ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.138
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.138.1
सर्वत्र बुद्धिः कथिता श्रेष्ठा ते भरतर्षभ ।
अनागता तथोत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी ॥ १२.१३८.१ ॥
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ କହିଲେ ଯେ ସର୍ବତ୍ର ବୁଦ୍ଧି ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଭବିଷ୍ୟତକୁ ଦେଖୁଥିବା ଓ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ଉପୁଜୁଥିବା ବୁଦ୍ଧି; କିନ୍ତୁ ବିଳମ୍ବ କରୁଥିବା ବୁଦ୍ଧି ବିନାଶକାରୀ।
12.138.2
तदिच्छामि परां बुद्धिं श्रोतुं ते भरतर्षभ ।
यथा राजा न मुह्येत शत्रुभिः परिपीडितः ॥ १२.१३८.२ ॥
ତେଣୁ ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ରାଜା ଯେପରି ମୋହରେ ନ ପଡ଼ନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ସେହି ପରମ ବୁଦ୍ଧି ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
12.138.3
…याज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम् ।
पृच्छ… तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.१३८.३ ॥
…ଯାଜ୍ଞ, ଯିଏ ସର୍ବଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣ, ତାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତୁ… ତାହା ମୋତେ ବୁଝାଇବା ଆପଣଙ୍କ ପକ୍ଷେ ଉଚିତ।
12.138.4
शत्रुभिबहु…था मुच्येत पार्थिवः ।
एतदिच्छाम्य…र्वमेव यथाविधि ॥ १२.१३८.४ ॥
ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବହୁ… …ରାଜା ମୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ। ଏହା ମୁଁ ଯଥାବିଧି ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
12.138.5
विषमस्थं हि राजा…त्रवः परिपन्थिनः ।
बहवोऽप्येकमुद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः ॥ १२.१३८.५ ॥
ବିଷମ ସ୍ଥିତିରେ ଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ… …ଶତ୍ରୁ, ବିରୋଧୀ ବହୁ; ପୂର୍ବରୁ ପୀଡିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଜଣେ ଜଣକୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
12.138.6
सर्वतः प्रार्थ्यमानेन दर्बलेन महाबलैः ।
एकेनैवासहायेन शक्यं स्थातुं भवेत्कथम् ॥ १२.१३८.६ ॥
ସବୁ ପାଖରୁ ମହାବଳୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ, ଏକା, ସହାୟହୀନ, କିପରି ଠିଆ ହୋଇ ରହିପାରେ?
12.138.7
कथं मित्रमरिं चापि विन्देत भरतर्षभ ।
चेष्टितव्यं कथं चात्र शत्रोर्मित्रस्य चान्तरे ॥ १२.१३८.७ ॥
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମିତ୍ର ଓ ଶତ୍ରୁକୁ କିପରି ଚିହ୍ନିବ? ଶତ୍ରୁ ଓ ମିତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଆଚରଣ କରିବ?
12.138.8
अजातलक्षणे राजन्नमित्रे मित्रतां गते ।
कथं नु पुरुषः कुर्यात्कृत्वा किं वा सुखी भवेत् ॥ १२.१३८.८ ॥
ହେ ରାଜନ, ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ ନ ପାଇଥିବା ଶତ୍ରୁ ମିତ୍ରତା ପାଇଲେ ମଣିଷ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ? କଣ କଲେ ସେ ସୁଖୀ ହେବ?
12.138.9
विग्रहं केन वा कुर्यात्संधिं वा केन योजयेत् ।
कथं वा शत्रुमध्यस्थो वर्तेत बलवानपि ॥ १२.१३८.९ ॥
କାହା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବ, କିମ୍ବା କାହା ସହ ସନ୍ଧି କରିବ? ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହି, ବଳବାନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ, କିପରି ଆଚରଣ କରିବ?
12.138.10
एतद्धै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं नराधिप ।
नैतस्य कश्चिद्वक्ताऽस्ति श्रोता वाऽपि सुदुर्लभः ॥ १२.१३८.१० ॥
ହେ ନରାଧିପ, ଏହା ହିଁ ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପରମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଏହାର କହିବାକୁ କେହି ନାହାଁନ୍ତି; ଶୁଣିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ।
12.138.11
ऋते पितामहाद्भीष्मात्सत्यसंधाज्जितेन्द्रियात् ।
तदन्वीक्ष्य महाभाग सर्वमेतद्ब्रवीहि मे ॥ १२.१३८.११ ॥
ସତ୍ୟସନ୍ଧ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ, ହେ ମହାଭାଗ, ଏହାକୁ ଭଲ ଭାବେ ବିଚାର କରି ଏ ସବୁ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
12.138.12
त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो युधिष्ठिर गुणोदयः ।
शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यमापत्सु भारत ॥ १२.१३८.१२ ॥
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୁମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଏହି ଅନୁପ୍ରଶ୍ନ ଗୁଣୋଦୟ। ହେ ପୁତ୍ର, ଭାରତ, ବିପଦରେ ଯାହା ଗୁହ୍ୟ ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୁଣ।
12.138.13
अमित्रो मित्रतां याति मित्रं चापि प्रदुष्यति ।
सामर्थ्ययोगात्कार्याणामनित्या हि सदा गतिः ॥ १२.१३८.१३ ॥
ଶତ୍ରୁ ମିତ୍ର ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ବିଗିଡ଼ିଯାଏ; କାରଣ କାର୍ଯ୍ୟର ସାମର୍ଥ୍ୟ-ଯୋଗରେ ଗତି ସଦା ଅନିତ୍ୟ ଅଟେ।
12.138.14
तस्माद्विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत् ।
देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये ॥ १२.१३८.१४ ॥
ତେଣୁ ବିଶ୍ୱାସ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ବିଗ୍ରହ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଦେଶ ଓ କାଳ ଜାଣି, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ କରି।
12.138.15
संधातव्यं बुधैर्नित्यं व्यवस्य च हितार्थिभिः ।
अमित्रैरपि संधेयं प्राणा रक्ष्या हि भारत ॥ १२.१३८.१५ ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସର୍ବଦା ସନ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ, ହିତାର୍ଥୀମାନେ ନିଶ୍ଚୟ କରି; ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ହେ ଭାରତ, ପ୍ରାଣର ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
12.138.16
यो ह्यमित्रैर्नरैर्नित्यं न संदध्यादपण्डितः ।
न सोर्थं प्राप्नुयात्किंचित्फलान्यपि च भारत ॥ १२.१३८.१६ ॥
ଯେଉଁ ଅପଣ୍ଡିତ ମନୁଷ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସହିତ ସର୍ବଦା ସନ୍ଧି ନ କରେ, ସେ କିଛି ପ୍ରୟୋଜନ ପାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ହେ ଭାରତ, ଫଳ ମଧ୍ୟ ପାଏ ନାହିଁ।
12.138.17
यस्त्वमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते ।
अर्थयुक्तिं समालोक्य सुमहद्विन्दते फलम् ॥ १२.१३८.१७ ॥
ଯିଏ ଶତ୍ରୁ ସହିତ ସନ୍ଧି କରେ ଏବଂ ମିତ୍ର ସହିତ ବିରୋଧ କରେ, ସେ ପ୍ରୟୋଜନର ଉପାୟକୁ ଭଲ ଭାବେ ବିଚାରି ବହୁତ ବଡ଼ ଫଳ ପାଏ।
12.138.18
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मार्जारस्य च संवादं न्यग्रोधे मूषिकस्य च ॥ १२.१३८.१८ ॥
ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସର ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ — ବଟ ଗଛରେ ବିଲେଇ ଓ ମୂଷାଙ୍କ ସଂବାଦ।
12.138.19
वने महति कस्मिंश्चिन्न्यग्रोधः सुमहानभूत् ।
लताजालपरिच्छन्नो नानाद्विजगणायुतः ॥ १२.१३८.१९ ॥
କୌଣସି ଏକ ବିଶାଳ ବନରେ ଅତି ବଡ଼ ଏକ ବଟବୃକ୍ଷ ଥିଲା; ତାହା ଲତାଜାଲରେ ଆବୃତ ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀଗଣଙ୍କ ଦଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
12.138.20
स्कन्धवान्मेघसंकाशः शीतच्छायो मनोरमः ।
अरण्यमभितो जातस्तरुर्व्यालमृगायुतः ॥ १२.१३८.२० ॥
ସ୍କନ୍ଧବିଶିଷ୍ଟ ସେହି ବୃକ୍ଷ ମେଘ ସଦୃଶ ଥିଲା; ଶୀତଳ ଛାୟାଯୁକ୍ତ ଓ ମନୋରମ ଥିଲା; ବନର ଚାରିପାଶରେ ଜାତ ସେହି ବୃକ୍ଷ ହିଂସ୍ର ପଶୁ ଓ ସାପଙ୍କରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
12.138.21
तस्य मूलमुपाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम् ।
वसति स्म महाप्राज्ञः पलितो नाम मूषिकः ॥ १२.१३८.२१ ॥
ସେହି ବୃକ୍ଷର ମୂଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଶହେ ମୁଖ ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ବିଳ କରି, ପଲିତ ନାମକ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମୂଷିକ ସେଠାରେ ବାସ କରୁଥିଲା।
12.138.22
शाखां तस्य समाश्रित्य वसति स्म सुखं तदा ।
लोमशो नाम मार्जारः सर्वसत्वावसादकः ॥ १२.१३८.२२ ॥
ସେହି ବୃକ୍ଷର ଶାଖାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେତେବେଳେ ସୁଖରେ ରହୁଥିଲା ଲୋମଶ ନାମକ ବିଲେଇ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନାଶ କରୁଥିଲା।
12.138.23
तत्र त्वागत्य चण्डालो ह्यरण्यकृतकेतनः ।
युयोज यन्त्रमुन्माथं नित्यमस्तंगते रवौ ॥ १२.१३८.२३ ॥
ସେଠାକୁ ଆସି ଚଣ୍ଡାଳ, ଯିଏ ବନରେ ନିଜର ଚିହ୍ନ ରଖିଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ସର୍ବଦା ଉନ୍ମାଥ ନାମକ ଫାଶ ଲଗାଉଥିଲା।
12.138.24
तत्र स्नायुमयान्पाशान्यथावत्संविधाय सः ।
गृहं गत्वा सुखं शेते प्रभातामेति शर्वरीम् ॥ १२.१३८.२४ ॥
ସେଠାରେ ଶିରାରେ ନିର୍ମିତ ପାଶ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପାତି ସେ ଘରକୁ ଯାଇ ସୁଖରେ ଶୋଇଲା; ରାତି ଶେଷ ହୋଇ ପ୍ରଭାତ ହେଲା।
12.138.25
तत्र स्म नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगाः ।
कदाचिदत्र मार्जारः संप्रवृत्तो व्यबध्यत ॥ १२.१३८.२५ ॥
ସେଠାରେ ରାତିରେ ସର୍ବଦା ନାନା ପ୍ରକାର ମୃଗ ଫସୁଥିଲେ। ଥରେ ଏଠାକୁ ଏକ ବିଲେଇ ଆସି ଫସିଗଲା।
12.138.26
तस्मिन्बद्धे महाप्राणे शत्रौ नित्याततायिनि ।
तं कालं पलितो ज्ञात्वा प्रचचार सुनिर्भयः ॥ १२.१३८.२६ ॥
ସେହି ମହାପ୍ରାଣ, ସର୍ବଦା ଆକ୍ରମଣକାରୀ ଶତ୍ରୁ ବନ୍ଧା ପଡ଼ିବା ପରେ, ସେ ସମୟ ଜାଣି ମୂଷା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭୟରେ ବୁଲିବାକୁ ଲାଗିଲା।
12.138.27
तेनानुचरता तस्मिन्वते विश्वस्तचारिणा ।
भक्ष्यं मृगयमाणे नचिराद्दृष्टमामिषम् ॥ १२.१३८.२७ ॥
ସେ ସେହି ବ୍ରତରେ ବୁଲୁଥିବା, ବିଶ୍ୱାସରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା, ଖାଦ୍ୟ ଖୋଜୁଥିବା ସମୟରେ ଅଳ୍ପ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ମାଂସ ଦେଖିଲା।
12.138.28
स तमुन्माथमारुह्य तदामिषमभक्षयत् ।
तस्योपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन् ॥ १२.१३८.२८ ॥
ସେ ସେହି ଜାଲ ଉପରେ ଚଢ଼ି ସେହି ମାଂସ ଖାଇଲା; ବନ୍ଧା ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ମନେ ମନେ ହସୁଥିଲା।
12.138.29
आमिषे तु प्रसक्तः स कदाचितवलोकयन् ।
अपश्यदपरं घोरमात्मनो रिपुमागतम् ॥ १२.१३८.२९ ॥
କିନ୍ତୁ ମାଂସରେ ଆସକ୍ତ ସେ ଥରେ ଚାରିଆଡ଼େ ଚାହୁଁ ଚାହୁଁ ନିଜର ଆଉ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲା।
12.138.30
शरप्रसूनसंकाशं महीविवरशायिनम् ।
सकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलोचनम् ॥ १२.१३८.३० ॥
ଶରଫୁଲ ପରି, ପୃଥିବୀ ଗର୍ତ୍ତରେ ଶୋଇଥିବା, ପରିବାର ସହିତ, ଚଞ୍ଚଳ, ତମ୍ବା ପରି ଆଖିର 'ହରିକ' ନାମକ ପ୍ରାଣୀ।
12.138.31
तन मूषिकगन्धेन त्वरमाण उपागतम् ।
सक्ष्यार्थं लेलिहन्वक्रं भूमावूर्ध्वमुखः स्थितः ॥ १२.१३८.३१ ॥
ମୂଷା ଗନ୍ଧରେ ଶୀଘ୍ର ଆସିଥିବା ତାକୁ, ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ବଙ୍କା ଚାଟୁଥିବା, ଭୂମିରେ ମୁଖ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ କରି ଠିଆ ହୋଇଥିବାର ଦେଖିଲା।
12.138.32
…ाखागतमरिं चान्यमपश्यत्कोटरालयम् ।
सूलकं चन्द्रकं नाम वक्रतुण्डं दुरासदम् ॥ १२.१३८.३२ ॥
…ଡାଳକୁ ଆସିଥିବା ଶତ୍ରୁକୁ ଓ ଆଉ ଏକକୁ ଦେଖିଲା; ଗର୍ତ୍ତରେ ରହୁଥିବା, ସୂଳକ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକ ନାମର, ବଙ୍କା ଚଞ୍ଚୁର, ନିକଟ ହେବା କଷ୍ଟକର।
12.138.33
पतस्य विषयं तस्य नकुलोलूकयोस्तथा ।
यथास्यासीदियं चिन्ता तत्प्राप्तस्य महद्भयम् ॥ १२.१३८.३३ ॥
ପଡ଼ିଥିବାର କ୍ଷେତ୍ରରେ, ସେହିପରି ନକୁଳ ଓ ପେଚାର କ୍ଷେତ୍ରରେ, ତାର ଯେପରି ଏହି ଚିନ୍ତା ଥିଲା, ସେହି ସ୍ଥିତିରେ ପହଞ୍ଚିଥିବାକୁ ମହା ଭୟ ଥିଲା।
12.138.34
पपद्यस्यां सुकष्टायां मरणे समुपस्थिते ।
मन्ताद्भय उत्पन्ने कथं कार्यं मनीषिणा ॥ १२.१३८.३४ ॥
…ଏହିପରି ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ ଅବସ୍ଥାରେ, ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟ ହେଲେ, …ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ କଣ କରିବା ଉଚିତ?
12.138.35
तथा सर्वतो रुद्धः सर्वत्र भयकर्शितः ।
भवद्भयसंत्रस्तश्चक्रे च परमां मतिम् ॥ १२.१३८.३५ ॥
ଏହିପରି ସବୁ ଦିଗରୁ ଘେରି ହୋଇ, ସର୍ବତ୍ର ଭୟରେ କ୍ଷୀଣ, ଭବଭୟରେ ତ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ସେ ପରମ ସଂକଳ୍ପ କଲା।
12.138.36
आपद्विनाशभूयिष्ठं शङ्कनीयं हि जीवितम् ।
मन्तात्संशयः सोऽयं तस्मादापदुपस्थिता ॥ १२.१३८.३६ ॥
ଜୀବନ ଆପତ୍ତି ଓ ବିନାଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିଶ୍ଚୟ ଶଙ୍କନୀୟ; ବିଚାରରୁ ଏହା ସନ୍ଦେହ; ତେଣୁ ଆପତ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି।
12.138.37
गतं हि सहसा भूमिं नकुलो मामवाप्नुयात् ।
उलूकश्चेह तिष्ठन्तं मार्जारः पाशसंक्षयात् ॥ १२.१३८.३७ ॥
ନକୁଳ ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ଓହ୍ଲାଇ ମୋତେ ଧରିପାରେ; ଏଠାରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ବିଲେଇକୁ ଆଉ ପେଚା ମଧ୍ୟ ଧରିପାରେ, ଫାସ ଛିଣ୍ଡିଯିବାରୁ।
12.138.38
न त्वेवास्मद्विधः प्राज्ञः संमोहं गन्तुमर्हति ।
रिष्ये जीविते यत्नं यावदुच्छ्वासनिग्रहात् ॥ १२.१३८.३८ ॥
କିନ୍ତୁ ମୋ ପରି ପ୍ରାଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ମୋହରେ ପଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ନିଃଶ୍ୱାସ ଥାଉଁ ଥାଉଁ ମୁଁ ଜୀବନ ପାଇଁ ଯତ୍ନ କରିବି।
12.138.39
न हि बुद्ध्याऽन्वितः प्राज्ञो नीतिशास्त्रविशारदः ।
निमज्जत्यापदं प्राप्य महतोऽर्थानवाप्य ह ॥ १२.१३८.३९ ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣ ପ୍ରାଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ମହତ୍ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଆପଦରେ ପଡ଼ି ଡୁବେ ନାହିଁ।
12.138.40
न त्वन्यामिह मार्जाराद्गतिं पश्यामि सांप्रतम् ।
विषमस्थो ह्ययं शत्रुः कृत्यं चास्य महन्मया ॥ १२.१३८.४० ॥
କିନ୍ତୁ ଏବେ ଏହି ବିଲେଇଠାରୁ ଅନ୍ୟ ପଥ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ; ଏହି ଶତ୍ରୁ ବିଷମ ସ୍ଥିତିରେ ଅଛି, ଏବଂ ତାର କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ମହତ୍।
12.138.41
जीवितार्थी कथं त्वद्य शत्रुभिः प्रार्थितस्त्रिभिः ।
प्राणहेतोरिमं मित्रं मार्जारं संश्रयामि वै ॥ १२.१३८.४१ ॥
ଆଜି ଜୀବନ ଇଚ୍ଛାକାରୀ ମୁଁ, ତିନି ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଡ଼ିତ ହୋଇ, ପ୍ରାଣ ପାଇଁ ଏହି ମିତ୍ର ବିଲେଇର ଶରଣ ନେଉଛି।
12.138.42
नीतिशास्त्रं समाश्रित्य हितमस्योपवर्णये ।
येनेमं शत्रुसंघातं मतिपूर्वेण वञ्चये ॥ १२.१३८.४२ ॥
ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ମୁଁ ତାହାର ହିତ କହୁଛି; ଯେପରି ବିଚାରପୂର୍ବକ ଉପାୟରେ ଏହି ଶତ୍ରୁଗଣକୁ ପ୍ରତାରଣା କରିପାରିବି।
12.138.43
अयमत्यन्तशत्रुर्मे वैषम्यं परमं गतः ।
मूढो ग्राहयितुं स्वार्थं संगत्या यदि शक्यते ॥ १२.१३८.४३ ॥
ଏ ମୋର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶତ୍ରୁ, ପରମ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଛି। ଏ ମୂର୍ଖକୁ ସଙ୍ଗତିରେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ବୁଝାଇ ହେବ ଯଦି…
12.138.44
कदाजिद्व्यसनं प्राप्य संधिं कुर्यान्मया सह ॥ १२.१३८.४४ ॥
କେବେ ବିପଦରେ ପଡ଼ି ସେ ମୋ ସହିତ ସନ୍ଧି କରୁ।
12.138.45
बलिना सन्निकृष्टस्य शत्रोरपि परिग्रहः ।
कार्य इत्याहुराचार्या विषमे जीवितार्थिना ॥ १२.१३८.४५ ॥
ବଳବାନ ଦ୍ୱାରା ନିକଟକୁ ଅଣାଯାଇଥିବା ଶତ୍ରୁକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଏହା କହନ୍ତି, ବିଷମ ଅବସ୍ଥାରେ ଜୀବନ ଇଚ୍ଛୁକଙ୍କ ପାଇଁ।
12.138.46
श्रेष्ठो हि पण्डितः शत्रुर्न च मित्रमपण्डितः ।
अमित्रे खलु मार्जारे जीवितं संप्रतिष्ठितम् ॥ १२.१३८.४६ ॥
ବିଜ୍ଞ ଶତ୍ରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୂର୍ଖ ମିତ୍ର ନୁହେଁ। ଶତ୍ରୁ ବିଲେଇରେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ସ୍ଥିର ରହେ।
12.138.47
ततोऽस्मै संप्रवक्ष्यामि हेतुमात्माभिरक्षणे ।
अपीजानीमयं शत्रुः संगत्या पण्डितो भवेत् ॥ १२.१३८.४७ ॥
ତେଣୁ ତାକୁ ଆତ୍ମରକ୍ଷାର କାରଣ ବୁଝାଇବି; ଏ ଶତ୍ରୁ ସଙ୍ଗତିରେ ବିଜ୍ଞ ହୋଇପାରେ।
12.138.48
एवं विचिन्तयामास मूषिकः शत्रुचेष्टितम् ॥ १२.१३८.४८ ॥
ଏହିପରି ମୂଷିକ ଶତ୍ରୁର ଚେଷ୍ଟା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲା।
12.138.49
ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः संधिविग्रहकालवित् ।
सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं मार्जारं मूषिकोऽब्रवीत् ॥ १२.१३८.४९ ॥
ଏଥର ଅର୍ଥଗତିର ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ସନ୍ଧି-ବିଗ୍ରହର କାଳ ଜାଣିଥିବା ମୂଷିକ ସାନ୍ତ୍ୱନା ବାକ୍ୟରେ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଲେଇକୁ ଏହି କଥା କହିଲା।
12.138.50
सौहृदेनाभिभाषे त्वां कच्चिन्मार्जार जीवसे ।
जीवितं हि तवेच्छामि श्रेयः साधारणं हि नौ ॥ १२.१३८.५० ॥
ବନ୍ଧୁତାରେ ତୁମ ସହ କଥା କହୁଛି, ବିଲେଇ — ତୁମେ ଜୀବିତ କି? ମୁଁ ତୁମ ଜୀବନ ଚାହେଁ; କାରଣ ଆମ ଦୁହିଁଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ସମାନ।
12.138.51
न ते सौम्य भयं कार्यं जीविष्यसि यथा पुरा ।
अहं त्वामुद्धरिष्यामि प्राणाञ्जह्यां हि ते कृते ॥ १२.१३८.५१ ॥
ହେ ସୌମ୍ୟ, ତୁମେ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ପୂର୍ବ ପରି ତୁମେ ବଞ୍ଚିବ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବି; ତୁମ ପାଇଁ ମୋ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେବି।
12.138.52
अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र पुष्कल प्रतिभाति मे ।
येन शक्यस्त्वया मोक्षः प्राप्नुं श्रेयस्तथा मया ॥ १२.१३८.५२ ॥
ଏଠାରେ ଏକ ଉପାୟ ଅଛି ବୋଲି ମୋତେ ମନେ ହେଉଛି, ହେ ପୁଷ୍କଳ — ଯାହାଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବ; ଏବଂ ସେପରି ମୋର ମଧ୍ୟ କଲ୍ୟାଣ ହେବ।
12.138.53
मयाऽप्युपायो दृष्टोऽयं विचार्य मतिमात्मनः ।
आत्मार्थं च त्वदर्थं च श्रेयः साधारणां हि नौ ॥ १२.१३८.५३ ॥
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୋ ବୁଦ୍ଧିରେ ବିଚାର କରି ଏହି ଉପାୟ ଦେଖିଛି — ମୋ ପାଇଁ ଏବଂ ତୁମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ; କାରଣ ଆମ ଦୁହିଁଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ସମାନ।
12.138.54
इदं हि नकुलोलूकं पापबुद्ध्या हि संस्थितम् ।
न धर्षयति मार्जार तेन ते स्वस्ति सांप्रतम् ॥ १२.१३८.५४ ॥
ଦେଖ, ନକୁଳ ଓ ପେଚା ପାପବୁଦ୍ଧିରେ ସେଠାରେ ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି; ହେ ବିଲେଇ, ସେମାନେ ତୁମକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବେ ନାହିଁ — ତେଣୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମର କଲ୍ୟାଣ ଅଛି।
12.138.55
कूजंश्चपलनेत्रोऽयं कौशिको मां निरीक्षते ।
नगशाखाग्रगः पापस्तस्याहं भृशमुद्विजे ॥ १२.१३८.५५ ॥
ଚଞ୍ଚଳ ଆଖିର ଏହି ପେଚା, ଗଛ ଡାଳର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ବସି ଗୁଞ୍ଜନ କରି ମୋତେ ଚାହିଁ ରହିଛି। ସେହି ପାପୀ ଯୋଗୁଁ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୀତ।
12.138.56
सतां साप्तपदं मैत्रं स सखा मेऽसि पण्डितः ।
साहाय्यकं करिष्यामि नास्ति ते प्राणतो भयम् ॥ १२.१३८.५६ ॥
ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସପ୍ତପଦୀ ମିତ୍ରତା ହୁଏ। ତୁମେ ମୋର ଜ୍ଞାନୀ ବନ୍ଧୁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବି; ତୁମର ପ୍ରାଣ ପାଇଁ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ।
12.138.57
न हि शक्तोऽसि मार्जार पाशं छेत्तुं मया विना ।
अहं छेत्स्यामि पाशांस्ते यदि मां त्वं न हिंससि ॥ १२.१३८.५७ ॥
ହେ ବିଲେଇ, ମୋ ବିନା ତୁମେ ଏହି ଫାଶ କାଟି ପାରିବ ନାହିଁ। ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଆଘାତ ନ କର, ମୁଁ ତୁମ ଫାଶ କାଟିବି।
12.138.58
त्वमाश्रितो द्रुमस्याग्रं मूलं त्वहमुपाश्रितः ।
चिरोषितावुभावावां वृक्षेऽस्मिन्विदितं च ते ॥ १२.१३८.५८ ॥
ତୁମେ ଗଛର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛ, ଆଉ ମୁଁ ମୂଳ ପାଖରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି। ଆମେ ଦୁହେଁ ଏହି ଗଛରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ବାସ କରିଛୁ; ଏହା ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ଜଣା।
12.138.59
यस्मिन्नाश्वासते कश्चिद्यश्च नाश्वसिति क्वचित् ।
न तौ धीराः प्रशंसन्ति नित्यमुद्विग्रमानसौ ॥ १२.१३८.५९ ॥
ଯାହାଙ୍କ ଉପରେ କେହି ବିଶ୍ୱାସ ପାଏ, ଆଉ ଯିଏ କେଉଁଠି କାହାରିକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରେ ନାହିଁ — ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଧୀର ପୁରୁଷମାନେ ସର୍ବଦା ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ମନ ସର୍ବଦା ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ରହେ।
12.138.60
तस्माद्विवर्धतां प्रीतिर्नित्यं संगतमस्तु नौ ।
कालातीतमिहार्थं हि न प्रशंसन्ति पण्डिताः ॥ १२.१३८.६० ॥
ତେଣୁ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରୀତି ସର୍ବଦା ବଢ଼ୁ; ଆମ ସଂଗ ସର୍ବଦା ରହୁ। କାରଣ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସମୟ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
12.138.61
अर्थयुक्तिमिमां तत्र यथाभूतां निशामय ।
तव जीवितमिच्छामि त्वं ममेच्छसि जीवितम् ॥ १२.१३८.६१ ॥
ସେଠାକାର ଏହି ଅର୍ଥଯୁକ୍ତିକୁ ଯେପରି ଅଛି ସେପରି ଶୁଣ। ମୁଁ ତୁମ ଜୀବନ ଇଚ୍ଛା କରେ; ତୁମେ ମୋ ଜୀବନ ଇଚ୍ଛା କର।
12.138.62
कश्चित्तरति काष्ठेन सुगम्भीरां महानदीम् ।
स तारयति तत्काष्ठं स च काष्ठेन तार्यते ॥ १२.१३८.६२ ॥
କେହି ଜଣେ କାଠ ସାହାଯ୍ୟରେ ଅତି ଗଭୀର ମହାନଦୀ ପାର ହୁଏ। ସେ ସେହି କାଠକୁ ପାର କରାଏ, ଏବଂ ସେ ନିଜେ ସେହି କାଠ ଦ୍ୱାରା ପାର କରାଯାଏ।
12.138.63
ईदृशो नौ क्रियायोगो भविष्यति सुविस्तरः ।
अहं त्वां तारयिष्यामि मां च त्वं तारयिष्यसि ॥ १२.१३८.६३ ॥
ଆମ ଦୁହିଁଙ୍କର ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ-ସହଯୋଗ ଅତି ବିସ୍ତୃତ ହେବ। ମୁଁ ତୁମକୁ ପାର କରାଇବି, ଏବଂ ତୁମେ ମୋତେ ପାର କରାଇବ।
12.138.64
एवमुक्त्वा तु पलितस्तमर्थमुभयोर्हितम् ।
हेतुमद्ग्रहणीयं च कालापेक्षी व्यतिष्ठत ॥ १२.१३८.६४ ॥
ଏପରି କହି ସେହି ବୃଦ୍ଧ ଦୁହିଁଙ୍କ ହିତକର, ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଓ ଗ୍ରହଣୀୟ ସେହି ଅର୍ଥ କହି ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟର ଅପେକ୍ଷାରେ ରହିଲା।
12.138.65
अथ सुव्याहृतं श्रुत्वा तस्य शत्रोर्विचक्षणः ।
हेतुमद्ग्रहणीयार्थं मार्जारो वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१३८.६५ ॥
ତା'ପରେ ସେହି ଶତ୍ରୁର ସୁନ୍ଦର କଥା ଶୁଣି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବିଲେଇ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଓ ଗ୍ରହଣୀୟ କଥା କହିଲା।
12.138.66
बुद्धिमान्वाक्यसंपन्नस्तद्वाक्यमनुवर्तयन् ।
स्वामवस्थां प्रतीक्ष्यैनं साम्नैव प्रत्यपूजयत् ॥ १२.१३८.६६ ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ବାକ୍ଚତୁର ସେ, ସେହି କଥା ଅନୁସରଣ କରି, ନିଜର ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ତାହାର ଅପେକ୍ଷା କରି, ସାମନୀତି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ତାହାକୁ ସମ୍ମାନ କଲା।
12.138.67
ततस्तीक्ष्णाग्रदशनो मणिवैदूर्यलोचनः ।
मूषिकं मन्दमुद्वीक्ष्य मार्जारो लोमशोऽब्रबीत् ॥ १२.१३८.६७ ॥
ତା'ପରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଓ ମଣି-ବୈଦୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଆଖିବିଶିଷ୍ଟ ଲୋମଶ ନାମକ ବିଲେଇ ମୂଷାକୁ ଧୀରେ ଦେଖି କହିଲା।
12.138.68
नन्दामि सौम्य भद्रं ते यो मां जीवितुमिच्छसि ।
श्रेयश्च यदि जानीषे क्रियतां मा विचारय ॥ १२.१३८.६८ ॥
ହେ ସୌମ୍ୟ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଯେ ମୋ ସହିତ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ, ତାହାରେ ମୁଁ ଆନନ୍ଦିତ। ଯଦି ଶ୍ରେୟ ଜାଣୁଛ ତେବେ କର, ବିଚାର ନ କର।
12.138.69
अहं हि भृशमापन्नस्त्वमापन्नतरो मया ।
द्वयोरापन्नयोः सन्धिः क्रियतां मा चिराय च ॥ १२.१३८.६९ ॥
ମୁଁ ବହୁତ ବିପଦରେ ଅଛି, ଏବଂ ତୁମେ ମୋଠାରୁ ଅଧିକ ବିପଦରେ ଅଛ। ଦୁହେଁ ବିପଦରେ ଥିବାରୁ ସନ୍ଧି କର, ବିଳମ୍ବ କର ନାହିଁ।
12.138.70
विधत्स्व प्राप्तकालं यत्कार्थं सिध्यतु चावयोः ।
मयि कृच्छ्राद्विनिर्मुक्ते न विनङ्क्ष्यति ते कृतम् ॥ १२.१३८.७० ॥
ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଯାହା କରିବାର ତାହା କର, ଆମ ଦୁହିଁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେଉ। ମୁଁ ବିପଦରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ତୁମର କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ ନାହିଁ।
12.138.71
न्यस्तमानोस्मि भक्तोस्मि शिष्यस्त्वद्धितकृत्तथा ।
तथा निदेशवर्ती च भवन्तं शरणं गतः ॥ १२.१३८.७१ ॥
ମୁଁ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ିଛି; ମୁଁ ତୁମର ଭକ୍ତ ଓ ଶିଷ୍ୟ। ତୁମ ହିତ କରୁଥିବା ଓ ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ରହୁଥିବା ମୁଁ; ମୁଁ ତୁମର ଶରଣ ନେଇଛି।
12.138.72
इत्येवमुक्तः पलितो मार्जारं वशमागतम् ।
वाक्यं हितमुवाचेदमभिजातार्थमर्थवित् ॥ १२.१३८.७२ ॥
ଏପରି କୁହାଯିବାରୁ ପଲିତ, ବଶବର୍ତ୍ତୀ ବିଲେଇକୁ, ଅର୍ଥଜ୍ଞ ଭାବେ ଏହି ହିତକର ଓ ଉତ୍ତମ ପ୍ରୟୋଜନର ବାକ୍ୟ କହିଲା।
12.138.73
उदारं यद्भवानाह नैतच्चित्रं भवद्विधे ।
विहितो यस्तु मार्गो मे हितार्थं शृणु तं मम ॥ १२.१३८.७३ ॥
ଆପଣ ଯେଉଁ ଉଦାର କଥା କହିଲେ, ଆପଣଙ୍କ ପରି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ନୁହେଁ। ମୋ ହିତ ପାଇଁ ଯେଉଁ ପଥ ବିହିତ, ତାହା ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣନ୍ତୁ।
12.138.74
अहं त्वाऽनुप्रवेक्ष्यामि नकुलान्मे महद्भयम् ।
त्रायस्व मां मा वधीश्च शक्तोऽस्मि तव रक्षणे ॥ १२.१३८.७४ ॥
ମୁଁ ତୁମ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି; ନକୁଳରୁ ମୋର ବଡ଼ ଭୟ। ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ମୋତେ ବଧ କରନାହିଁ; ତୁମ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ମୁଁ ସମର୍ଥ।
12.138.75
उलूकाच्चैव मां रक्ष क्षुद्रः प्रार्थयते हि माम् ।
अहं छेत्स्यामि ते पाशान्सखे सत्येने ते शपे ॥ १२.१३८.७५ ॥
ପେଚାରୁ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର; ସେ ନୀଚ ମୋତେ ଚାହୁଁଛି। ହେ ସଖା, ମୁଁ ତୁମ ପାଶ କାଟିବି; ତୁମ ସତ୍ୟର ଶପଥ କରୁଛି।
12.138.76
तद्वचः संगतं श्रुत्वा लोमशो युक्तमर्थवत् ।
हर्षादुद्वीक्ष्य पलितं स्वागतेनाभ्यपूजयत् ॥ १२.१३८.७६ ॥
ତାଙ୍କର ସେହି ଯୁକ୍ତ ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଲୋମଶ ଆନନ୍ଦରେ ପଲିତଙ୍କୁ ଚାହିଁ ସ୍ୱାଗତ ସହ ସମ୍ମାନ କଲେ।
12.138.77
तं संपूज्याथ पलितं मार्जारः सौहृदे स्थितम् ।
स विचिन्त्याब्रवीद्धीरः प्रीतस्त्वरित एव च ॥ १२.१३८.७७ ॥
ପଲିତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ମିତ୍ରତାରେ ସ୍ଥିର ସେହି ବିଲେଇ ଭାବି ଧୀରତାରେ, ଆନନ୍ଦରେ ଓ ଶୀଘ୍ର କହିଲା।
12.138.78
क्षिप्रमागच्छ भद्रं ते त्वं मे प्राणसमः सखा ।
तव प्राज्ञप्रसादाद्धि प्रियं प्राप्स्यामि जीवितम् ॥ १२.१३८.७८ ॥
ଶୀଘ୍ର ଆସ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ତୁମେ ମୋ ପ୍ରାଣ ସମାନ ସଖା। ତୁମ ପ୍ରାଜ୍ଞଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ଜୀବନ ପାଇବି।
12.138.79
यद्यदेवंगतेनाद्य शक्यं कर्तुं मया तव ।
तदाज्ञापस्य कर्तास्मि सिद्धिरेवास्तु नौ सखे ॥ १२.१३८.७९ ॥
ଆଜି ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପାଇଁ ଯାହା କିଛି କରିବା ସମ୍ଭବ, ତାହାର ଆଜ୍ଞା ଦିଅ; ମୁଁ ତାହା କରିବି। ହେ ସଖା, ଆମ ଦୁହିଁଙ୍କର ସିଦ୍ଧି ହେଉ।
12.138.80
अस्मात्ते संशयान्मुक्तः समित्रगणबान्धवः ।
सर्वकार्याणि कर्ताऽहं प्रियाणि च हितानि च ॥ १२.१३८.८० ॥
ଏହି ସଂକଟରୁ ତୁମେ ମିତ୍ର, ପରିବାର ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛ। ମୁଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରିୟ ଓ ହିତକର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ କରିବି।
12.138.81
मुक्तश्च व्यसनादस्मात्सौम्याहमपि नाम ते ।
प्रीतिमुत्पादयेयं न प्रतिकर्तुं च शक्नुयाम् ॥ १२.१३८.८१ ॥
ଏହି ବିପଦରୁ ମୁକ୍ତ ହେ ସୌମ୍ୟ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିବି; ପ୍ରତିଦାନରେ କିଛି କରିପାରିବି।
12.138.82
प्रत्युपकुर्वन्बह्वपि न भाति पूर्वोपकारिणा तुल्यः ।
एकः करोति हि कृते निष्कारणमेव कुरुतेऽन्यः ॥ १२.१३८.८२ ॥
ପୂର୍ବରେ ଉପକାର କରିଥିବା ଲୋକ ସହିତ ସମାନ, ଅନେକ ପ୍ରତ୍ୟୁପକାର କଲେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଲାଗେ ନାହିଁ। ଜଣେ କୃତ ଉପକାରର ପ୍ରତିଦାନ କରେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ବିନା କାରଣରେ କରେ।
12.138.83
एवमाश्वासितो बिद्वान्मार्जारेण स मूषिकः ।
प्रविवेश सुविस्रब्धः सम्यगङ्गीचकार ह ॥ १२.१३८.८३ ॥
ଏହିପରି ବିଲେଇ ଦ୍ୱାରା ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମୂଷା ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱାସରେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା ଏବଂ ତାହାକୁ ଭଲରେ ସ୍ୱୀକାର କଲା।
12.138.84
ग्राहयित्वा तु तं स्वार्थं मार्जारं मूषिकस्तथा ।
मार्जारोरसि विस्रब्धः सुष्वाप पितृमातृवत् ॥ १२.१३८.८४ ॥
କିନ୍ତୁ ସେ ମୂଷା ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ବିଲେଇକୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଧରାଇଲା, ଏବଂ ବିଲେଇର ବକ୍ଷରେ ବିଶ୍ୱାସରେ ମାତାପିତାଙ୍କ ପରି ଶୋଇଗଲା।
12.138.85
निलीनं तस्य गात्रेषु मार्जारस्याथ मूषिकम् ।
दृष्ट्वा तौ नकुलोलूकौ निराशौ प्रत्यपद्यताम् ॥ १२.१३८.८५ ॥
ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗରେ ଲୁଚିଥିବା ବିଲେଇ ଓ ମୂଷାକୁ ଦେଖି ସେହି ନେଉଳ ଓ ପେଚା ନିରାଶ ହୋଇ ଫେରିଗଲେ।
12.138.86
तथैव तौ सुसंत्रस्तौ दृढमागततन्द्रितौ ।
दृष्ट्वा तयोः परां प्रीतिं विस्मयं परमं गतौ ॥ १२.१३८.८६ ॥
ସେହିପରି ସେମାନେ ଦୁହେଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ ଏବଂ ଗଭୀର ଅଳସରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେମାନଙ୍କର ପରମ ପ୍ରେମ ଦେଖି ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ।
12.138.87
बलिनौ मतिमन्तौ च सुवृत्तौ चाप्युपासितौ ।
अशक्तौ तु नयात्तस्मात्संप्रधर्षयितुं बलात् ॥ १२.१३८.८७ ॥
ସେମାନେ ବଳବାନ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ସଦାଚାରୀ ଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସେବା ମଧ୍ୟ କରାଯାଇଥିଲା; ତଥାପି ନୀତି ହେତୁ ସେମାନେ ବଳପୂର୍ବକ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ଥିଲେ।
12.138.88
कार्यार्थं कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषिकौ ।
उलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुस्तौ स्वमालयम् ॥ १२.१३८.८८ ॥
ଏକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ସନ୍ଧି କରିଥିବା ବିଲେଇ ଓ ମୂଷାକୁ ଦେଖି ସେହି ପେଚା ଓ ନେଉଳ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ବାସସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ।
12.138.89
लीनः स तस्य गात्रेषु पलितो देशकालवित् ।
चिच्छेद पाशान्नृपते कालाकाङ्क्षी शनैः शनैः ॥ १२.१३८.८९ ॥
ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗରେ ଲୁଚିଥିବା ସେ ବୃଦ୍ଧ ମୂଷା, ଦେଶ ଓ କାଳ ଜାଣି, ହେ ରାଜନ୍, ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟର ଅପେକ୍ଷାରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ବନ୍ଧନ କାଟିଦେଲା।
12.138.90
अथ बन्धपरिक्लिष्टो मार्जारो वीक्ष्य मूषिकम् ।
छिन्दन्तं वै तदा पाशानत्वरन्तं त्वरान्वितः ॥ १२.१३८.९० ॥
ତା'ପରେ ବନ୍ଧନରେ କଷ୍ଟ ପାଉଥିବା ବିଲେଇ, ବନ୍ଧନ କାଟୁଥିବା ମୂଷାକୁ ଦେଖିଲା; ସେ ଶୀଘ୍ର କରୁ ନ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବିଲେଇ ବ୍ୟସ୍ତତାରେ ଶୀଘ୍ର ହେଉଥିଲା।
12.138.91
तमत्वरन्तं पलितं पाशानां छेदने तदा ।
संचोदयितुमारेभे मार्जारो मूषिकं ततः ॥ १२.१३८.९१ ॥
ସେତେବେଳେ ବିରାଡ଼ି, ଫାଶ କାଟିବାରେ ତ୍ୱରା ନକରୁଥିବା ସେ ପାଚିଲା ମୂଷିକକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।
12.138.92
किं सौम्य नातित्वरसे किं कृतार्थोऽवमन्यसे ।
छिन्धि पाशानमित्रघ्न पुरा श्वपच एति सः ॥ १२.१३८.९२ ॥
ହେ ସୌମ୍ୟ, ତୁମେ ଅତ୍ୟଧିକ ତ୍ୱରା କାହିଁକି କରୁନାହଁ? ତୁମ କାମ ସାରିଛି ବୋଲି ଭାବି ଅବହେଳା କରୁଛ କି? ହେ ଶତ୍ରୁଘାତୀ, ଫାଶ କାଟ; ସେ ଶ୍ବପଚ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ।
12.138.93
इत्युक्तस्त्वरताऽनेन मतिमान्पलितोऽब्रवीत् ।
मार्जारमकृतप्रज्ञं तथ्यमात्महितं वचः ॥ १२.१३८.९३ ॥
ଏପରି ତ୍ୱରିତ ହୋଇ ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପାଚିଲା ମୂଷିକ ଅବିବେକୀ ବିରାଡ଼ିକୁ ସତ୍ୟ ଓ ନିଜ ହିତର ବାକ୍ୟ କହିଲା।
12.138.94
तूष्णीं भव न ते सौम्य त्वरा कार्या न संभ्रमः ।
वयमेवात्र कालज्ञा न कालः परिहास्यते ॥ १२.१३८.९४ ॥
ଚୁପ୍ ରୁହ, ହେ ସୌମ୍ୟ; ତୁମ ପାଇଁ ତ୍ୱରା ବା ବ୍ୟସ୍ତତା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଏଠାରେ କାଳ ଜାଣୁଥିବା ଆମେ ହିଁ; କାଳ ଛାଡ଼ିଯିବ ନାହିଁ।
12.138.95
अकाले कृत्यमारब्धं कर्तुर्नार्थाय कल्पते ।
तदेव काल आरब्धं महतेऽर्थाय कल्पते ॥ १२.१३८.९५ ॥
ଅକାଳରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କର୍ତ୍ତାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ; ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଠିକ୍ ସମୟରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ ମହତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧେ।
12.138.96
अकाले विप्रमुक्तान्मे त्वत्त एव भयं भवेत् ।
तस्मात्कालं प्रतीक्षस्व किमिति त्वरसे सखे ॥ १२.१३८.९६ ॥
ଅକାଳରେ ଯଦି ମୁଁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ତୁମରୁ ହିଁ ମୋର ଭୟ ହେବ। ତେଣୁ କାଳର ପ୍ରତୀକ୍ଷା କର; ବନ୍ଧୁ, କାହିଁକି ଏତେ ତ୍ୱରା କରୁଛ?
12.138.97
यावत्पश्यामि चण्डालमायान्तं शस्त्रपाणिनम् ।
ततश्छेत्स्यामि ते पाशान्प्राप्ते साधारणे भये ॥ १२.१३८.९७ ॥
ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ଆସୁଥିବା ସେହି ଚଣ୍ଡାଳକୁ ମୁଁ ନ ଦେଖିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର; ସାଧାରଣ ଭୟ ଆସିଲେ ମୁଁ ତୁମର ପାଶ କାଟିଦେବି।
12.138.98
तस्मिन्काले प्रमुक्तस्त्वं तरुमेवाधिरोक्ष्यसे ।
न हि ते जीवितादन्यत्किंचित्कृत्यं भविष्यति ॥ १२.१३८.९८ ॥
ସେହି ସମୟରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ତୁମେ ଗଛ ଉପରକୁ ଚଢ଼ିଯିବ; କାରଣ ଜୀବନଠାରୁ ବଡ଼ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ ରହିବ ନାହିଁ।
12.138.99
तस्मिन्कालेऽपि च तता दिवाकीर्तिभयार्दितः ।
मम न ग्रहणे शक्तः पलायनपरायणः ॥ १२.१३८.९९ ॥
ସେହି ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଦିବାକୀର୍ତ୍ତି (ପେଞ୍ଚା) ର ଭୟରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସେ ମୋତେ ଧରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ରହି ପଳାଇବାରେ ହିଁ ଲାଗିଥିବ।
12.138.100
ततो भवत्यपक्रान्ते त्रस्ते भीते च लुब्धकात् ।
अहं बिलं प्रवेक्ष्यामि भवाञ्शाखां गमिष्यति ॥ १२.१३८.१०० ॥
ଆଉ ସେହି ଶିକାରୀ ଭୟରେ ଥରି ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲେ ମୁଁ ଗର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି ଏବଂ ତୁମେ ଡାଳକୁ ଚାଲିଯିବ।
12.138.101
एवमुक्तस्तु मार्जारो मूषिकेणात्मनो हितम् ।
वचनं वाक्यतत्त्वज्ञो जीवितार्थी महामतिः ॥ १२.१३८.१०१ ॥
ମୂଷା ଏହିପରି କହିବାରୁ, ନିଜ ହିତର ବାକ୍ୟତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା, ଜୀବନ ଇଚ୍ଛୁକ ସେହି ମହାବୁଦ୍ଧି ବିଲେଇ (ତାହା ମାନିଲା)।
12.138.102
अथात्मकृत्ये त्वरितः सम्यक्प्रार्थितमाचरन् ।
उवाच लोमशो वाक्यं मूषिकं चिरकारिणाम् ॥ १२.१३८.१०२ ॥
ତେବେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଶୀଘ୍ର କରି, ଯାହା ମାଗାଯାଇଥିଲା ତାହା ଭଲରେ କରି, ଲୋମଶ ନାମକ ସେହି ମୂଷା ବିଳମ୍ବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲା।
12.138.103
नह्येवं मित्रकार्याणि प्रीत्या कुर्वन्ति साधवः ॥ १२.१३८.१०३ ॥
ସାଧୁମାନେ ମିତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ ଏପରି ପ୍ରୀତିରେ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
12.138.104
यथा त्वं मोक्षितः कृच्छ्रात्त्वरमाणेन वै मया ।
तथा हि त्वरमाणेन त्वया कार्यमिदं मम।
यत्नं कुरु महाप्राज्ञ यथा स्वस्त्यावयोर्भवेत् ॥ १२.१३८.१०४ ॥
ମୁଁ ତୁମକୁ ଶୀଘ୍ର କଷ୍ଟରୁ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲି, ସେହିପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ମୋର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଆମ ଦୁହିଁଙ୍କର କଲ୍ୟାଣ ହେବା ପାଇଁ ଯତ୍ନ କର।
12.138.105
अथवा पूर्ववैरं त्वं स्मरन्कालं जिहीर्षसि ।
पश्य दुष्कृतकर्मंस्त्वं व्यक्तमायुःक्षयो मम ॥ १२.१३८.१०५ ॥
ଅଥବା ପୂର୍ବ ବୈରିତା ସ୍ମରଣ କରି ତୁମେ କାଳକୁ (ମୋ ଆୟୁକୁ) ହରଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ କି? ହେ ଦୁଷ୍କର୍ମା, ଦେଖ, ମୋ ଆୟୁର କ୍ଷୟ ସ୍ପଷ୍ଟ।
12.138.106
यदि किंचिन्मयाऽज्ञानात्पुरस्ताद्दुष्कृतं कृतम् ।
न तन्मनसि कर्तव्यं क्षामये त्वां प्रसीद मे ॥ १२.१३८.१०६ ॥
ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନତାବଶତଃ ପୂର୍ବରେ ଯଦି କିଛି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥାଏ, ତାକୁ ମନରେ ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ତୁମଠାରୁ କ୍ଷମା ମାଗୁଛି, ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ।
12.138.107
तमेवंवादिनं प्राज्ञं शास्त्रविद्बुद्धिसत्तमः ।
उवाचेदं वचः श्रेष्ठं मार्जारं मूषिकस्तदा ॥ १२.१३८.१०७ ॥
ଏହିପରି କହୁଥିବା ସେହି ପ୍ରାଜ୍ଞକୁ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୂଷିକ ସେତେବେଳେ ମାର୍ଜାରକୁ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାକ୍ୟ କହିଲା।
12.138.108
श्रुतं मे तव मार्जार स्वमर्थं परिगृह्णतः ।
ममापि त्वं विजानासि स्वमर्थं परिगृह्णतः ॥ १२.१३८.१०८ ॥
ହେ ମାର୍ଜାର, ମୁଁ ଶୁଣିଛି ତୁମେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ସାଧନ କରୁଛ। ମୋ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ସାଧନକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଜାଣ।
12.138.109
यन्मित्रं भीतवत्साध्यं यस्मिन्मित्रे भयं हितम् ।
आरक्षितं ततः कार्यं पाणिः सर्पमुखादिव ॥ १२.१३८.१०९ ॥
ଭୀତ ପରି ସାଧ୍ୟ ମିତ୍ର, ଯେଉଁ ମିତ୍ରରେ ଭୟ ହିତକର — ତାଙ୍କଠାରୁ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ସାପର ମୁଖରୁ ହାତ ବଞ୍ଚାଇବା ପରି।
12.138.110
कृत्वा बलवता संधिमात्मानं यो न रक्षति ।
अपथ्यमिव तद्भुक्तं तस्यार्थाय कल्पते ॥ १२.१३८.११० ॥
ବଳବାନ ସହିତ ସନ୍ଧି କରି ମଧ୍ୟ ଯେ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରେ ନାହିଁ, ତା ପାଇଁ ତାହା ଅପଥ୍ୟ ଭୋଜନ ପରି ହୁଏ; ତାହା ତା'ର ହିଁ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ସମର୍ଥ ହୁଏ।
12.138.111
कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचिद्रिपुः ।
अर्थतस्तु निबध्यन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२.१३८.१११ ॥
କେହି କାହାର ସ୍ଥାୟୀ ମିତ୍ର ନୁହେଁ, କେହି କାହାର ସ୍ଥାୟୀ ଶତ୍ରୁ ନୁହେଁ; ସ୍ୱାର୍ଥରୁ ହିଁ ମିତ୍ର ଓ ଶତ୍ରୁ ଦୁହେଁ ବନ୍ଧା ପଡନ୍ତି।
12.138.112
अर्थैरर्था निबध्यन्ते गजैरिव महागजाः ।
न च कश्चित्कृते कार्ये कर्तारं समवेक्षते।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ १२.१३८.११२ ॥
ବଡ ହାତୀମାନେ ହାତୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ପଡନ୍ତି, ସେହିପରି ସ୍ୱାର୍ଥ ସ୍ୱାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ପଡେ। କାମ ହେଲା ପରେ କେହି କର୍ତ୍ତା ପ୍ରତି ଚାହାଁନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କିଛି ଅବଶେଷ ରଖି କରାଇବା ଉଚିତ।
12.138.113
तस्मिन्कालेऽपि च भवान्दिवाकीर्तिभयार्दितः ।
मम न ग्रहणे शक्तः पलायपरायणः ॥ १२.१३८.११३ ॥
ସେହି ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ଲୋକନିନ୍ଦା ଭୟରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ମୋତେ ଧରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ ପଳାଇବାରେ ହିଁ ଲାଗିଥିଲେ।
12.138.114
छिन्नं तु तन्तुबाहुल्यं तन्तुरेकोऽवशेषितः ।
छेत्स्याम्यहं तमप्याशु निर्वृतो भव लोमश ॥ १२.१३८.११४ ॥
ଅନେକ ସୂତା କଟି ଗଲା, ଗୋଟିଏ ସୂତା ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି; ତାକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଶୀଘ୍ର କାଟିବି। ହେ ଲୋମଶ, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ।
12.138.115
तयोः संवदतोरेवं तथैवापन्नयोर्द्वयोः ।
क्षयं जगाम सा रात्रिर्लोमशं त्वागमद्भयम् ॥ १२.१३८.११५ ॥
ଏହିପରି କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁଥିବା, ସମାନ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥିବା ସେ ଦୁହିଁଙ୍କର ସେ ରାତ୍ରି ସରିଗଲା; ଏବଂ ଲୋମଶଙ୍କ ପାଖକୁ ଭୟ ଆସିଲା।
12.138.116
ततः प्रभातसमये विकटः कृष्णपिङ्गलः ।
स्थूलस्फिग्विकृतो रूक्षः श्वयूथपरिवारितः ॥ १२.१३८.११६ ॥
ତା'ପରେ ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ ଭୟଙ୍କର, କଳା-ପୀଳା ରଙ୍ଗର, ମୋଟା ଓ ବିକୃତ ନିତମ୍ବ ଥିବା, ରୁକ୍ଷ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି କୁକୁର ଦଳ ଦ୍ୱାରା ଘେରି ଦେଖାଗଲା।
12.138.117
शङ्कुकर्णो महावक्रः खनित्री घोरदर्शनः ।
परिघो नाम चण्डालः शस्त्रपाणिरदृश्यत ॥ १२.१३८.११७ ॥
ଶଙ୍କୁ ପରି କାନ ଥିବା, ଅତି ବଙ୍କା, କୋଦାଳ ଧରିଥିବା, ଭୟଙ୍କର ରୂପର ପରିଘ ନାମକ ଚଣ୍ଡାଳ ହାତରେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ଦେଖାଗଲା।
12.138.118
तं दृष्ट्वा यमदूताभं मार्जारस्त्रस्तचेतनः ।
उवाच पलितं भीतः किमिदानीं करिष्यसि ॥ १२.१३८.११८ ॥
ଯମଦୂତ ପରି ତାକୁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ମନ ବିଲେଇ ଭୟରେ ମୂଷାକୁ କହିଲା, "ଏବେ ତୁମେ କଣ କରିବ?"
12.138.119
तथैव च सुसंत्रस्तौ तं दृष्ट्वा घोरसंकुलम् ।
क्षणेन नकुलोलूकौ नैराश्यमुपजग्मतुः ॥ १२.१३८.११९ ॥
ସେହିପରି ଅତି ଭୟଭୀତ ନକୁଳ ଓ ପେଚା ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଜନତାକୁ ଦେଖି କ୍ଷଣମଧ୍ୟରେ ନିରାଶ ହୋଇଗଲେ।
12.138.120
बलिनौ मतिमन्तौ च संघातं चाप्युपागतौ ।
अशक्तौ सुनयात्तस्मात्संप्रधर्षयितुं बलात् ॥ १२.१३८.१२० ॥
ବଳବାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସେହି ଦୁହେଁ ମିଳିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସୁନୀତି ବିନା ବଳରେ ତାକୁ ପରାସ୍ତ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ଥିଲେ।
12.138.121
कार्यार्थे कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषिकौ ।
उलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुः स्वंस्वमालयम् ॥ १२.१३८.१२१ ॥
ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସନ୍ଧି କରିଥିବା ସେହି ବିଲେଇ ଓ ମୂଷାକୁ, ଏବଂ ପେଚା ଓ ନେଉଳକୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ନିଜ ଆବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ।
12.138.122
ततश्चिच्छेद तं तन्तुं मार्जारस्य स मूषिकः ।
विप्रमुक्तोऽथ मार्जारस्तमेवाभ्यपतद्दुमम् ॥ १२.१३८.१२२ ॥
ତା'ପରେ ସେହି ମୂଷା ବିଲେଇର ସେହି ସୂତା କାଟିଦେଲା। ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଲେଇ ସେହି ଗଛ ଉପରେ ଝାସି ପଡ଼ିଲା।
12.138.123
स तस्मात्संभ्रमान्मुक्तो मुक्तो घोरेण सत्रुणा ।
बिलं विवेश पलितः शाखां लेभे स लोमशः ॥ १२.१३८.१२३ ॥
ସେ ସେହି ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁଠାରୁ ତ୍ୱରିତ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଗର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ପଲିତ ଓ ଲୋମଶ ଏକ ଡାଳ ପାଇଲେ।
12.138.124
उन्माथमप्युपादाय चण्डालो वीक्ष्य सर्वशः ।
विहताशः क्षणेनैव तस्माद्देशादपाक्रमत्।
जगाम स स्वभवनं चण्डालो भरतर्षभ ॥ १२.१३८.१२४ ॥
ଉନ୍ମାଥ ନାମକ ଉପକରଣ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଚଣ୍ଡାଳ ଚାରିଆଡ଼େ ଚାହିଁଲା; କ୍ଷଣମଧ୍ୟରେ ତା'ର ଆଶା ଭଗ୍ନ ହେଲା। ସେ ସ୍ଥାନରୁ ଫେରି, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଚଣ୍ଡାଳ ନିଜ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲା।
12.138.125
ततस्तस्माद्भान्मुक्तो दुर्लभं प्राप्य जीवितम् ।
बिलस्थं पादपाग्रस्थः पलितं लोमशोऽब्रवीत् ॥ १२.१३८.१२५ ॥
ତା'ପରେ ସେହି ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଦୁର୍ଲଭ ଜୀବନ ପାଇ, ଗଛ ଡାଳର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ଲୋମଶ ଗର୍ତ୍ତରେ ଥିବା ପଲିତକୁ କହିଲା।
12.138.126
अकृत्वा संविदं कांचित्सहसा त्वमपस्रुतः ।
कृतज्ञः कृतकल्याणः कच्चिन्मां नाभिशङ्कसे ॥ १२.१३८.१२६ ॥
କୌଣସି ସନ୍ଧି ନ କରି ତୁମେ ହଠାତ୍ ଖସିଯାଇଛ। ହେ କୃତଜ୍ଞ, ମଙ୍ଗଳକାରୀ, ତୁମେ କ'ଣ ମୋତେ ସନ୍ଦେହ କରୁନାହଁ?
12.138.127
गत्वा च मम विश्वासं दत्त्वा च मम जीवितम् ।
मित्रोपभोगसमये किं हि मां नोपसर्पसि ॥ १२.१३८.१२७ ॥
ମୋ ବିଶ୍ୱାସ ପାଇ ଓ ମୋ ଜୀବନ ଦେଇ, ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସୁଖଭୋଗ ସମୟରେ ତୁମେ କାହିଁକି ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁନାହଁ?
12.138.128
कृत्वा हि पूर्वं मित्राणि यः पश्चान्नानुतिष्ठति ।
न स मित्राणि लभते कृच्छ्रात्स्वापत्सु दुर्मतिः ॥ १२.१३८.१२८ ॥
ଯେ ପୂର୍ବେ ମିତ୍ରତା କରି ପରେ ତାହା ପାଳନ କରେ ନାହିଁ, ସେହି ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ନିଜ ବିପଦରେ କଷ୍ଟରେ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ର ପାଏ ନାହିଁ।
12.138.129
सत्कृतोऽहं त्वया मित्र सामर्थ्यादात्मानः सखे ।
स मां मित्रत्वमापन्नमुपभोक्तुं त्वमर्हसि ॥ १२.१३८.१२९ ॥
ହେ ମିତ୍ର, ତୁମେ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ମୋର ସତ୍କାର କରିଥିଲ; ମିତ୍ରତା ପାଇଥିବା ମୋତେ ଏବେ ତୁମେ ଉପଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
12.138.130
यानि मे सन्ति मित्राणि ये च मे सन्ति बान्धवाः ।
सर्वे त्वां पूजयिष्यन्ति शिष्या गुरुमिव प्रियम् ॥ १२.१३८.१३० ॥
ମୋ ମିତ୍ର ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ଯେପରି ପ୍ରିୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପୂଜନ୍ତି, ସେପରି ତୁମକୁ ସମସ୍ତେ ପୂଜିବେ।
12.138.131
अहं च पूजयिष्ये त्वां समित्रगणबान्धवम् ।
जीवितस्य प्रदातारं कृतज्ञः को न पूजयेत् ॥ १२.१३८.१३१ ॥
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ, ତୁମ ମିତ୍ର ଓ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହିତ, ଜୀବନଦାତା ଭାବେ ପୂଜିବି; କୃତଜ୍ଞ କିଏ ତାହାକୁ ପୂଜା ନ କରିବ?
12.138.132
ईश्वरो मे भवानस्तु शरीरस्य गृहस्य च ।
अर्थानां चैव सर्वेषामनुशास्ता च मे भव ॥ १२.१३८.१३२ ॥
ତୁମେ ମୋ ଶରୀର ଓ ଗୃହର ପ୍ରଭୁ ହୁଅ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୋର ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ମଧ୍ୟ ହୁଅ।
12.138.133
अमात्यो मे भव प्राज्ञ पितेवेह प्रशाधि माम् ।
न तेऽस्ति भयमस्मत्तो जीवितेनात्मनः शपे ॥ १२.१३८.१३३ ॥
ହେ ପ୍ରାଜ୍ଞ, ତୁମେ ମୋର ଅମାତ୍ୟ ହୁଅ; ଏଠାରେ ପିତାଙ୍କ ପରି ମୋତେ ଶାସନ କର। ଆମ ପକ୍ଷରୁ ତୁମର କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ—ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ଉପରେ ଶପଥ କରୁଛି।
12.138.134
बुद्ध्या त्वमुशना साक्षाद्बलेनाधिकृता वयम् ।
त्वं मन्त्रबलयुक्तो हि दद्या विजयमेव मे ॥ १२.१३८.१३४ ॥
ବୁଦ୍ଧିରେ ତୁମେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଉଶନା (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ); ଆମେ ବଳ ଅଧୀନରେ ଅଛୁ। ମନ୍ତ୍ରବଳରେ ଯୁକ୍ତ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ବିଜୟ ଦେବ।
12.138.135
एवमुक्तः परं सान्त्वं मार्जारेण स मूषिकः ।
उवाच परमार्थज्ञः श्लक्ष्णमात्महितं वचः ॥ १२.१३८.१३५ ॥
ବିଲେଇ ଏପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାନ୍ତ୍ୱନାମୟ ବାକ୍ୟ କହିବାରେ, ପରମାର୍ଥଜ୍ଞ ସେ ମୂଷା କୋମଳ ସ୍ୱରରେ ନିଜ ହିତର କଥା କହିଲା।
12.138.136
यद्भवानाह तत्सर्वं मया ते लोमश श्रुतम् ।
ममापि तावद्ब्रुवतः शृणु यत्प्रतिभाति मे ॥ १२.१३८.१३६ ॥
ଆପଣ ଯାହା କହିଲେ, ସବୁ ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ହେ ଲୋମଶ। ଏବେ କହୁଥିବା ମୋ କଥାକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ—ଯାହା ମୋତେ ମନେ ହୁଏ।
12.138.137
वेदितव्यानि मित्राणि बोद्धव्याश्चापि शत्रवः ।
एतत्सुसूक्ष्मं लोकेऽस्मिन्दृश्यते प्राज्ञसंमतैः ॥ १२.१३८.१३७ ॥
ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ ଓ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। ଏହି ଜଗତରେ ଏହା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ; ପ୍ରାଜ୍ଞମାନଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ।
12.138.138
शत्रुरूपा हि सुहृदो मित्ररूपाश्च शत्रवः ।
सान्त्वितास्ते न बुध्यन्ते रागलोभवशं गताः ॥ १२.१३८.१३८ ॥
ଶତ୍ରୁ ରୂପର ମିତ୍ର ଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ମିତ୍ର ରୂପର ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଥାଆନ୍ତି। ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଇ ସେମାନେ ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ରାଗ ଓ ଲୋଭର ବଶରେ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି।
12.138.139
येषां सौम्यानि मित्राणि क्रोधनाश्चैव शत्रवः ।
सान्त्वितास्ते न बुध्यन्ते रागलोभवशंगताः ॥ १२.१३८.१३९ ॥
ଯାହାଙ୍କ ମିତ୍ର ସୌମ୍ୟ ଓ ଶତ୍ରୁ କ୍ରୋଧୀ, ସେମାନେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଆଗଲେ ମଧ୍ୟ ବୁଝନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ରାଗ ଓ ଲୋଭର ବଶରେ ଚାଲିଯାଇଥା'ନ୍ତି।
12.138.140
नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यते ।
सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२.१३८.१४० ॥
ଜନ୍ମରୁ କେହି ଶତ୍ରୁ ନୁହେଁ କିମ୍ବା କେହି ମିତ୍ର ନୁହେଁ; ସାମର୍ଥ୍ୟର ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ହିଁ ମିତ୍ର ଜନ୍ମେ, ସେହିପରି ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମନ୍ତି।
12.138.141
यो यस्मिञ्जीवति स्वार्थे पश्येत्पीडां न जीवति ।
स तस्य मित्रं तावत्स्यःद्यावन्न स्याद्विपर्ययः ॥ १२.१३८.१४१ ॥
ଯିଏ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ବଞ୍ଚେ ଏବଂ ଯାହାଠାରୁ ପୀଡ଼ା ଦେଖେ ନାହିଁ, ସେ ତାହାର ମିତ୍ର; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିପରୀତ ନ ଘଟେ।
12.138.142
नास्ति मैत्री स्थिरा नाम न च ध्रुवमसौहृदम् ।
अर्थयुक्त्याऽनुजायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२.१३८.१४२ ॥
ସ୍ଥିର ମୈତ୍ରୀ ନାମରେ କିଛି ନାହିଁ, ନା ନିଶ୍ଚିତ ଶତ୍ରୁତା ଅଛି; ସ୍ୱାର୍ଥର ଯୁକ୍ତିରୁ ମିତ୍ର ଜନ୍ମନ୍ତି, ସେହିପରି ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ।
12.138.143
मित्रं च शत्रुतामेति कस्मिंश्चित्कालपर्यये ।
शत्रुश्च मित्रतामेति स्वार्थो हि बलवत्तरः ॥ १२.१३८.१४३ ॥
କୌଣସି କାଳ-ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ମିତ୍ର ଶତ୍ରୁତା ପାଏ ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ମିତ୍ରତା ପାଏ; କାରଣ ସ୍ୱାର୍ଥ ହିଁ ଅଧିକ ବଳବାନ।
12.138.144
यो विश्वसिति मित्रेषु न विश्वसिति शत्रुषु ।
अर्थयुक्तिमविज्ञाय चलितं तस्य जीवितम् ॥ १२.१३८.१४४ ॥
ଯିଏ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ କରେ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ କରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାର୍ଥର ଯୁକ୍ତି ଜାଣେ ନାହିଁ, ତାହାର ଜୀବନ ଡୋଲାୟମାନ ହୁଏ।
12.138.145
मित्रे वा यदि वा शत्रौ तस्यापि चलिता मतिः ।
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नमपि मूलानि कृन्तति ॥ १२.१३८.१४५ ॥
ମିତ୍ରରେ ହେଉ କି ଶତ୍ରୁରେ ହେଉ, ଯାହାର ମନ ଚଞ୍ଚଳ, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଅବିଶ୍ୱାସ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବ ନାହିଁ; ବିଶ୍ୱାସ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟଧିକ ବିଶ୍ୱାସ କରିବ ନାହିଁ। ବିଶ୍ୱାସରୁ ଜାତ ଭୟ ମଧ୍ୟ ମୂଳ କାଟିଦିଏ।
12.138.146
अर्थयुक्त्या हि जायन्ते पिता माता सुतस्तथा ।
मातुला भागिनेयाश्च तथा संबन्धिबान्धवाः ॥ १२.१३८.१४६ ॥
ସ୍ୱାର୍ଥର ଯୁକ୍ତିରୁ ହିଁ ପିତା, ମାତା, ପୁତ୍ର ଏବଂ ସେହିପରି ମାମୁଁ, ଭଣଜା, ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ଜନ୍ମନ୍ତି।
12.138.147
पुत्रं हि मातापितरौ त्यजतः पतितं प्रियम् ।
लोको रक्षति चात्मानं पश्य स्वार्थस्य सारताम् ॥ १२.१३८.१४७ ॥
ପତିତ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ମାତା-ପିତା ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ଲୋକମାନେ ନିଜକୁ ହିଁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ସ୍ୱାର୍ଥର ସାର ଦେଖ।
12.138.148
सामान्या निष्कृतिः प्राज्ञ यो मोक्षात्समन्तरम् ।
कृत्यं मृगयते कर्तुं सुखोपायमसंशयम् ॥ १२.१३८.१४८ ॥
ହେ ପ୍ରାଜ୍ଞ, ଏହା ସାଧାରଣ ନିଷ୍କୃତି: ମୁକ୍ତି ପରେ ତୁରନ୍ତ ମଣିଷ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଖୋଜେ — ନିଃସନ୍ଦେହ ସୁଖର ଉପାୟ।
12.138.149
अस्मिन्निलय एवं त्वं न्यग्रोधादवतारितः ।
पूर्वं निविष्टमुन्माथं चपलन्वान्न बुद्धवान् ॥ १२.१३८.१४९ ॥
ଏହି ନିବାସରେ ଏହିପରି ତୁମକୁ ବଟ ଗଛରୁ ଓହ୍ଲାଇ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ପୂର୍ବରୁ ବସିଥିବା ଲୋକକୁ ତଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ ତୁମେ ତାହା ବୁଝିପାରିଲ ନାହିଁ।
12.138.150
आत्मनश्चपलो नास्ति कुतोऽन्येषां भविष्यति ।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि चपलो हन्त्यसंशयम् ॥ १२.१३८.१५० ॥
ଯିଏ ନିଜ ପ୍ରତି ହିଁ ଚଞ୍ଚଳ ନୁହେଁ, ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କେମିତି ହେବ? ତେଣୁ ଚଞ୍ଚଳ ଲୋକ ନିଃସନ୍ଦେହ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରେ।
12.138.151
ब्रवीषि मधुरं यच्च प्रियो मेऽद्य भवानिति ।
तन्मिथ्याकारणं सर्वं विस्तरेणापि मे शृणु ॥ १२.१३८.१५१ ॥
ଆଜି ତୁମେ ମୋର ପ୍ରିୟ ବୋଲି ଯେଉଁ ମଧୁର କଥା କହୁଛ, ତାହା ସବୁ ମିଥ୍ୟା କାରଣରୁ; ତାହା ବିସ୍ତାରରେ ମୋଠାରୁ ଶୁଣ।
12.138.152
कारणात्प्रियतामेति द्वेष्यो भवति कारणात् ।
अर्थार्थी जीवलोकोऽयं न कश्चित्कस्यचित्प्रियः ॥ १२.१३८.१५२ ॥
କାରଣରୁ କେହି ପ୍ରିୟ ହୁଏ ଏବଂ କାରଣରୁ ହିଁ ଦ୍ୱେଷ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ଜୀବଲୋକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଖୋଜେ; କେହି କାହାର ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ।
12.138.153
सख्यं सोदर्ययोर्भ्रात्रोदर्पंत्योर्वा परस्परम् ।
कस्यचिन्नाभिजानामि प्रीतिं निष्कारणामिह ॥ १२.१३८.१५३ ॥
ସହୋଦର ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, କିମ୍ବା ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାରସ୍ପରିକ ସଖ୍ୟରେ, ଏହି ଜଗତରେ କାହାରିର ନିଷ୍କାରଣ ପ୍ରୀତି ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ।
12.138.154
यद्यपि भ्रातरः क्रुद्धा भार्या वा कारणान्तरे ।
स्वभावतस्ते प्रीयन्ते नेतरः प्राकृतो जनः ॥ १२.१३८.१५४ ॥
ଭାଇମାନେ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କିମ୍ବା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ସ୍ୱଭାବରୁ ହିଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ସେପରି ନୁହେଁ।
12.138.155
प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः ।
मन्त्रहोमजपैरन्यः कार्यार्थे प्रीयते जनः ॥ १२.१३८.१५५ ॥
କେହି ଦାନରୁ ପ୍ରିୟ ହୁଏ, କେହି ପ୍ରିୟ ବାକ୍ୟରୁ; ଆଉ କେହି ମନ୍ତ୍ର, ହୋମ ଓ ଜପରୁ। ମଣିଷ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ।
12.138.156
उत्पन्ना कारणात्प्रीतिरासीन्नौ कारणान्तरे ।
प्रध्वस्ते कारणस्थाने सा प्रीतिर्नाभिवर्तते ॥ १२.१३८.१५६ ॥
କୌଣସି କାରଣରୁ ଆମ ଦୁହିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରୀତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ତାହା ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ଥିଲା। କାରଣର ସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ସେହି ପ୍ରୀତି ଫେରି ଆସେ ନାହିଁ।
12.138.157
किंनु तत्कारणं मन्ये येनाहं भवतः प्रियः ।
अन्यत्राभ्यवहारार्थात्तत्रापि च बुधा वयम् ॥ १२.१३८.१५७ ॥
ମୁଁ ଭାବୁଛି, କେଉଁ କାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମର ପ୍ରିୟ? ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନୁହେଁ, ଭୋଜନ ସୁଖ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ — ଆମେ ତ ବୁଦ୍ଧିମାନ।
12.138.158
कालो हेतुं विकुरुते स्वार्थस्तमनुवर्तते ।
स्वार्धं प्राज्ञोऽभिजानाति प्राज्ञं लोकोऽनुवर्तते।
न त्वीदृशं त्वया वाच्यं विद्यते स्वार्थपण्डितः ॥ १२.१३८.१५८ ॥
କାଳ କାରଣକୁ ବଦଳାଏ; ସ୍ୱାର୍ଥ ତାହାର ଅନୁସରଣ କରେ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ଜାଣେ; ଲୋକ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଏପରି କଥା ତୁମେ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସ୍ୱାର୍ଥରେ ପଣ୍ଡିତ ଜଣେ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।
12.138.159
न कालो हि समर्थस्य स्नेहहेतुरयं तव ।
तस्मान्नाहं चले स्वार्थात्सुस्थितः संधिविग्रहे ॥ १२.१३८.१५९ ॥
କାଳ କେବଳ ସମର୍ଥଙ୍କ ସ୍ନେହର କାରଣ ନୁହେଁ; ଏହା ତୁମର ସ୍ନେହ। ଅତଏବ ମୁଁ ସ୍ୱାର୍ଥରୁ ଟଳେ ନାହିଁ; ସନ୍ଧି ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ସୁସ୍ଥିର ଅଛି।
12.138.160
अभ्राणामिव रुपाणि विकुर्वन्ति पदेपदे ।
अद्यैव हि रिपुर्भूत्वा पुनरद्यैव मे सुहृत्।
पुनश्च रिपुरद्यैव युक्तीनां पश्य चापलम् ॥ १२.१३८.१६० ॥
ମେଘର ରୂପ ଯେପରି ପାଦେ ପାଦେ ବଦଳେ, ସେହିପରି ଆଜି ତୁମେ ଶତ୍ରୁ ହୁଅ, ପୁଣି ଆଜି ମୋର ମିତ୍ର; ପୁଣି ଆଜି ଶତ୍ରୁ। ଉପାୟର ଚଞ୍ଚଳତା ଦେଖ।
12.138.161
आसीन्मैत्री तु तावन्नौ यावद्धेतुरभूत्पुरा ।
सागता सह तेनैव कालयुक्तेन हेतुना ॥ १२.१३८.१६१ ॥
ପୂର୍ବରୁ କାରଣ ଥିବା ଯାଏଁ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ମିତ୍ରତା ଥିଲା। ସେ ମିତ୍ରତା କାଳଯୁକ୍ତ ସେହି କାରଣ ସହିତ ଆସିଥିଲା।
12.138.162
त्वं हि मेऽत्यन्ततः शत्रुः सामर्थ्यान्मित्रतां गतः ।
तत्कृत्यमभिनिर्वर्त्य प्रकृतिः शत्रुतां गता ॥ १२.१३८.१६२ ॥
ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ସର୍ବଥା ଶତ୍ରୁ ଥିଲ; ସାମର୍ଥ୍ୟରୁ ମିତ୍ରତା ପାଇଲ। ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରି (ମିତ୍ରପକ୍ଷର) ସ୍ୱଭାବ ପୁଣି ଶତ୍ରୁତା ପାଇଲା।
12.138.163
सोऽहमेवं प्रणीतानि ज्ञात्वा शास्त्राणि तत्त्वतः ।
प्राविशेयं कथं पाशं त्वत्कृते तद्ब्रवीहि मे ॥ १२.१३८.१६३ ॥
ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣି ମଧ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ସେ ପାଶରେ କିପରି ପ୍ରବେଶ କଲି? ତାହା ମୋତେ କୁହ।
12.138.164
त्वद्वीर्येण विमुक्तोऽहं मद्वीर्येण तथा भवान् ।
अन्योन्यानुग्रहे वृत्ते नास्ति भूयः समागमः ॥ १२.१३८.१६४ ॥
ତୁମ ବୀର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଁ ମୁକ୍ତ ହେଲି, ମୋ ବୀର୍ଯ୍ୟରେ ତୁମେ। ପରସ୍ପର ଅନୁଗ୍ରହ ହେଲେ ପୁନର୍ମିଳନ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.138.165
त्वं हि सौम्य कृतार्थोऽद्य निवृत्तार्थास्तथा वयम् ।
न तेऽस्त्यद्य मया कृत्यं किंचिदन्यत्र भक्षणात् ॥ १२.१३८.१६५ ॥
ହେ ସୌମ୍ୟ, ଆଜି ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି; ଆମେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରୁ ନିବୃତ୍ତ। ଆଜି ଭକ୍ଷଣ ବିନା ମୋ ପାଖରୁ ତୁମର ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ।
12.138.166
अहमन्नं भवान्भोक्ता दुर्बलोऽहं भवान्बली ।
नावयोर्विद्यते संधिर्वियुक्ते विषमे बले ॥ १२.१३८.१६६ ॥
ମୁଁ ଅନ୍ନ, ତୁମେ ଭୋକ୍ତା; ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ, ତୁମେ ବଳବାନ। ବଳ ଅସମାନ ଓ ଆମେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଥିଲେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ।
12.138.167
स मन्येऽहं तव प्रज्ञां यन्मोक्षात्प्रत्यनन्तरम् ।
भक्ष्यं मृगयते नूनं सुखोपायमसंशयम् ॥ १२.१३८.१६७ ॥
ମୁଁ ମନେ କରେ ତୁମ ପ୍ରଜ୍ଞା ଏହା: ମୋକ୍ଷ ପରେ ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଭକ୍ଷ୍ୟ ଖୋଜ — ନିଶ୍ଚିତ ସୁଖର ଉପାୟ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
12.138.168
…र्थी ह्येव सुव्यक्तो विमुक्तः प्रसृतः क्षुधा ।
शास्त्रजां मतिमास्थाय प्रातराशमिहेच्छसि ॥ १२.१३८.१६८ ॥
…ଇଚ୍ଛୁକ; ପ୍ରକୃତରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମୁକ୍ତ, କ୍ଷୁଧାରେ ବିସ୍ତାରିତ, ଶାସ୍ତ୍ରଜାତ ବୁଦ୍ଧିର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ତୁମେ ଏଠାରେ ପ୍ରାତଃଭୋଜନ ଚାହୁଁଛ।
12.138.169
जानामि क्षुधितं च त्वामाहारसमयश्च ते ।
स त्वं मामभिसंधाय भक्ष्यं मृगयसे पुनः ॥ १२.१३८.१६९ ॥
ମୁଁ ଜାଣେ ତୁମେ ଭୋକିଲା ଏବଂ ତୁମ ଭୋଜନ ସମୟ ଅଛି। ତଥାପି ତୁମେ ମୋତେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ପୁଣି ଖାଦ୍ୟ ଖୋଜୁଛ।
12.138.170
किंचात्र पुत्रदारार्थं यद्वाणीं सृजसे मयि ।
शुश्रूषां यतसे कर्तुं सखे मम तत्क्षमम् ॥ १२.१३८.१७० ॥
ଏଠାରେ ପୁତ୍ର ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି ଯେଉଁ ବାକ୍ୟ କହୁଛ ଏବଂ ମୋ ସେବା କରିବାକୁ ଯେଉଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ, ସଖା, ତାହା ତୁମ ପକ୍ଷେ ଉଚିତ।
12.138.171
त्वया मां सहितं दृष्ट्वा प्रिया भार्या सुताश्च ये ।
कस्मात्ते मां न खादेयुः स्पृष्टवा प्रणयिनि त्वयि ॥ १२.१३८.१७१ ॥
ତୁମ ସହିତ ମୋତେ ଦେଖି ତୁମ ପ୍ରିୟ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁତ୍ରମାନେ କାହିଁକି ମୋତେ ଖାଇବେ ନାହିଁ? ସ୍ନେହରେ ତୁମେ ମୋତେ ଛୁଇଁଲେ?
12.138.172
नाहं त्वया समेष्यामि वृत्ते हेतुसमागमे ।
शिवं ध्यायस्व मेऽत्रस्थः सुकृतं स्मरसे यदि ॥ १२.१३८.१७२ ॥
ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ ସ୍ମରଣ କର, ତେବେ ଏଠାରେ ଠିଆ ହୋଇ ମୋ କଲ୍ୟାଣ ଧ୍ୟାନ କର। କୌଣସି କାରଣରୁ ସାକ୍ଷାତ ଘଟିଲେ ମୁଁ ତୁମ ସହ ମିଶିବି ନାହିଁ।
12.138.173
शत्रोरन्नाद्यभूतः सन्क्लिष्टस्य क्षुधितस्य च ।
भक्ष्यं मृगयमाणस्य कः प्राज्ञो विषयं व्रजेत् ॥ १२.१३८.१७३ ॥
ଶତ୍ରୁର ଖାଦ୍ୟ ହୋଇ, କ୍ଲେଶିତ ଓ ଭୋକିଲା ହୋଇ ଖାଦ୍ୟ ଖୋଜୁଥିବା ଲୋକର ପରିସରକୁ କୋଉ ବିଜ୍ଞ ଯିବ?
12.138.174
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि दूरादपि तवोद्विजे ।
विश्वस्तं वा प्रमत्तं वा एतदेव कृतं भवेत् ॥ १२.१३८.१७४ ॥
ତୁମର କଲ୍ୟାଣ ହେଉ। ବିଶ୍ୱସ୍ତ କିମ୍ବା ଅସାବଧାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ହିଁ କରାଯିବା ଉଚିତ, ତେଣୁ ଦୂରରୁ ହିଁ ତୁମଠାରୁ ଭୟ କରି ମୁଁ ଚାଲିଯିବି।
12.138.175
नाहं त्वया समेष्यामि निवृत्तो भव लोमश ।
बलवत्सन्निकर्षो हि न कदाचित्प्रशस्यते ॥ १२.१३८.१७५ ॥
ମୁଁ ତୁମ ସହ ଦେଖା କରିବି ନାହିଁ, ହେ ଲୋମଶ, ଫେରିଯାଅ। ବଳବାନଙ୍କ ସହ ନିକଟତା କେବେ ହେଁ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ନୁହେଁ।
12.138.176
यदि त्वं सुकृतं वेत्सि तत्सख्यमनुसारय ।
प्रशान्तादपि हि प्राज्ञाद्भेतव्यं बलिनः सदा ॥ १२.१३८.१७६ ॥
ଯଦି ତୁମେ ନିଜ କୃତ ଉପକାରକୁ ଜାଣ, ତେବେ ସେ ବନ୍ଧୁତାକୁ ଅନୁସରଣ କର। ଶାନ୍ତ ଓ ପ୍ରାଜ୍ଞ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବଳବାନଙ୍କଠାରୁ ସର୍ବଦା ଭୟ କରିବା ଉଚିତ।
12.138.177
यदि त्वर्थेन ते कार्यं ब्रूहि किं करवाणि ते ।
कामं सर्वं प्रदास्यामि न त्वात्मानं कथंचन ॥ १२.१३८.१७७ ॥
ଯଦି ତୁମର କୌଣସି କାମ ପାଇଁ ଧନ ଦରକାର, କୁହ, ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ କଣ କରିବି? ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ ସବୁ ଦେବି; କିନ୍ତୁ କୌଣସି ପ୍ରକାରରେ ନିଜକୁ ଦେବି ନାହିଁ।
12.138.178
आत्मार्थे संततिस्त्याज्या राज्यं रत्नं धनानि च ।
अपि सर्वस्वमुत्सृज्य रक्षेदात्मानमात्मवान् ॥ १२.१३८.१७८ ॥
ନିଜ ପାଇଁ ସନ୍ତାନ, ରାଜ୍ୟ, ରତ୍ନ ଓ ଧନକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ସର୍ବସ୍ୱ ଛାଡ଼ି ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମବାନ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବ।
12.138.179
ऐश्वर्यधनरत्नानां प्रत्यमित्रेऽपि वर्तताम् ।
दृष्टा हि पुनरावृत्तिर्जीवतामिति नः श्रुतम् ॥ १२.१३८.१७९ ॥
ଶତ୍ରୁ ପାଖରେ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ଧନ ଓ ରତ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବିତମାନଙ୍କର ଫେରିବା ଦେଖାଯାଇଛି ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
12.138.180
न त्वात्मनः संप्रदानं धनरत्नवदिष्यते ।
आत्मा हि सर्वदा रक्ष्यो दारैरपि धनैरपि ॥ १२.१३८.१८० ॥
କିନ୍ତୁ ନିଜକୁ ଧନ ଓ ରତ୍ନ ପରି ଦେବା ଇଚ୍ଛିତ ନୁହେଁ। ଆତ୍ମାକୁ ସର୍ବଦା ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ପତ୍ନୀ ଓ ଧନଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ।
12.138.181
आत्मरक्षणतन्त्राणां सुपरीक्षितकारिणाम् ।
आपदो नोपपद्यन्ते पुरुषाणां स्वदोषजाः ॥ १२.१३८.१८१ ॥
ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମରକ୍ଷାକୁ ନିୟମ କରି ଭଲ ଭାବେ ପରୀକ୍ଷା କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିଜ ଦୋଷରୁ ଜାତ ବିପଦ ଆସେ ନାହିଁ।
12.138.182
शत्रुं सम्यगविज्ञातो विप्रियो ह्यबलीयसा ।
शङ्कनीयः स सर्वत्र प्रियमप्याचरन्सदा ॥ १२.१३८.१८२ ॥
ଭଲ ଭାବେ ଜଣା ନ ପଡ଼ିଥିବା ଶତ୍ରୁ, ଦୁର୍ବଳ ଲୋକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବିରୋଧୀ। ସେ ସର୍ବଦା ପ୍ରିୟ ଆଚରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବତ୍ର ସନ୍ଦେହ ଯୋଗ୍ୟ।
12.138.183
कुलजानां सुमित्राणां धार्मिकाणां महात्मनाम् ।
न तेषां चाल्यते बुद्धिः शास्त्रार्थकृतिश्चया ॥ १२.१३८.१८३ ॥
ଭଲ କୁଳରେ ଜନ୍ମିତ, ଭଲ ମିତ୍ର, ଧାର୍ମିକ ଓ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥର ଦୃଢ଼ ଆଚରଣରେ ବିଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.138.184
इत्यभिव्यक्तमेवासौ पलितेनापहासितः ।
मार्जारो व्रीडितो भूत्वा मूषिकं वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१३८.१८४ ॥
ଏପରି ସ୍ପଷ୍ଟ କୁହାଗଲେ, ପଲିତ (ମୂଷା) ଦ୍ୱାରା ଉପହାସିତ ହୋଇ ଲଜ୍ଜିତ ମାର୍ଜାର ମୂଷାକୁ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲା।
12.138.185
सत्यं शपे त्वयाऽहं वै मित्रद्रोहो विगर्हितः ।
संमन्येऽहं तव प्रज्ञां यस्त्वं मम हिते रतः ॥ १२.१३८.१८५ ॥
ସତ୍ୟ କହୁଛି, ତୁମ ଶପଥ କରି କହୁଛି: ମିତ୍ରଦ୍ରୋହ ନିନ୍ଦନୀୟ। ମୋ ହିତରେ ରତ ତୁମ ପ୍ରଜ୍ଞାକୁ ମୁଁ ସମ୍ମାନ କରେ।
12.138.186
उक्तवानर्थतत्त्वेन मया संभिन्नदर्शनः ।
न तु मामन्यथा साधो त्वं ग्रहीतुमिहार्हसि ॥ १२.१३८.१८६ ॥
ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁସାରେ ମୁଁ କହିଛି, ଯଦିଓ ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଗୋଳମାଳ। ହେ ସାଧୁ, ଏଠାରେ ମୋତେ ଅନ୍ୟଥା ଭାବନ୍ତୁ ନାହିଁ।
12.138.187
प्राणप्रदानजं त्वत्तो मयि सौहृदमागतम् ।
धर्मज्ञोऽस्मि गुणज्ञोऽस्मि कृतज्ञोस्मि विशेषतः ॥ १२.१३८.१८७ ॥
ତୁମେ ମୋତେ ପ୍ରାଣଦାନ କରିଛ, ତେଣୁ ତୁମଠାରୁ ମୋ ପ୍ରତି ଯେଉଁ ସୌହାର୍ଦ୍ଦ୍ୟ ଆସିଛି, ତାହା ମୁଁ ଜାଣେ। ମୁଁ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଗୁଣଜ୍ଞ ଏବଂ ବିଶେଷ ଭାବେ କୃତଜ୍ଞ।
12.138.188
मित्रेषु वत्सलश्चास्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः ।
त्वं मामेवंगते साधो न वाचयितुमर्हसि ॥ १२.१३८.१८८ ॥
ମୁଁ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳ, ଏବଂ ବିଶେଷ ଭାବେ ତୁମର ଭକ୍ତ। ହେ ସାଧୁ, ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ତୁମେ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.138.189
त्वया हि वाच्यमानोऽहं जह्यां प्राणान्सबान्धवः ।
धिक्शब्दो हि बुधैर्दृष्टो मद्विधेषु मनस्विषु।
पतनं धर्मतत्त्वज्ञ न मे शङ्कितुमर्हसि ॥ १२.१३८.१८९ ॥
ତୁମେ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କଲେ ମୁଁ ବନ୍ଧୁଜନଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବି। ମୋ ପରି ମନସ୍ବୀ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ଧିକ୍କାରର ଶବ୍ଦ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପତନ। ହେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ଏଥିରେ ତୁମେ ମୋ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.138.190
इति संस्तूयमानोऽपि मार्जारेण स मूषिकः ।
मनसा भावगम्भीरं मार्जारमिदमब्रवीत् ॥ १२.१३८.१९० ॥
ଏହିପରି ବିଲେଇ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମୂଷିକ ମନରେ ଗଭୀର ଅଭିପ୍ରାୟ ରଖି ବିଲେଇକୁ ଏହା କହିଲା।
12.138.191
साधुर्भवान्कृतार्थोऽस्मि प्रिये च न च विश्वसे ।
संस्तवैर्वा धनौघैर्वा नाहं शक्यः पुनस्त्वया ॥ १२.१३८.१९१ ॥
ତୁମେ ଭଲ, ମୋର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସଫଳ ହୋଇଛି। ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରେ ନାହିଁ। ପ୍ରଶଂସା କିମ୍ବା ଧନର ସ୍ରୋତ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୋତେ ପୁନର୍ବାର ବଶ କରିପାରିବ ନାହିଁ।
12.138.192
न ह्यमित्रवशं यान्ति प्राज्ञा निष्कारणं सखे ।
अस्मिन्नर्थे च गाथे द्वे निबोधोशनसा कृते ॥ १२.१३८.१९२ ॥
ହେ ସଖା, ବୁଦ୍ଧିମାନେ ବିନା କାରଣରେ ଶତ୍ରୁର ବଶରେ ଯା'ନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ବିଷୟରେ ଉଶନସ୍ (ଶୁକ୍ର) ରଚିତ ଦୁଇଟି ଗାଥା ଶୁଣ।
12.138.193
शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा सन्धिं बलीयसा ।
समाहितश्चरेद्बुद्ध्या कृतार्थश्च न विश्वसेत् ॥ १२.१३८.१९३ ॥
ଶତ୍ରୁ ସହିତ ସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ବଳବାନ ସହିତ ସନ୍ଧି କରି, ଏକାଗ୍ରତାରେ ବୁଦ୍ଧିରେ ଚଳିବା ଉଚିତ; କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.138.194
न विश्वसेदवश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्चसेत् ।
नित्यं विश्वासयेदन्यान्परेषां तु न विश्वसेत् ॥ १२.१३८.१९४ ॥
ଯାହାକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଇ ନାହିଁ ତାହାକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯାହାକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଇଛି ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟଧିକ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସର୍ବଦା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରାଇବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.138.195
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु रक्षेज्जीवितमात्मनः ।
द्रव्याणि संततिश्चैव सर्वं भवति जीवताम् ॥ १२.१३८.१९५ ॥
ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ ଜୀବନର ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ଧନ ଓ ସନ୍ତାନ, ସବୁ ଜୀବିତମାନଙ୍କ ପାଇଁ।
12.138.196
संक्षेपो नीतिशास्त्राणामविश्वासः परो मतः ।
नृषु तस्मादविश्वासः पुष्कलं हितमात्मनः ॥ १२.१३८.१९६ ॥
ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ସାର ଅବିଶ୍ୱାସକୁ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଇଛି; ତେଣୁ ମଣିଷମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅବିଶ୍ୱାସ ରଖିବା ନିଜ ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ହିତକର।
12.138.197
वध्यन्ते न ह्यविश्वस्ताः शत्रुर्भिर्दुर्बला अपि ।
विश्वस्तास्तेषु वध्यन्ते बलवन्तोऽपि शत्रुभिः ॥ १२.१३८.१९७ ॥
ଯେଉଁମାନେ ଅବିଶ୍ୱାସୀ ସେମାନେ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ସେମାନେ ବଳବାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ବଧ ହୁଅନ୍ତି।
12.138.198
त्वद्विधेभ्यो मया ह्यात्मा रक्ष्यो मार्जार सर्वदा ।
रक्ष त्वमपि चात्मानं चण्डालाज्जातिकिल्बिषात् ॥ १२.१३८.१९८ ॥
ତୁମ ପରି ଲୋକମାନଙ୍କଠାରୁ ମୋତେ ସର୍ବଦା ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ହେ ବିଲେଇ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଚଣ୍ଡାଳ ଓ ଜନ୍ମଦୋଷରୁ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କର।
12.138.199
स तस्य ब्रुवतस्त्वेवं संत्रासाज्जातसाध्वसः ।
कथां हित्वा जवेनाशु मार्जारः प्रययौ ततः ॥ १२.१३८.१९९ ॥
ସେ ଏପରି କହୁଥିବା ସମୟରେ ଭୟରେ ଭୀତ ହୋଇ ବିଲେଇ କଥା ଛାଡ଼ି ଶୀଘ୍ର ସେଠାରୁ ପଳାଇଗଲା।
12.138.200
ततः शास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिसामर्थ्यमात्मनः ।
विश्राव्य पलितः प्राज्ञो बिलमन्यज्जगाम ह ॥ १२.१३८.२०० ॥
ତା'ପରେ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ପ୍ରାଜ୍ଞ ପଲିତ ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ସାମର୍ଥ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରି ଅନ୍ୟ ଏକ ଗର୍ତ୍ତକୁ ଚାଲିଗଲା।
12.138.201
एवं प्रज्ञावता बुद्ध्या दुर्बलेन महाबलाः ।
एकेन बहवोऽमित्राः पलितेनाभिसंधिताः ॥ १२.१३८.२०१ ॥
ଏହିପରି ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଦୁର୍ବଳ ଏକ ପଲିତ ଦ୍ୱାରା ମହାବଳ ଅନେକ ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତାରିତ ହେଲେ।
12.138.202
अरिणापि समर्थेन सन्धिं कुर्वीत पण्डितः ।
मूषिकश्च बिडालश्च मुक्तावन्योन्यसंश्रयात् ॥ १२.१३८.२०२ ॥
ପଣ୍ଡିତ ସମର୍ଥ ଶତ୍ରୁ ସହ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ; ମୂଷା ଓ ବିଲେଇ ପରସ୍ପର ଆଶ୍ରୟରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
12.138.203
इत्येवं क्षत्रधर्मस्य मया मार्गो निदर्शितः ।
विस्तरेण महाराज संक्षेपमपि मे शृणु ॥ १२.१३८.२०३ ॥
ଏହିପରି ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମର ପଥ ବିସ୍ତାରରେ ଦେଖାଇଲି; ହେ ମହାରାଜ, ଏବେ ସଂକ୍ଷେପରେ ମଧ୍ୟ ମୋଠାରୁ ଶୁଣ।
12.138.204
अन्योन्यं कृतवैरौ तु चक्रतुः प्रीतिमुत्तमाम् ।
अन्योन्यमभिसंधातुं संबभूव तयोर्मतिः ॥ १२.१३८.२०४ ॥
ପରସ୍ପର ଶତ୍ରୁ ଥିବା ସେମାନେ ଉତ୍ତମ ପ୍ରୀତି କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରତାରଣା କରିବାର ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ ଜାଗିଲା।
12.138.205
तत्र प्राज्ञोऽभिसंधत्ते सम्यग्बुद्धिबलाश्रयात् ।
अभिसंधीयते प्राज्ञः प्रमादादपि वा बुधैः ॥ १२.१३८.२०५ ॥
ସେଠାରେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ସମ୍ୟକ ବୁଦ୍ଧି ଓ ବଳର ଆଶ୍ରୟରେ ଷଡ୍ୟନ୍ତ୍ର କରେ; ପ୍ରାଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଦ ହେତୁ, ବା ବୁଧମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତାରିତ ହୁଏ।
12.138.206
तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसेत् ।
न ह्यप्रमत्तश्चलति चलितोऽवा न नश्यति ॥ १२.१३८.२०६ ॥
ଅତଏବ ଅଭୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭୀତଙ୍କ ପରି, ଓ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅବିଶ୍ୱାସୀ ପରି ରହିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଅପ୍ରମତ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ବିଚଳିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.138.207
काले हि रिपुणा संधिः काले मित्रेण विग्रहः ।
कार्य इत्येव तत्वज्ञाः प्राहुर्नित्यं नराधिप ॥ १२.१३८.२०७ ॥
ଉପଯୁକ୍ତ କାଳରେ ଶତ୍ରୁ ସହ ସନ୍ଧି ଓ ଉପଯୁକ୍ତ କାଳରେ ମିତ୍ର ସହ ବିଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ; ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ ସର୍ବଦା ଏହା କହିଛନ୍ତି, ହେ ନରାଧିପ।
12.138.208
एतज्ज्ञात्वा महाराज शास्त्रार्थमभिगम्य च ।
अभियुक्तोऽप्रमत्तश्च प्राग्भयाद्भीतवच्चरेत् ॥ १२.१३८.२०८ ॥
ହେ ମହାରାଜ, ଏହା ଜାଣି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥ ବୁଝି, ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତର୍କ ରହି, ଭୟ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଭୀତ ପରି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
12.138.209
भीतवत्संहितः कार्यः प्रतिसंधिस्तथैव च ।
भयादुत्पद्यते बुद्धिरप्रमत्ताभियोगजा ॥ १२.१३८.२०९ ॥
ଭୀତ ପରି ସଂହିତ ହେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସେହିପରି ପ୍ରତିସନ୍ଧି ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଭୟରୁ ହିଁ ସତର୍କ ପ୍ରୟାସରୁ ଜାତ ବୁଦ୍ଧି ଉଦିତ ହୁଏ।
12.138.210
न भयं जायते राजन्भीतस्यानागते भये ।
अभीतस्य च विस्रम्भात्सुमहज्जायते भयम् ॥ १२.१३८.२१० ॥
ହେ ରାଜନ, ଭୀତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଭବିଷ୍ୟତର ଭୟରେ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅଭୀତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସରୁ ଅତି ବଡ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
12.138.211
न भीरुरिति चात्यन्तं मन्त्रो देयः कथंचन ।
अविज्ञानाद्धि विज्ञाने गच्छेदास्पददर्शनाम् ॥ १२.१३८.२११ ॥
କାହାକୁ ଭୀରୁ ବୋଲି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବି କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଣା ସମର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଅଜ୍ଞାନରୁ ହିଁ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତି ଯିବାକୁ ହୁଏ, ଏବଂ ବିପଦର ସ୍ଥାନ ଦେଖିବାକୁ ହୁଏ।
12.138.212
तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसन् ।
कार्याणां गुरुतां ज्ञात्वा नादृतं किंचिदाचरेत् ॥ १२.१३८.२१२ ॥
ତେଣୁ ଭୀତ ଲୋକ ନିର୍ଭୟ ପରି ଏବଂ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଲୋକ ଅବିଶ୍ୱାସୀ ପରି ରହିବା ଉଚିତ। କାର୍ଯ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱ ଜାଣି କୌଣସି କାମ ଅବହେଳାରେ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.138.213
एवमेतन्मया प्रोक्तमितिहासं युधिष्ठिर ।
श्रुत्वा त्वं सुहृदां मध्ये यथावत्समुदाचर ॥ १२.१३८.२१३ ॥
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଏହି ଇତିହାସ ମୁଁ ଏପରି କହିଲି। ଏହା ଶୁଣି ତୁମେ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଆଚରଣ କର।
12.138.214
उपलभ्य मतिं चाग्र्यामरिमित्रान्तरं तथा ।
संधिविग्रहकालौ च मोक्षोपायं तथाऽऽपदि ॥ १२.१३८.२१४ ॥
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି ପାଇ, ଶତ୍ରୁ ଓ ମିତ୍ରର ପାର୍ଥକ୍ୟ ଜାଣି, ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହର ସମୟ ବୁଝି, ଏବଂ ଆପଦରେ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ଜାଣି ଆଚରଣ କର।
12.138.215
शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा सन्धिं बलीयसा ।
समागतश्चरेद्बुद्ध्या कृतार्थो न च विश्वसेत् ॥ १२.१३८.२१५ ॥
ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବଳବାନ ସହିତ ସନ୍ଧି କରି ଏକତ୍ର ହେଲେ ବୁଦ୍ଧିରେ ଆଚରଣ କରିବ; କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବ ନାହିଁ।
12.138.216
अविरुद्धां त्रिवर्गेण नीतिमेतां महीपते ।
अभ्युत्तिष्ठ श्रुतात्तस्माद्भूयः संरञ्जयन्प्रजाः ॥ १२.१३८.२१६ ॥
ହେ ମହୀପତି, ତ୍ରିବର୍ଗ (ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ) ସହିତ ବିରୋଧ ନ ଥିବା ଏହି ନୀତି ଅନୁସରଣ କର। ଏହା ଶୁଣି ଉଠ, ଏବଂ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପୁଣି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରଖ।
12.138.217
ब्राह्मणैश्चापि ते सार्धं यात्रा भवतु पाण्डव ।
ब्राह्मणाद्धि परं श्रेयो दिवि चेह च भारत ॥ १२.१३८.२१७ ॥
ହେ ପାଣ୍ଡବ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହିତ ତୁମ ଯାତ୍ରା (ନୀତି) ଚାଲୁ ରହୁ; ହେ ଭାରତ, ବ୍ରାହ୍ମଣଠାରୁ ବଡ଼ କଲ୍ୟାଣ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଓ ଏଠାରେ ନାହିଁ।
12.138.218
एते धर्मस्य वेत्तारः कृतज्ञाः सततं प्रभो ।
पूजिताः शुभकर्तारः पूजयैनाञ्जाधिप ॥ १२.१३८.२१८ ॥
ଏମାନେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ସଦା କୃତଜ୍ଞ ଓ ଶୁଭକର୍ମକାରୀ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କର; ହେ ଅଧିପତି, ଏମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କର।
12.138.219
राज्यं श्रेयः परं राजन्यशश्च महदाप्स्यसे ।
कुलस्य संततिं चैव यथान्यायं यथाक्रमम् ॥ १२.१३८.२१९ ॥
ହେ ରାଜନ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟର ପରମ କଲ୍ୟାଣ ଓ ମହାନ ଯଶ ପାଇବ; କୁଳର ସନ୍ତତି ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାୟ ଓ କ୍ରମାନୁସାରେ ରହିବ।
12.138.220
श्रुतं च ते भारत संधिविग्रहं ।
विभावितं बुद्धिविशेषकारितम्।
तथा त्ववेक्ष्य क्षितिपेन सर्वदा ।
निषेवितव्यं नृप शत्रुमण्डलम् ॥ १२.१३८.२२० ॥
ହେ ଭାରତ, ତୁମେ ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛ; ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଶେଷ ବୁଦ୍ଧିରେ ବିଚାରିତ ଓ ରଚିତ। ତେଣୁ ହେ ରାଜନ, ରାଜା ସର୍ବଦା ବିଚାର କରି ଶତ୍ରୁମଣ୍ଡଳ ସହ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।