहमेवं प्रणीतानि ज्ञात्वा शास्त्राणि तत्त्वतः ।
प्राविशेयं कथं पाशं त्वत्कृते तद्ब्रवीहि मे ॥ १२.१३८.१६३ ॥
असे शास्त्र तत्त्वतः जाणूनही मी तुझ्यामुळे त्या पाशात कसा प्रवेशलो? ते मला सांग.
12.138.164
त्वद्वीर्येण विमुक्तोऽहं मद्वीर्येण तथा भवान् ।
अन्योन्यानुग्रहे वृत्ते नास्ति भूयः समागमः ॥ १२.१३८.१६४ ॥
तुझ्या वीर्याने मी मुक्त झालो, माझ्या वीर्याने तूही. परस्पर अनुग्रह झाल्यावर पुन्हा समागम नसतो.
12.138.165
त्वं हि सौम्य कृतार्थोऽद्य निवृत्तार्थास्तथा वयम् ।
न तेऽस्त्यद्य मया कृत्यं किंचिदन्यत्र भक्षणात् ॥ १२.१३८.१६५ ॥
हे सौम्या, आज तुझे प्रयोजन सिद्ध झाले; आम्हीही प्रयोजनांपासून निवृत्त झालो. आज खाण्याखेरीज माझ्याकडून तुला दुसरे काहीच करायचे नाही.
12.138.166
अहमन्नं भवान्भोक्ता दुर्बलोऽहं भवान्बली ।
नावयोर्विद्यते संधिर्वियुक्ते विषमे बले ॥ १२.१३८.१६६ ॥
मी अन्न, तू भोक्ता; मी दुर्बल, तू बलवान. बल विषम असताना आणि आपण वेगळे असताना आपल्यात करार नाही.
12.138.167
स मन्येऽहं तव प्रज्ञां यन्मोक्षात्प्रत्यनन्तरम् ।
भक्ष्यं मृगयते नूनं सुखोपायमसंशयम् ॥ १२.१३८.१६७ ॥
तुझी प्रज्ञा अशी आहे असे मला वाटते: मोक्षानंतर लगेच तू भक्ष्य शोधतोस — निश्चितच सुखाचा उपाय, यात शंका नाही.
12.138.168
…र्थी ह्येव सुव्यक्तो विमुक्तः प्रसृतः क्षुधा ।
शास्त्रजां मतिमास्थाय प्रातराशमिहेच्छसि ॥ १२.१३८.१६८ ॥
…इच्छुक; खरोखर स्पष्टपणे मुक्त, भुकेने पसरलेला, शास्त्रजन्य बुद्धीचा आश्रय घेऊन तू येथे सकाळचा नाश्ता इच्छितोस.
12.138.169
जानामि क्षुधितं च त्वामाहारसमयश्च ते ।
स त्वं मामभिसंधाय भक्ष्यं मृगयसे पुनः ॥ १२.१३८.१६९ ॥
तू भुकेलेला आहेस आणि तुझी जेवणाची वेळ झाली आहे हे मला माहीत आहे. तरीही तू मला लक्ष्य करून पुन्हा अन्न शोधत आहेस.
12.138.170
किंचात्र पुत्रदारार्थं यद्वाणीं सृजसे मयि ।
शुश्रूषां यतसे कर्तुं सखे मम तत्क्षमम् ॥ १२.१३८.१७० ॥
येथे पुत्र व पत्नी यांच्यासाठी तू माझ्याशी जे बोलतोस आणि माझी सेवा करण्याचा जो प्रयत्न करतोस, मित्रा, ते तुला योग्य आहे.
12.138.171
त्वया मां सहितं दृष्ट्वा प्रिया भार्या सुताश्च ये ।
कस्मात्ते मां न खादेयुः स्पृष्टवा प्रणयिनि त्वयि ॥ १२.१३८.१७१ ॥
तुझ्यासोबत मला पाहून तुझी प्रिय पत्नी आणि पुत्र मला का खाणार नाहीत? प्रेमाने तू मला स्पर्श केलास तेव्हा?
12.138.172
नाहं त्वया समेष्यामि वृत्ते हेतुसमागमे ।
शिवं ध्यायस्व मेऽत्रस्थः सुकृतं स्मरसे यदि ॥ १२.१३८.१७२ ॥
तुला तुझी पुण्यकर्मे आठवत असतील तर इथे उभा राहून माझ्या कल्याणाचे ध्यान कर. कोणत्याही कारणाने भेटीचा प्रसंग आला तरी मी तुला भेटणार नाही.
12.138.173
शत्रोरन्नाद्यभूतः सन्क्लिष्टस्य क्षुधितस्य च ।
भक्ष्यं मृगयमाणस्य कः प्राज्ञो विषयं व्रजेत् ॥ १२.१३८.१७३ ॥
शत्रूचे अन्न होऊन, दुःखी व भुकेलेल्या अन्न शोधणाऱ्याच्या कक्षेत कोणता शहाणा माणूस जाईल?
12.138.174
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि दूरादपि तवोद्विजे ।
विश्वस्तं वा प्रमत्तं वा एतदेव कृतं भवेत् ॥ १२.१३८.१७४ ॥
तुझे कल्याण होवो. विश्वासात असलास किंवा बेसावध असलास तरी हेच करायला हवे, म्हणून तुझ्यापासून दुरूनच भीत मी निघून जाईन.
12.138.175
नाहं त्वया समेष्यामि निवृत्तो भव लोमश ।
बलवत्सन्निकर्षो हि न कदाचित्प्रशस्यते ॥ १२.१३८.१७५ ॥
मी तुझ्याशी भेटणार नाही, हे लोमशा, परत जा. बलवानांशी जवळीक कधीही प्रशंसनीय मानली जात नाही.
12.138.176
यदि त्वं सुकृतं वेत्सि तत्सख्यमनुसारय ।
प्रशान्तादपि हि प्राज्ञाद्भेतव्यं बलिनः सदा ॥ १२.१३८.१७६ ॥
तू केलेला उपकार जाणत असशील तर त्या मैत्रीचे पालन कर. शांत आणि प्राज्ञ असला तरी बलवानाला नेहमी भिणे योग्य आहे.
12.138.177
यदि त्वर्थेन ते कार्यं ब्रूहि किं करवाणि ते ।
कामं सर्वं प्रदास्यामि न त्वात्मानं कथंचन ॥ १२.१३८.१७७ ॥
तुला कशासाठी काही हवे असेल तर सांग, तुझ्यासाठी मी काय करू? जे जे हवे ते सर्व देईन, पण कोणत्याही प्रकारे स्वतःला देणार नाही.
12.138.178
आत्मार्थे संततिस्त्याज्या राज्यं रत्नं धनानि च ।
अपि सर्वस्वमुत्सृज्य रक्षेदात्मानमात्मवान् ॥ १२.१३८.१७८ ॥
स्वतःसाठी संतती, राज्य, रत्ने आणि धन यांचाही त्याग करावा. सर्वस्व सोडूनही आत्मवान पुरुषाने स्वतःचे रक्षण करावे.
12.138.179
ऐश्वर्यधनरत्नानां प्रत्यमित्रेऽपि वर्तताम् ।
दृष्टा हि पुनरावृत्तिर्जीवतामिति नः श्रुतम् ॥ १२.१३८.१७९ ॥
शत्रूकडे ऐश्वर्य, धन आणि रत्ने असली तरी जिवंत लोकांचे परत येणे दिसले आहे, असे आम्ही ऐकले आहे.
12.138.180
न त्वात्मनः संप्रदानं धनरत्नवदिष्यते ।
आत्मा हि सर्वदा रक्ष्यो दारैरपि धनैरपि ॥ १२.१३८.१८० ॥
पण स्वतःला धन आणि रत्नांप्रमाणे देणे इष्ट मानले जात नाही. आत्म्याचे नेहमी रक्षण केले पाहिजे, पत्नी आणि धनापेक्षाही.
12.138.181
आत्मरक्षणतन्त्राणां सुपरीक्षितकारिणाम् ।
आपदो नोपपद्यन्ते पुरुषाणां स्वदोषजाः ॥ १२.१३८.१८१ ॥
आत्मरक्षणाला नियम मानणारे आणि नीट तपासून कृती करणारे पुरुष यांच्यावर स्वतःच्या दोषांतून निर्माण होणारी संकटे येत नाहीत.
12.138.182
शत्रुं सम्यगविज्ञातो विप्रियो ह्यबलीयसा ।
शङ्कनीयः स सर्वत्र प्रियमप्याचरन्सदा ॥ १२.१३८.१८२ ॥
नीट ओळखलेला नसलेला शत्रू हा दुर्बलानेही विरोधीच असतो. तो नेहमी प्रिय वागला तरी सर्वत्र संशयास पात्र असतो.
12.138.183
कुलजानां सुमित्राणां धार्मिकाणां महात्मनाम् ।
न तेषां चाल्यते बुद्धिः शास्त्रार्थकृतिश्चया ॥ १२.१३८.१८३ ॥
उत्तम कुलात जन्मलेल्या, चांगल्या मित्रांच्या, धार्मिक आणि महात्म्यांची बुद्धी शास्त्रार्थाचे दृढ आचरण केल्यामुळे ढळत नाही.
12.138.184
इत्यभिव्यक्तमेवासौ पलितेनापहासितः ।
मार्जारो व्रीडितो भूत्वा मूषिकं वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१३८.१८४ ॥
असे स्पष्ट सांगितले गेल्यावर, पलिताने (उंदराने) उपहास केलेला मांजर लाजून उंदराला हे शब्द म्हणाले.
12.138.185
सत्यं शपे त्वयाऽहं वै मित्रद्रोहो विगर्हितः ।
संमन्येऽहं तव प्रज्ञां यस्त्वं मम हिते रतः ॥ १२.१३८.१८५ ॥
खरेच सांगतो, तुझी शपथ घेऊन सांगतो: मित्रद्रोह निंद्य आहे. माझ्या हितात रत असलेल्या तुझ्या प्रज्ञेचा मी सन्मान करतो.
12.138.186
उक्तवानर्थतत्त्वेन मया संभिन्नदर्शनः ।
न तु मामन्यथा साधो त्वं ग्रहीतुमिहार्हसि ॥ १२.१३८.१८६ ॥
अर्थाच्या तत्त्वानुसार मी बोललो आहे, माझी दृष्टी गोंधळलेली असली तरी. हे साधो, येथे मला वेगळ्या अर्थाने घेऊ नकोस.
12.138.187
प्राणप्रदानजं त्वत्तो मयि सौहृदमागतम् ।
धर्मज्ञोऽस्मि गुणज्ञोऽस्मि कृतज्ञोस्मि विशेषतः ॥ १२.१३८.१८७ ॥
तू मला प्राणदान दिलेस म्हणून तुझ्याकडून माझ्यावर आलेली मैत्री मी जाणतो. मी धर्मज्ञ, गुणज्ञ आणि विशेषतः कृतज्ञ आहे.
12.138.188
मित्रेषु वत्सलश्चास्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः ।
त्वं मामेवंगते साधो न वाचयितुमर्हसि ॥ १२.१३८.१८८ ॥
मी मित्रांवर वात्सल्य करणारा आहे, आणि विशेषतः तुझा भक्त आहे. हे साधो, अशा स्थितीत तू मला दोष देऊ नयेस.
12.138.189
त्वया हि वाच्यमानोऽहं जह्यां प्राणान्सबान्धवः ।
धिक्शब्दो हि बुधैर्दृष्टो मद्विधेषु मनस्विषु।
पतनं धर्मतत्त्वज्ञ न मे शङ्कितुमर्हसि ॥ १२.१३८.१८९ ॥
तू मला दोष दिलास तर मी नातेवाईकांसह प्राण सोडीन. माझ्यासारख्या मनस्वी लोकांना धिक्काराचा शब्द विद्वानांच्या दृष्टीने पतन आहे. हे धर्मतत्त्वज्ञा, याबाबत तू माझ्यावर संशय घेऊ नयेस.
12.138.190
इति संस्तूयमानोऽपि मार्जारेण स मूषिकः ।
मनसा भावगम्भीरं मार्जारमिदमब्रवीत् ॥ १२.१३८.१९० ॥
अशा प्रकारे मांजराने स्तुती केली असतानाही, तो उंदीर मनात गूढ हेतू ठेवून मांजराला असे म्हणाला.
12.138.191
साधुर्भवान्कृतार्थोऽस्मि प्रिये च न च विश्वसे ।
संस्तवैर्वा धनौघैर्वा नाहं शक्यः पुनस्त्वया ॥ १२.१३८.१९१ ॥
तू चांगला आहेस, माझा हेतू साध्य झाला. प्रियावरही मी विश्वास ठेवत नाही. स्तुतींनी किंवा धनाच्या ओघाने तू मला पुन्हा वश करू शकणार नाहीस.
12.138.192
न ह्यमित्रवशं यान्ति प्राज्ञा निष्कारणं सखे ।
अस्मिन्नर्थे च गाथे द्वे निबोधोशनसा कृते ॥ १२.१३८.१९२ ॥
हे मित्रा, शहाणे लोक विनाकारण शत्रूच्या वशात जात नाहीत. या विषयावर उशनस् (शुक्र) यांनी रचलेल्या दोन गाथा ऐक.
12.138.193
शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा सन्धिं बलीयसा ।
समाहितश्चरेद्बुद्ध्या कृतार्थश्च न विश्वसेत् ॥ १२.१३८.१९३ ॥
शत्रूंसोबतच्या सामाईक कार्यात, बलवानाशी तह करून, एकाग्रतेने बुद्धीने वागावे; कार्य सिद्ध झाल्यावरही विश्वास ठेवू नये.
12.138.194
न विश्वसेदवश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्चसेत् ।
नित्यं विश्वासयेदन्यान्परेषां तु न विश्वसेत् ॥ १२.१३८.१९४ ॥
ज्याच्यावर विश्वास नाही त्याच्यावर विश्वास ठेवू नये; ज्याच्यावर विश्वास आहे त्याच्यावरही अति विश्वास ठेवू नये. नेहमी इतरांना स्वतःवर विश्वास ठेवायला लावावे, पण शत्रूंवर विश्वास ठेवू नये.
12.138.195
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु रक्षेज्जीवितमात्मनः ।
द्रव्याणि संततिश्चैव सर्वं भवति जीवताम् ॥ १२.१३८.१९५ ॥
म्हणून सर्व परिस्थितीत स्वतःच्या जीवाचे रक्षण करावे; संपत्ती आणि संतती, सर्व काही जिवंतांसाठीच असते.
12.138.196
संक्षेपो नीतिशास्त्राणामविश्वासः परो मतः ।
नृषु तस्मादविश्वासः पुष्कलं हितमात्मनः ॥ १२.१३८.१९६ ॥
नीतिशास्त्रांचा सारांश अविश्वास हा श्रेष्ठ मानला आहे; म्हणून माणसांविषयी अविश्वास बाळगणे स्वतःसाठी अत्यंत हितकारक आहे.
12.138.197
वध्यन्ते न ह्यविश्वस्ताः शत्रुर्भिर्दुर्बला अपि ।
विश्वस्तास्तेषु वध्यन्ते बलवन्तोऽपि शत्रुभिः ॥ १२.१३८.१९७ ॥
जे अविश्वासू आहेत ते दुर्बल असले तरी शत्रूंकडून मारले जात नाहीत; जे विश्वास ठेवतात ते बलवान असले तरी त्याच शत्रूंकडून मारले जातात.
12.138.198
त्वद्विधेभ्यो मया ह्यात्मा रक्ष्यो मार्जार सर्वदा ।
रक्ष त्वमपि चात्मानं चण्डालाज्जातिकिल्बिषात् ॥ १२.१३८.१९८ ॥
तुझ्यासारख्यांपासून मी नेहमी स्वतःचे रक्षण केले पाहिजे; हे मांजरा, तूही चांडाळापासून आणि जन्मदोषापासून स्वतःचे रक्षण कर.
12.138.199
स तस्य ब्रुवतस्त्वेवं संत्रासाज्जातसाध्वसः ।
कथां हित्वा जवेनाशु मार्जारः प्रययौ ततः ॥ १२.१३८.१९९ ॥
तो असे बोलत असतानाच भीतीने घाबरलेले मांजर गोष्ट सोडून वेगाने तेथून निघून गेले.
12.138.200
ततः शास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिसामर्थ्यमात्मनः ।
विश्राव्य पलितः प्राज्ञो बिलमन्यज्जगाम ह ॥ १२.१३८.२०० ॥
मग शास्त्रार्थाचे तत्त्व जाणणारा, आपल्या बुद्धिसामर्थ्याचे दर्शन घडवून देणारा प्राज्ञ पलित दुसऱ्या बिळात निघून गेला.
12.138.201
एवं प्रज्ञावता बुद्ध्या दुर्बलेन महाबलाः ।
एकेन बहवोऽमित्राः पलितेनाभिसंधिताः ॥ १२.१३८.२०१ ॥
अशा प्रकारे प्रज्ञावान पण बुद्धीने दुर्बल अशा एका पलिताने महाबलवान अनेक शत्रूंना फसवले.
12.138.202
अरिणापि समर्थेन सन्धिं कुर्वीत पण्डितः ।
मूषिकश्च बिडालश्च मुक्तावन्योन्यसंश्रयात् ॥ १२.१३८.२०२ ॥
पंडिताने समर्थ शत्रूशीही संधी करावी; उंदीर आणि मांजर परस्परांच्या आश्रयाने मुक्त झाले.
12.138.203
इत्येवं क्षत्रधर्मस्य मया मार्गो निदर्शितः ।
विस्तरेण महाराज संक्षेपमपि मे शृणु ॥ १२.१३८.२०३ ॥
अशा प्रकारे मी क्षत्रधर्माचा मार्ग विस्ताराने दाखवला; महाराजा, आता संक्षेपानेही माझ्याकडून ऐका.
12.138.204
अन्योन्यं कृतवैरौ तु चक्रतुः प्रीतिमुत्तमाम् ।
अन्योन्यमभिसंधातुं संबभूव तयोर्मतिः ॥ १२.१३८.२०४ ॥
परस्परांचे वैर असलेल्यांनी उत्तम मैत्री केली; पण त्यांच्या मनात एकमेकांना फसवण्याचा विचारही आला.
12.138.205
तत्र प्राज्ञोऽभिसंधत्ते सम्यग्बुद्धिबलाश्रयात् ।
अभिसंधीयते प्राज्ञः प्रमादादपि वा बुधैः ॥ १२.१३८.२०५ ॥
तेथे प्राज्ञ पुरुष सम्यक बुद्धी व बलाच्या आश्रयाने कपट रचतो; प्राज्ञही प्रमादाने किंवा बुधांकडून फसविला जातो.
12.138.206
तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसेत् ।
न ह्यप्रमत्तश्चलति चलितोऽवा न नश्यति ॥ १२.१३८.२०६ ॥
म्हणून निर्भय असूनही भयभीतासारखे, आणि विश्वास असूनही अविश्वासासारखे राहावे; कारण अप्रमत्त पुरुष डळमळत नाही, डळमळला तरी नाश पावत नाही.
12.138.207
काले हि रिपुणा संधिः काले मित्रेण विग्रहः ।
कार्य इत्येव तत्वज्ञाः प्राहुर्नित्यं नराधिप ॥ १२.१३८.२०७ ॥
योग्य काळी शत्रूशी संधी आणि योग्य काळी मित्राशी विग्रह करावा; तत्त्वज्ञ नेहमी असेच म्हणाले आहेत, हे नराधिपा.
12.138.208
एतज्ज्ञात्वा महाराज शास्त्रार्थमभिगम्य च ।
अभियुक्तोऽप्रमत्तश्च प्राग्भयाद्भीतवच्चरेत् ॥ १२.१३८.२०८ ॥
हे महाराजा, हे जाणून व शास्त्रार्थ समजून, आक्रमण झाले तरी सावध राहून, भय येण्यापूर्वीच भयभीतासारखे वर्तन करावे.
12.138.209
भीतवत्संहितः कार्यः प्रतिसंधिस्तथैव च ।
भयादुत्पद्यते बुद्धिरप्रमत्ताभियोगजा ॥ १२.१३८.२०९ ॥
भयभीतासारखे मैत्री करावी, आणि तसेच प्रतिसंधीही करावी; भयातूनच सावध प्रयत्नांनी उत्पन्न होणारी बुद्धी जागते.
12.138.210
न भयं जायते राजन्भीतस्यानागते भये ।
अभीतस्य च विस्रम्भात्सुमहज्जायते भयम् ॥ १२.१३८.२१० ॥
हे राजा, भयभीत माणसाला भविष्यातील संकटात भय उत्पन्न होत नाही; पण अभीत माणसाला विश्वासामुळे मोठे भय उत्पन्न होते.
12.138.211
न भीरुरिति चात्यन्तं मन्त्रो देयः कथंचन ।
अविज्ञानाद्धि विज्ञाने गच्छेदास्पददर्शनाम् ॥ १२.१३८.२११ ॥
एखादा भित्रा आहे असे पूर्णपणे समजून कोणत्याही प्रकारे गुप्त मसलत त्याच्यावर सोपवू नये. अज्ञानातूनच ज्ञानाकडे जावे आणि धोक्याचे ठिकाण दिसावे.
12.138.212
तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसन् ।
कार्याणां गुरुतां ज्ञात्वा नादृतं किंचिदाचरेत् ॥ १२.१३८.२१२ ॥
म्हणून भित्र्याने निर्भयासारखे, आणि विश्वासार्हाने अविश्वासूसारखे वागावे. कार्यांचे गांभीर्य जाणून कोणतीही गोष्ट बेपर्वाईने करू नये.
12.138.213
एवमेतन्मया प्रोक्तमितिहासं युधिष्ठिर ।
श्रुत्वा त्वं सुहृदां मध्ये यथावत्समुदाचर ॥ १२.१३८.२१३ ॥
हे युधिष्ठिरा, हा इतिहास मी असाच सांगितला. तो ऐकून तू मित्रांमध्ये योग्य रीतीने वाग.
12.138.214
उपलभ्य मतिं चाग्र्यामरिमित्रान्तरं तथा ।
संधिविग्रहकालौ च मोक्षोपायं तथाऽऽपदि ॥ १२.१३८.२१४ ॥
श्रेष्ठ बुद्धी मिळवून, शत्रू आणि मित्र यांमधील फरक ओळखून, संधी आणि युद्धाचा काळ जाणून, आणि संकटात सुटण्याचा उपाय जाणून वाग.
12.138.215
शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा सन्धिं बलीयसा ।
समागतश्चरेद्बुद्ध्या कृतार्थो न च विश्वसेत् ॥ १२.१३८.२१५ ॥
शत्रूंनाही समान असलेल्या कार्यात बलवानाशी तह करून एकत्र आल्यास बुद्धीने वागावे; कार्य सिद्ध झाले तरी त्याच्यावर विश्वास ठेवू नये.
12.138.216
अविरुद्धां त्रिवर्गेण नीतिमेतां महीपते ।
अभ्युत्तिष्ठ श्रुतात्तस्माद्भूयः संरञ्जयन्प्रजाः ॥ १२.१३८.२१६ ॥
हे भूपती, त्रिवर्गाशी (धर्म, अर्थ, काम) विरोध नसलेली ही नीती अवलंब कर. हे ऐकून उठ आणि प्रजेला पुन्हा प्रसन्न ठेव.
12.138.217
ब्राह्मणैश्चापि ते सार्धं यात्रा भवतु पाण्डव ।
ब्राह्मणाद्धि परं श्रेयो दिवि चेह च भारत ॥ १२.१३८.२१७ ॥
हे पांडवा, ब्राह्मणांसोबत तुझी वाटचाल (नीती) चालू राहो; हे भारता, ब्राह्मणापेक्षा मोठे कल्याण स्वर्गात आणि येथेही नाही.
12.138.218
एते धर्मस्य वेत्तारः कृतज्ञाः सततं प्रभो ।
पूजिताः शुभकर्तारः पूजयैनाञ्जाधिप ॥ १२.१३८.२१८ ॥
हे धर्माचे जाणते, सदा कृतज्ञ आणि शुभ कर्म करणारे आहेत. हे प्रभो, यांचा सन्मान करा; हे अधिपती, यांची पूजा करा.
12.138.219
राज्यं श्रेयः परं राजन्यशश्च महदाप्स्यसे ।
कुलस्य संततिं चैव यथान्यायं यथाक्रमम् ॥ १२.१३८.२१९ ॥
हे राजा, तुला राज्याचे परम कल्याण आणि मोठी कीर्ती प्राप्त होईल; कुलाची संततीही न्यायाने व क्रमाने टिकेल.
12.138.220
श्रुतं च ते भारत संधिविग्रहं ।
विभावितं बुद्धिविशेषकारितम्।
तथा त्ववेक्ष्य क्षितिपेन सर्वदा ।
निषेवितव्यं नृप शत्रुमण्डलम् ॥ १२.१३८.२२० ॥
हे भारता, तू संधी आणि विग्रहाविषयी ऐकले आहेस; ती विशेष बुद्धीने विचारलेली आणि केलेली आहेत. म्हणून हे राजा, राजाने नेहमी विचार करून शत्रुमंडळाशी वागावे.