มหาภารตะ · อัธยายะ 12.138
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.138.1
सर्वत्र बुद्धिः कथिता श्रेष्ठा ते भरतर्षभ ।
अनागता तथोत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी ॥ १२.१३८.१ ॥
ท่านได้กล่าวว่าปัญญาประเสริฐที่สุดในทุกสถานการณ์ โอ้ผู้ประเสริฐในหมู่พระภรต คือปัญญาที่มองไปข้างหน้า ปัญญาที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน และปัญญาที่ชักช้า ซึ่งนำไปสู่ความพินาศ
12.138.2
तदिच्छामि परां बुद्धिं श्रोतुं ते भरतर्षभ ।
यथा राजा न मुह्येत शत्रुभिः परिपीडितः ॥ १२.१३८.२ ॥
เพราะฉะนั้น โอ้ผู้ประเสริฐในหมู่พระภรต ข้าพเจ้าปรารถนาจะฟังปัญญาอันสูงสุดนั้นจากท่าน เพื่อที่พระราชาซึ่งถูกศัตรูกดดันจะไม่หลงผิด
12.138.3
…याज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम् ।
पृच्छ… तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.१३८.३ ॥
…ยาชญะผู้เชี่ยวชาญในคัมภีร์ทั้งปวง จงถาม… ท่านสมควรจะอธิบายเรื่องนั้นแก่ข้าพเจ้า
12.138.4
शत्रुभिबहु…था मुच्येत पार्थिवः ।
एतदिच्छाम्य…र्वमेव यथाविधि ॥ १२.१३८.४ ॥
…พระราชาอาจพ้นจากศัตรูจำนวนมาก ข้าพเจ้าปรารถนาจะฟังเรื่องนี้ ซึ่งควรทำให้ถูกต้องตามแบบแผน
12.138.5
विषमस्थं हि राजा…त्रवः परिपन्थिनः ।
बहवोऽप्येकमुद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः ॥ १२.१३८.५ ॥
เพราะพระราชาที่อยู่ในสถานการณ์ลำบาก… ศัตรูและคู่แข่งมีมากมาย แม้ที่เคยถูกเบียดเบียนมาก่อน ก็พยายามร่วมกันยกเพียงผู้เดียวขึ้น
12.138.6
सर्वतः प्रार्थ्यमानेन दर्बलेन महाबलैः ।
एकेनैवासहायेन शक्यं स्थातुं भवेत्कथम् ॥ १२.१३८.६ ॥
คนอ่อนแอที่ถูกคนมีกำลังมหาศาลรุกรานจากทุกด้าน และยืนอยู่เพียงลำพังปราศจากผู้ช่วย จะยืนหยัดอยู่ได้อย่างไร
12.138.7
कथं मित्रमरिं चापि विन्देत भरतर्षभ ।
चेष्टितव्यं कथं चात्र शत्रोर्मित्रस्य चान्तरे ॥ १२.१३८.७ ॥
โอ้ผู้ประเสริฐในหมู่พระภรต จะรู้จักมิตรและศัตรูได้อย่างไร และควรประพฤติตนอย่างไรในระหว่างศัตรูกับมิตร
12.138.8
अजातलक्षणे राजन्नमित्रे मित्रतां गते ।
कथं नु पुरुषः कुर्यात्कृत्वा किं वा सुखी भवेत् ॥ १२.१३८.८ ॥
โอ้พระราชา เมื่อศัตรูซึ่งยังไม่ปรากฏลักษณะ ได้กลายเป็นมิตรแล้ว บุรุษควรทำอย่างไร และเมื่อได้กระทำแล้ว จะมีความสุขได้อย่างไร
12.138.9
विग्रहं केन वा कुर्यात्संधिं वा केन योजयेत् ।
कथं वा शत्रुमध्यस्थो वर्तेत बलवानपि ॥ १२.१३८.९ ॥
ควรทำสงครามกับใคร หรือควรผูกไมตรีกับใคร และบุรุษผู้เข้มแข็งควรปฏิบัติตนอย่างไรเมื่ออยู่ท่ามกลางศัตรู
12.138.10
एतद्धै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं नराधिप ।
नैतस्य कश्चिद्वक्ताऽस्ति श्रोता वाऽपि सुदुर्लभः ॥ १२.१३८.१० ॥
โอ้เจ้าแห่งมนุษย์ นี่คือหน้าที่สูงสุดในบรรดาหน้าที่ทั้งปวง ไม่มีผู้ใดที่จะกล่าวได้ และผู้ฟังก็หาได้ยากยิ่ง
12.138.11
ऋते पितामहाद्भीष्मात्सत्यसंधाज्जितेन्द्रियात् ।
तदन्वीक्ष्य महाभाग सर्वमेतद्ब्रवीहि मे ॥ १२.१३८.११ ॥
นอกจากปู่ภีษมะ ผู้มั่นในคำปฏิญาณและมีอินทรีย์ที่ข่มได้แล้ว โอ้ผู้มีโชคอันยิ่งใหญ่ เมื่อได้พิจารณาเรื่องนี้โดยถี่ถ้วนแล้ว จงกล่าวทั้งหมดนี้แก่ข้าพเจ้าเถิด
12.138.12
त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो युधिष्ठिर गुणोदयः ।
शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यमापत्सु भारत ॥ १२.१३८.१२ ॥
โอ้ยุธิษฐิระ คำถามต่อเนื่องนี้เหมาะกับท่าน เป็นการผุดขึ้นของคุณธรรม โอ้บุตรของข้า โอ้ภารตะ จงฟังข้าพเจ้าให้ครบถ้วน ถึงสิ่งลับในยามวิบัติ
12.138.13
अमित्रो मित्रतां याति मित्रं चापि प्रदुष्यति ।
सामर्थ्ययोगात्कार्याणामनित्या हि सदा गतिः ॥ १२.१३८.१३ ॥
ศัตรูกลายเป็นมิตร และมิตรก็อาจเสื่อมทรามลง เพราะการประสานกันของความสามารถในกิจการทั้งหลาย วิถีแห่งเรื่องเหล่านี้จึงไม่เที่ยงแท้เสมอ
12.138.14
तस्माद्विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत् ।
देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये ॥ १२.१३८.१४ ॥
เพราะฉะนั้น บุคคลควรไว้วางใจ และก็ควรลงมือทำสงครามด้วย แต่ต้องรู้สถานที่และเวลา และต้องตัดสินให้แน่ชัดว่าสิ่งใดควรทำและสิ่งใดไม่ควรทำ
12.138.15
संधातव्यं बुधैर्नित्यं व्यवस्य च हितार्थिभिः ।
अमित्रैरपि संधेयं प्राणा रक्ष्या हि भारत ॥ १२.१३८.१५ ॥
ผู้มีปัญญาควรทำสันติเสมอ ส่วนผู้ปรารถนาความเจริญก็ควรตัดสินใจแล้วจึงทำ แม้กับศัตรูก็ควรทำสันติ เพราะโอ้ภารตะ ชีวิตต้องได้รับการคุ้มครอง
12.138.16
यो ह्यमित्रैर्नरैर्नित्यं न संदध्यादपण्डितः ।
न सोर्थं प्राप्नुयात्किंचित्फलान्यपि च भारत ॥ १२.१३८.१६ ॥
ผู้ไร้ปัญญาที่ไม่เคยทำสันติกับศัตรูเลย ย่อมไม่ได้รับประโยชน์อันใดเลย และไม่ได้ผลใด ๆ เช่นกัน โอ้ภารตะ
12.138.17
यस्त्वमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते ।
अर्थयुक्तिं समालोक्य सुमहद्विन्दते फलम् ॥ १२.१३८.१७ ॥
ผู้ที่ทำสันติกับศัตรูแต่กลับเป็นปรปักษ์กับมิตร เมื่อได้พิจารณาวิธีการแสวงประโยชน์โดยรอบคอบแล้ว ย่อมได้ผลอันยิ่งใหญ่
12.138.18
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मार्जारस्य च संवादं न्यग्रोधे मूषिकस्य च ॥ १२.१३८.१८ ॥
ในเรื่องนี้ ท่านทั้งหลายยกเรื่องเก่าแก่นี้มาเป็นตัวอย่าง คือบทสนทนาระหว่างแมวกับหนูที่โคนต้นไทร
12.138.19
वने महति कस्मिंश्चिन्न्यग्रोधः सुमहानभूत् ।
लताजालपरिच्छन्नो नानाद्विजगणायुतः ॥ १२.१३८.१९ ॥
ในป่าใหญ่แห่งหนึ่ง มีต้นไทรขนาดใหญ่มาก ปกคลุมด้วยตาข่ายของเถาวัลย์ และเต็มไปด้วยฝูงนกหลากชนิด
12.138.20
स्कन्धवान्मेघसंकाशः शीतच्छायो मनोरमः ।
अरण्यमभितो जातस्तरुर्व्यालमृगायुतः ॥ १२.१३८.२० ॥
ต้นไม้นั้นมีลำต้นใหญ่ดั่งก้อนเมฆ มีร่มเย็นและน่ารื่นรมย์ ขึ้นอยู่ทั่วทั้งป่า เต็มไปด้วยสัตว์ป่าและงู
12.138.21
तस्य मूलमुपाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम् ।
वसति स्म महाप्राज्ञः पलितो नाम मूषिकः ॥ १२.१३८.२१ ॥
ด้วยพึ่งอาศัยที่โคนต้นนั้นและขุดโพรงที่มีร้อยช่อง หนูฉลาดยิ่งชื่อปลิตะก็อาศัยอยู่ที่นั่น
12.138.22
शाखां तस्य समाश्रित्य वसति स्म सुखं तदा ।
लोमशो नाम मार्जारः सर्वसत्वावसादकः ॥ १२.१३८.२२ ॥
ด้วยพึ่งอาศัยที่กิ่งของต้นนั้น แมวชื่อโลมศะซึ่งเป็นผู้ทำลายสัตว์ทั้งปวงก็อาศัยอยู่อย่างสุขสบายในเวลานั้น
12.138.23
तत्र त्वागत्य चण्डालो ह्यरण्यकृतकेतनः ।
युयोज यन्त्रमुन्माथं नित्यमस्तंगते रवौ ॥ १२.१३८.२३ ॥
ที่นั่นพรานชาวจัณฑาลผู้ทำเครื่องหมายไว้ในป่าได้มาถึง และวางบ่วงที่เรียกว่าอุนมาถะทุกเย็นเมื่อดวงอาทิตย์ลับขอบฟ้า
12.138.24
तत्र स्नायुमयान्पाशान्यथावत्संविधाय सः ।
गृहं गत्वा सुखं शेते प्रभातामेति शर्वरीम् ॥ १२.१३८.२४ ॥
เขาวางบ่วงที่ทำจากเอ็นไว้ที่นั่นอย่างเหมาะสมแล้วกลับบ้านนอนหลับอย่างสบาย ราตรีผ่านไปและรุ่งอรุณก็มาถึง
12.138.25
तत्र स्म नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगाः ।
कदाचिदत्र मार्जारः संप्रवृत्तो व्यबध्यत ॥ १२.१३८.२५ ॥
ที่นั่น ในยามค่ำคืน สัตว์หลายชนิดมักติดบ่วงอยู่เสมอ วันหนึ่งแมวตัวหนึ่งเข้ามาที่นั่นและติดบ่วงไป
12.138.26
तस्मिन्बद्धे महाप्राणे शत्रौ नित्याततायिनि ।
तं कालं पलितो ज्ञात्वा प्रचचार सुनिर्भयः ॥ १२.१३८.२६ ॥
เมื่อศัตรูผู้หายใจแรงและคอยทำร้ายอยู่เสมอนั้นถูกผูกไว้แล้ว หนูปลิตะรู้ว่าถึงเวลาจึงเดินไปมาด้วยความไม่หวาดกลัวเลย
12.138.27
तेनानुचरता तस्मिन्वते विश्वस्तचारिणा ।
भक्ष्यं मृगयमाणे नचिराद्दृष्टमामिषम् ॥ १२.१३८.२७ ॥
ขณะที่มันดำเนินการตามวัตรนั้นด้วยความมั่นใจ และออกหาอาหาร ไม่นานมันก็เห็นเนื้อ
12.138.28
स तमुन्माथमारुह्य तदामिषमभक्षयत् ।
तस्योपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन् ॥ १२.१३८.२८ ॥
มันปีนขึ้นไปบนตาข่ายนั้นและกินเนื้อนั้น หัวเราะอยู่ในใจเหนือศัตรูที่ถูกผูกไว้เบื้องบนของมัน
12.138.29
आमिषे तु प्रसक्तः स कदाचितवलोकयन् ।
अपश्यदपरं घोरमात्मनो रिपुमागतम् ॥ १२.१३८.२९ ॥
แต่ขณะที่มันหมกมุ่นอยู่กับเนื้อและมองไปรอบตัว มันเห็นศัตรูอีกตัวหนึ่งที่น่ากลัวของตนกำลังเข้ามา
12.138.30
शरप्रसूनसंकाशं महीविवरशायिनम् ।
सकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलोचनम् ॥ १२.१३८.३० ॥
สัตว์ชื่อหริกะ มีลักษณะดั่งดอกไม้ลูกศร นอนอยู่ในโพรงดินพร้อมด้วยวงศ์วาน ไม่อยู่นิ่ง มีดวงตาสีทองแดง
12.138.31
तन मूषिकगन्धेन त्वरमाण उपागतम् ।
सक्ष्यार्थं लेलिहन्वक्रं भूमावूर्ध्वमुखः स्थितः ॥ १२.१३८.३१ ॥
มันเห็นหริกะรีบเร่งเข้ามาเพราะได้กลิ่นหนู แลบลิ้นเลียปากที่โค้งอยู่ เพื่อหาอาหาร ยืนอยู่บนพื้นดินโดยหน้าเชิดขึ้น
12.138.32
…ाखागतमरिं चान्यमपश्यत्कोटरालयम् ।
सूलकं चन्द्रकं नाम वक्रतुण्डं दुरासदम् ॥ १२.१३८.३२ ॥
…มันเห็นศัตรูอีกตัวมาถึงกิ่งไม้ และอีกตัวที่อาศัยอยู่ในโพรง ชื่อสูลกะกับจันทรกะ มีจะงอยปากโค้ง เข้าใกล้ได้ยาก
12.138.33
पतस्य विषयं तस्य नकुलोलूकयोस्तथा ।
यथास्यासीदियं चिन्ता तत्प्राप्तस्य महद्भयम् ॥ १२.१३८.३३ ॥
ในเขตของผู้ที่ล้มลงนั้น และของพังพอนกับนกฮูกด้วยเช่นกัน ความกังวลนี้เกิดขึ้นกับมันฉันใด ความกลัวยิ่งใหญ่ก็มาถึงผู้ที่ตกอยู่ในสภาพนั้นฉันนั้น
12.138.34
पपद्यस्यां सुकष्टायां मरणे समुपस्थिते ।
मन्ताद्भय उत्पन्ने कथं कार्यं मनीषिणा ॥ १२.१३८.३४ ॥
…ในสถานการณ์อันยากลำบากยิ่ง เมื่อความตายเข้ามาใกล้ …เมื่อความกลัวเกิดขึ้น ผู้มีปัญญาควรทำอย่างไร
12.138.35
तथा सर्वतो रुद्धः सर्वत्र भयकर्शितः ।
भवद्भयसंत्रस्तश्चक्रे च परमां मतिम् ॥ १२.१३८.३५ ॥
ถูกล้อมไว้ทุกด้าน ถูกความกลัวกัดกร่อนอยู่ทุกหนทุกแห่ง และหวาดกลัวความกลัวต่อการดำรงอยู่ในโลก มันจึงตัดสินใจอย่างสูงสุด
12.138.36
आपद्विनाशभूयिष्ठं शङ्कनीयं हि जीवितम् ।
मन्तात्संशयः सोऽयं तस्मादापदुपस्थिता ॥ १२.१३८.३६ ॥
ชีวิตเต็มไปด้วยภัยพิบัติและความพินาศ น่าหวาดหวั่นอย่างแท้จริง จากการไตร่ตรองนี้เกิดความสงสัย เพราะเหตุนั้นภัยพิบัติจึงเกิดขึ้น
12.138.37
गतं हि सहसा भूमिं नकुलो मामवाप्नुयात् ।
उलूकश्चेह तिष्ठन्तं मार्जारः पाशसंक्षयात् ॥ १२.१३८.३७ ॥
พังพอนอาจลงมาที่พื้นดินโดยฉับพลันและมาถึงข้า และนกฮูกอาจมาถึงแมวที่ยืนอยู่ตรงนี้ เพราะบ่วงได้ถูกทำลายแล้ว
12.138.38
न त्वेवास्मद्विधः प्राज्ञः संमोहं गन्तुमर्हति ।
रिष्ये जीविते यत्नं यावदुच्छ्वासनिग्रहात् ॥ १२.१३८.३८ ॥
แต่ผู้มีปัญญาอย่างข้าไม่ควรตกอยู่ในความหลงงมงาย ข้าจะพยายามเพื่อชีวิตตราบเท่าที่ลมหายใจยังไม่ถูกกั้น
12.138.39
न हि बुद्ध्याऽन्वितः प्राज्ञो नीतिशास्त्रविशारदः ।
निमज्जत्यापदं प्राप्य महतोऽर्थानवाप्य ह ॥ १२.१३८.३९ ॥
ผู้มีปัญญาที่ประกอบด้วยปัญญาและชำนาญในศาสตร์แห่งนีติ ย่อมไม่จมลงในภัยพิบัติ แม้จะตกอยู่ในภัยนั้นแล้วหรือได้บรรลุประโยชน์อันใหญ่หลวงแล้วก็ตาม
12.138.40
न त्वन्यामिह मार्जाराद्गतिं पश्यामि सांप्रतम् ।
विषमस्थो ह्ययं शत्रुः कृत्यं चास्य महन्मया ॥ १२.१३८.४० ॥
แต่ในขณะนี้ข้ามองไม่เห็นทางอื่นนอกจากแมว ศัตรูนี้อยู่ในสถานการณ์ที่ลำบาก และภารกิจที่มันต้องทำนั้นยิ่งใหญ่สำหรับข้า
12.138.41
जीवितार्थी कथं त्वद्य शत्रुभिः प्रार्थितस्त्रिभिः ।
प्राणहेतोरिमं मित्रं मार्जारं संश्रयामि वै ॥ १२.१३८.४१ ॥
วันนี้ ข้าผู้แสวงหาชีวิต ถูกศัตรูสามฝ่ายไล่ล่า จึงขอพึ่งแมวผู้เป็นมิตรตัวนี้เพื่อรักษาชีวิต
12.138.42
नीतिशास्त्रं समाश्रित्य हितमस्योपवर्णये ।
येनेमं शत्रुसंघातं मतिपूर्वेण वञ्चये ॥ १२.१३८.४२ ॥
ข้าจะยึดหลักนีติศาสตร์เป็นที่พึ่ง และจะกล่าวถึงสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่เขา เพื่อจะใช้อุบายที่คิดไว้ล่วงหน้า หลอกลวงกลุ่มศัตรูเหล่านี้
12.138.43
अयमत्यन्तशत्रुर्मे वैषम्यं परमं गतः ।
मूढो ग्राहयितुं स्वार्थं संगत्या यदि शक्यते ॥ १२.१३८.४३ ॥
ผู้นี้เป็นศัตรูอย่างยิ่งของข้า และตกอยู่ในความทุกข์ยากที่สุด หากคนโง่ผู้นี้จะเข้าใจประโยชน์ของตนได้ด้วยการคบหากัน...
12.138.44
कदाजिद्व्यसनं प्राप्य संधिं कुर्यान्मया सह ॥ १२.१३८.४४ ॥
หากวันหนึ่งเขาตกอยู่ในภัยพิบัติ ก็ให้เขาทำสันติกับข้าเถิด
12.138.45
बलिना सन्निकृष्टस्य शत्रोरपि परिग्रहः ।
कार्य इत्याहुराचार्या विषमे जीवितार्थिना ॥ १२.१३८.४५ ॥
อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า แม้ศัตรูที่ถูกผู้มีกำลังนำเข้ามาใกล้ ก็ควรรับไว้ สำหรับผู้ที่แสวงหาชีวิตในยามวิบัติ
12.138.46
श्रेष्ठो हि पण्डितः शत्रुर्न च मित्रमपण्डितः ।
अमित्रे खलु मार्जारे जीवितं संप्रतिष्ठितम् ॥ १२.१३८.४६ ॥
ศัตรูผู้ฉลาดย่อมประเสริฐกว่าแน่แท้ หามิตรผู้โง่เขลามิได้ ชีวิตย่อมตั้งมั่นได้แม้ในแมวผู้เป็นศัตรู
12.138.47
ततोऽस्मै संप्रवक्ष्यामि हेतुमात्माभिरक्षणे ।
अपीजानीमयं शत्रुः संगत्या पण्डितो भवेत् ॥ १२.१३८.४७ ॥
เพราะฉะนั้น ข้าจะชี้แจงเหตุผลเพื่อการรักษาตนแก่เขา เผื่อว่าศัตรูผู้นี้จะฉลาดขึ้นด้วยการคบหากัน
12.138.48
एवं विचिन्तयामास मूषिकः शत्रुचेष्टितम् ॥ १२.१३८.४८ ॥
หนูจึงคิดใคร่ครวญถึงการกระทำของศัตรูดังนี้
12.138.49
ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः संधिविग्रहकालवित् ।
सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं मार्जारं मूषिकोऽब्रवीत् ॥ १२.१३८.४९ ॥
จากนั้น หนูผู้รู้แจ้งสภาพแท้จริงของการดำเนินเหตุการณ์ และรู้กาลเวลาแห่งการสงบและการสงคราม ได้กล่าวคำพูดนี้กับแมวด้วยถ้อยคำปลอบโยนก่อน
12.138.50
सौहृदेनाभिभाषे त्वां कच्चिन्मार्जार जीवसे ।
जीवितं हि तवेच्छामि श्रेयः साधारणं हि नौ ॥ १२.१३८.५० ॥
ด้วยไมตรี ข้าขอเอ่ยกับท่าน แมวเอ๋ย ท่านยังมีชีวิตอยู่หรือไม่ ข้าปรารถนาให้ท่านมีชีวิต เพราะประโยชน์ของเรา 2 ฝ่ายนั้นร่วมกัน
12.138.51
न ते सौम्य भयं कार्यं जीविष्यसि यथा पुरा ।
अहं त्वामुद्धरिष्यामि प्राणाञ्जह्यां हि ते कृते ॥ १२.१३८.५१ ॥
ผู้มีใจอ่อนโยนเอ๋ย ท่านไม่ควรกลัวเลย ท่านจะมีชีวิตอยู่ดังเดิม ข้าจะช่วยท่านให้พ้นภัย แม้เพื่อท่านข้าก็ยอมสละชีวิตได้
12.138.52
अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र पुष्कल प्रतिभाति मे ।
येन शक्यस्त्वया मोक्षः प्राप्नुं श्रेयस्तथा मया ॥ १२.१३८.५२ ॥
ดูเหมือนข้าจะมองเห็นอุบายบางอย่างที่นี่ ผู้ประเสริฐเอ๋ย ซึ่งจะทำให้ท่านหลุดพ้นได้ และเป็นประโยชน์แก่ข้าด้วยเช่นกัน
12.138.53
मयाऽप्युपायो दृष्टोऽयं विचार्य मतिमात्मनः ।
आत्मार्थं च त्वदर्थं च श्रेयः साधारणां हि नौ ॥ १२.१३८.५३ ॥
ข้าก็ได้เห็นอุบายนี้เช่นกัน หลังจากพิจารณาด้วยปัญญาของตน เพื่อประโยชน์ของข้าเองและเพื่อประโยชน์ของท่าน เพราะประโยชน์ของเรา 2 ฝ่ายนั้นร่วมกัน
12.138.54
इदं हि नकुलोलूकं पापबुद्ध्या हि संस्थितम् ।
न धर्षयति मार्जार तेन ते स्वस्ति सांप्रतम् ॥ १२.१३८.५४ ॥
นี่คือพังพอนกับนกฮูก ยืนอยู่ตรงนั้นด้วยใจคิดร้าย แมวเอ๋ย พวกมันจะไม่โจมตีท่าน ดังนั้นในขณะนี้ท่านปลอดภัยแล้ว
12.138.55
कूजंश्चपलनेत्रोऽयं कौशिको मां निरीक्षते ।
नगशाखाग्रगः पापस्तस्याहं भृशमुद्विजे ॥ १२.१३८.५५ ॥
นกฮูกตัวนี้มีตาที่กลอกไปมา ร้องอยู่ที่ปลายกิ่งไม้ กำลังจ้องมองข้า ข้าหวาดกลัวนกชั่วตัวนั้นอย่างยิ่ง
12.138.56
सतां साप्तपदं मैत्रं स सखा मेऽसि पण्डितः ।
साहाय्यकं करिष्यामि नास्ति ते प्राणतो भयम् ॥ १२.१३८.५६ ॥
ในหมู่คนดี มิตรภาพก่อเกิดด้วยการก้าวเจ็ดก้าว ท่านเป็นมิตรผู้ฉลาดของข้า ข้าจะช่วยเหลือท่าน ท่านไม่ต้องกลัวต่อชีวิตเลย
12.138.57
न हि शक्तोऽसि मार्जार पाशं छेत्तुं मया विना ।
अहं छेत्स्यामि पाशांस्ते यदि मां त्वं न हिंससि ॥ १२.१३८.५७ ॥
แมวเอ๋ย ท่านไม่อาจตัดบ่วงนี้ได้หากไม่มีข้า หากท่านไม่ทำร้ายข้า ข้าจะตัดบ่วงให้ท่าน
12.138.58
त्वमाश्रितो द्रुमस्याग्रं मूलं त्वहमुपाश्रितः ।
चिरोषितावुभावावां वृक्षेऽस्मिन्विदितं च ते ॥ १२.१३८.५८ ॥
ท่านพักอยู่ที่ยอดต้นไม้ ส่วนข้าพักอยู่ที่โคน พวกเราทั้งสองอาศัยอยู่บนต้นไม้นี้มานาน ดังที่ท่านก็รู้ดี
12.138.59
यस्मिन्नाश्वासते कश्चिद्यश्च नाश्वसिति क्वचित् ।
न तौ धीराः प्रशंसन्ति नित्यमुद्विग्रमानसौ ॥ १२.१३८.५९ ॥
ผู้ที่ใครคนหนึ่งไว้วางใจ และผู้ที่ไม่เคยไว้วางใจใคร ณ ที่ใดเลย บัณฑิตผู้มั่นคงย่อมไม่สรรเสริญทั้งสองพวกนี้ เพราะจิตใจของพวกเขาหวั่นไหวอยู่เสมอ
12.138.60
तस्माद्विवर्धतां प्रीतिर्नित्यं संगतमस्तु नौ ।
कालातीतमिहार्थं हि न प्रशंसन्ति पण्डिताः ॥ १२.१३८.६० ॥
เพราะฉะนั้น ขอให้ความรักของเรางอกงามยิ่งขึ้นเสมอ และขอให้การอยู่ร่วมกันของเราคงอยู่ตลอดไป เพราะบัณฑิตย่อมไม่สรรเสริญการกระทำที่ล่วงเลยกาลเวลาแล้ว
12.138.61
अर्थयुक्तिमिमां तत्र यथाभूतां निशामय ।
तव जीवितमिच्छामि त्वं ममेच्छसि जीवितम् ॥ १२.१३८.६१ ॥
จงฟังเหตุผลนี้ให้ดีตามที่กล่าวไว้ที่นั่น ข้าปรารถนาชีวิตของเจ้า และเจ้าก็ปรารถนาชีวิตของข้า
12.138.62
कश्चित्तरति काष्ठेन सुगम्भीरां महानदीम् ।
स तारयति तत्काष्ठं स च काष्ठेन तार्यते ॥ १२.१३८.६२ ॥
มีผู้หนึ่งข้ามแม่น้ำใหญ่อันลึกมากด้วยท่อนไม้ เขาพาท่อนไม้นั้นข้ามไป และเขาก็ถูกท่อนไม้พาข้ามไป
12.138.63
ईदृशो नौ क्रियायोगो भविष्यति सुविस्तरः ।
अहं त्वां तारयिष्यामि मां च त्वं तारयिष्यसि ॥ १२.१३८.६३ ॥
การร่วมมือกันของเราทั้งสองเช่นนี้จะกว้างไกลยิ่งนัก ข้าจะพาเจ้าข้ามไป และเจ้าจะพาข้าข้ามไป
12.138.64
एवमुक्त्वा तु पलितस्तमर्थमुभयोर्हितम् ।
हेतुमद्ग्रहणीयं च कालापेक्षी व्यतिष्ठत ॥ १२.१३८.६४ ॥
เมื่อกล่าวดังนี้แล้ว ผู้ผมหงอกนั้นยืนรอเวลาที่เหมาะ หลังจากกล่าวเรื่องนั้นซึ่งเป็นประโยชน์แก่ทั้งสองฝ่าย มีเหตุผล และเป็นที่ยอมรับได้
12.138.65
अथ सुव्याहृतं श्रुत्वा तस्य शत्रोर्विचक्षणः ।
हेतुमद्ग्रहणीयार्थं मार्जारो वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१३८.६५ ॥
ครั้นได้ฟังถ้อยคำอันไพเราะของศัตรูผู้นั้นแล้ว แมวผู้ฉลาดจึงกล่าวถ้อยคำที่มีเหตุผลและเป็นที่ยอมรับได้
12.138.66
बुद्धिमान्वाक्यसंपन्नस्तद्वाक्यमनुवर्तयन् ।
स्वामवस्थां प्रतीक्ष्यैनं साम्नैव प्रत्यपूजयत् ॥ १२.१३८.६६ ॥
ผู้มีปัญญาผู้เชี่ยวชาญในการพูด ทำตามถ้อยคำเหล่านั้น และคอยดูสถานการณ์ของตน จึงรอท่านอยู่แล้วให้เกียรติตอบด้วยการประนีประนอมเพียงอย่างเดียว
12.138.67
ततस्तीक्ष्णाग्रदशनो मणिवैदूर्यलोचनः ।
मूषिकं मन्दमुद्वीक्ष्य मार्जारो लोमशोऽब्रबीत् ॥ १२.१३८.६७ ॥
แล้วโลมศะ แมวผู้มีฟันปลายแหลมและดวงตาดั่งอัญมณีกับไพฑูรย์ มองดูหนูอย่างช้าๆ แล้วกล่าวว่า
12.138.68
नन्दामि सौम्य भद्रं ते यो मां जीवितुमिच्छसि ।
श्रेयश्च यदि जानीषे क्रियतां मा विचारय ॥ १२.१३८.६८ ॥
ดูก่อนสหายผู้อ่อนโยน ขอให้เจ้าจงเจริญ ข้ายินดีในตัวเจ้าผู้ปรารถนาจะมีชีวิตอยู่ร่วมกับข้า ถ้าเจ้ารู้ว่าอะไรดี ก็จงทำเถิด อย่าลังเลเลย
12.138.69
अहं हि भृशमापन्नस्त्वमापन्नतरो मया ।
द्वयोरापन्नयोः सन्धिः क्रियतां मा चिराय च ॥ १२.१३८.६९ ॥
ข้ากำลังอยู่ในความทุกข์ยากอย่างยิ่ง และเจ้าก็อยู่ในความทุกข์ยากยิ่งกว่าข้า เมื่อเราทั้งสองต่างตกอยู่ในความทุกข์ ขอให้มีการสงบศึกกันเถิด อย่าช้าเลย
12.138.70
विधत्स्व प्राप्तकालं यत्कार्थं सिध्यतु चावयोः ।
मयि कृच्छ्राद्विनिर्मुक्ते न विनङ्क्ष्यति ते कृतम् ॥ १२.१३८.७० ॥
จงทำสิ่งที่ควรทำในเวลาอันเหมาะ เพื่อให้จุดหมายของเราทั้งสองสำเร็จ เมื่อข้าพ้นจากความทุกข์นี้แล้ว สิ่งที่เจ้าได้ทำไว้จะไม่สูญเปล่า
12.138.71
न्यस्तमानोस्मि भक्तोस्मि शिष्यस्त्वद्धितकृत्तथा ।
तथा निदेशवर्ती च भवन्तं शरणं गतः ॥ १२.१३८.७१ ॥
ข้าได้วางความทระนงลงแล้ว ข้าเป็นผู้ภักดีและเป็นศิษย์ของท่าน เป็นผู้ทำเพื่อประโยชน์ของท่าน และปฏิบัติตามคำสั่งของท่าน ข้าจึงมาขอพึ่งท่านไว้เป็นที่พำนัก
12.138.72
इत्येवमुक्तः पलितो मार्जारं वशमागतम् ।
वाक्यं हितमुवाचेदमभिजातार्थमर्थवित् ॥ १२.१३८.७२ ॥
เมื่อถูกกล่าวดังนี้แล้ว หนูปาลิตะผู้มีปัญญา ผู้รู้ว่าสิ่งใดเป็นประโยชน์ จึงกล่าววาจาอันเป็นประโยชน์เหล่านี้ด้วยจุดประสงค์อันสูงส่ง แก่แมวที่มาอยู่ในอำนาจของตน
12.138.73
उदारं यद्भवानाह नैतच्चित्रं भवद्विधे ।
विहितो यस्तु मार्गो मे हितार्थं शृणु तं मम ॥ १२.१३८.७३ ॥
ถ้อยคำอันประเสริฐที่ท่านกล่าวนั้น ไม่ใช่เรื่องน่าแปลกใจสำหรับผู้มีฐานะอย่างท่าน จงฟังจากข้าถึงทางที่กำหนดไว้เพื่อประโยชน์ของข้าเถิด
12.138.74
अहं त्वाऽनुप्रवेक्ष्यामि नकुलान्मे महद्भयम् ।
त्रायस्व मां मा वधीश्च शक्तोऽस्मि तव रक्षणे ॥ १२.१३८.७४ ॥
ข้าจะเข้าไปอยู่ในตัวท่าน เพราะข้ากลัวพังพอนอย่างยิ่ง จงปกป้องข้า อย่าฆ่าข้า ข้าสามารถปกป้องท่านได้
12.138.75
उलूकाच्चैव मां रक्ष क्षुद्रः प्रार्थयते हि माम् ।
अहं छेत्स्यामि ते पाशान्सखे सत्येने ते शपे ॥ १२.१३८.७५ ॥
จงปกป้องข้าจากนกฮูกด้วย เพราะสัตว์ต่ำช้านั้นกำลังตามล่าข้า สหายเอ๋ย ข้าจะตัดบ่วงของท่าน ข้าขอสาบานด้วยความสัตย์จริงของท่าน
12.138.76
तद्वचः संगतं श्रुत्वा लोमशो युक्तमर्थवत् ।
हर्षादुद्वीक्ष्य पलितं स्वागतेनाभ्यपूजयत् ॥ १२.१३८.७६ ॥
ครั้นได้ฟังถ้อยคำที่เหมาะสมและมีความหมายนั้นแล้ว โลมศะด้วยความยินดีจึงมองดูปาลิตะและต้อนรับด้วยคำทักทายอันอบอุ่น
12.138.77
तं संपूज्याथ पलितं मार्जारः सौहृदे स्थितम् ।
स विचिन्त्याब्रवीद्धीरः प्रीतस्त्वरित एव च ॥ १२.१३८.७७ ॥
เมื่อให้เกียรติปาลิตะแล้ว แมวผู้มั่นคงในมิตรภาพ จึงพิจารณาแล้วกล่าวด้วยความพอใจและรีบร้อน ดังนี้ ผู้ฉลาดนั้นกล่าวว่า
12.138.78
क्षिप्रमागच्छ भद्रं ते त्वं मे प्राणसमः सखा ।
तव प्राज्ञप्रसादाद्धि प्रियं प्राप्स्यामि जीवितम् ॥ १२.१३८.७८ ॥
จงรีบมาเถิด ขอให้เจ้าจงมีความเจริญ เจ้าเป็นมิตรที่เสมอด้วยชีวิตของข้า ด้วยพระคุณของผู้มีปัญญาของเจ้า ข้าจะได้ชีวิตอันเป็นที่รักคืนมา
12.138.79
यद्यदेवंगतेनाद्य शक्यं कर्तुं मया तव ।
तदाज्ञापस्य कर्तास्मि सिद्धिरेवास्तु नौ सखे ॥ १२.१३८.७९ ॥
สิ่งใดที่ข้าจะทำให้เจ้าได้ในสถานการณ์เช่นนี้วันนี้ จงสั่งมาเถิด ข้าจะทำ ขอให้เราทั้งสองประสบความสำเร็จเถิด สหาย
12.138.80
अस्मात्ते संशयान्मुक्तः समित्रगणबान्धवः ।
सर्वकार्याणि कर्ताऽहं प्रियाणि च हितानि च ॥ १२.१३८.८० ॥
เจ้าจะพ้นจากอันตรายนี้พร้อมกับมิตร บริวาร และญาติพี่น้องของเจ้า ข้าจะทำกิจทั้งปวง ทั้งที่น่าพอใจและเป็นประโยชน์
12.138.81
मुक्तश्च व्यसनादस्मात्सौम्याहमपि नाम ते ।
प्रीतिमुत्पादयेयं न प्रतिकर्तुं च शक्नुयाम् ॥ १२.१३८.८१ ॥
เมื่อพ้นจากความทุกข์ยากนี้แล้ว ข้าแต่ผู้มีใจอ่อนโยน ข้าก็อาจทำให้เจ้าพอใจได้เช่นกัน แม้บางทีข้าอาจตอบแทนเจ้าไม่ได้เท่าเทียมกัน
12.138.82
प्रत्युपकुर्वन्बह्वपि न भाति पूर्वोपकारिणा तुल्यः ।
एकः करोति हि कृते निष्कारणमेव कुरुतेऽन्यः ॥ १२.१३८.८२ ॥
แม้ผู้หนึ่งจะตอบแทนได้มาก ก็ดูไม่เท่าเทียมกับผู้ที่เคยช่วยเหลือก่อน ผู้หนึ่งตอบแทนสิ่งที่ได้ทำให้แล้ว อีกผู้หนึ่งกระทำโดยไม่มีเหตุใดเลย
12.138.83
एवमाश्वासितो बिद्वान्मार्जारेण स मूषिकः ।
प्रविवेश सुविस्रब्धः सम्यगङ्गीचकार ह ॥ १२.१३८.८३ ॥
เมื่อแมวปลอบโยนดังนี้ หนูผู้ฉลาดนั้นจึงเข้าไปด้วยความไว้วางใจอย่างเต็มที่ และยอมรับแมวนั้นโดยสมบูรณ์
12.138.84
ग्राहयित्वा तु तं स्वार्थं मार्जारं मूषिकस्तथा ।
मार्जारोरसि विस्रब्धः सुष्वाप पितृमातृवत् ॥ १२.१३८.८४ ॥
แต่หนูนั้นเพื่อประโยชน์ของตน ได้ให้แมวจับตัวมันไว้ด้วยวิธีเดียวกัน แล้วไว้วางใจนอนบนอกของแมว เหมือนนอนบนอกของบิดาหรือมารดา
12.138.85
निलीनं तस्य गात्रेषु मार्जारस्याथ मूषिकम् ।
दृष्ट्वा तौ नकुलोलूकौ निराशौ प्रत्यपद्यताम् ॥ १२.१३८.८५ ॥
เมื่อนกฮูกและพังพอนเห็นหนูซ่อนอยู่ตามร่างกายของแมว ทั้งสองก็หันกลับไปด้วยความผิดหวัง
12.138.86
तथैव तौ सुसंत्रस्तौ दृढमागततन्द्रितौ ।
दृष्ट्वा तयोः परां प्रीतिं विस्मयं परमं गतौ ॥ १२.१३८.८६ ॥
เช่นเดียวกัน ทั้งสองตกใจยิ่งนักและง่วงซึมอย่างหนัก เมื่อเห็นความรักอันสูงสุดระหว่างทั้งสอง ก็เกิดความอัศจรรย์ใจอย่างยิ่ง
12.138.87
बलिनौ मतिमन्तौ च सुवृत्तौ चाप्युपासितौ ।
अशक्तौ तु नयात्तस्मात्संप्रधर्षयितुं बलात् ॥ १२.१३८.८७ ॥
แม้ทั้งสองจะแข็งแรง ฉลาด มีความประพฤติดี และมีผู้ปรนนิบัติ แต่ก็ไม่อาจทำร้ายทั้งสองด้วยกำลังได้ เพราะนโยบาย
12.138.88
कार्यार्थं कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषिकौ ।
उलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुस्तौ स्वमालयम् ॥ १२.१३८.८८ ॥
เมื่อนกฮูกและพังพอนเห็นแมวและหนูผูกมิตรกันเพื่อจุดหมายของตน ทั้งสองก็รีบกลับไปยังที่อยู่ของตนเอง
12.138.89
लीनः स तस्य गात्रेषु पलितो देशकालवित् ।
चिच्छेद पाशान्नृपते कालाकाङ्क्षी शनैः शनैः ॥ १२.१३८.८९ ॥
หนูผมหงอกตัวนั้นซ่อนอยู่ตามร่างกายของแมว รู้จักสถานที่และกาลเวลาอันเหมาะสม จึงรอคอยโอกาส แล้วค่อย ๆ ตัดบ่วงเชือกทีละน้อย ข้าแต่พระราชา
12.138.90
अथ बन्धपरिक्लिष्टो मार्जारो वीक्ष्य मूषिकम् ।
छिन्दन्तं वै तदा पाशानत्वरन्तं त्वरान्वितः ॥ १२.१३८.९० ॥
ต่อมา แมวซึ่งถูกบ่วงรัดทรมาน เห็นหนูกำลังตัดเชือกโดยไม่รีบร้อน ส่วนตัวแมวเองกลับกระวนกระวายและเร่งรีบ
12.138.91
तमत्वरन्तं पलितं पाशानां छेदने तदा ।
संचोदयितुमारेभे मार्जारो मूषिकं ततः ॥ १२.१३८.९१ ॥
ครั้นนั้น แมวจึงเริ่มเร่งเร้าหนูผมหงอกซึ่งไม่รีบร้อนในการตัดบ่วง
12.138.92
किं सौम्य नातित्वरसे किं कृतार्थोऽवमन्यसे ।
छिन्धि पाशानमित्रघ्न पुरा श्वपच एति सः ॥ १२.१३८.९२ ॥
สหาย เหตุใดเจ้าจึงไม่รีบร้อนนัก เจ้าดูหมิ่นเพราะคิดว่าภารกิจของเจ้าสำเร็จแล้วหรือ ผู้สังหารศัตรูเอ๋ย จงตัดบ่วงเสียก่อนที่คนล่าสัตว์ผู้ต่ำต้อยนั้นจะมาถึง
12.138.93
इत्युक्तस्त्वरताऽनेन मतिमान्पलितोऽब्रवीत् ।
मार्जारमकृतप्रज्ञं तथ्यमात्महितं वचः ॥ १२.१३८.९३ ॥
เมื่อถูกเร่งเร้าเช่นนี้ หนูผู้ฉลาดผมหงอกจึงกล่าววาจาที่เป็นความจริงและเป็นประโยชน์ต่อตนเอง แก่แมวที่ขาดปัญญา
12.138.94
तूष्णीं भव न ते सौम्य त्वरा कार्या न संभ्रमः ।
वयमेवात्र कालज्ञा न कालः परिहास्यते ॥ १२.१३८.९४ ॥
จงนิ่งเสียเถิด สหายผู้มีใจอ่อนโยน เจ้าไม่ควรรีบร้อนหรือตกใจ เพราะพวกเรานี่แหละที่รู้เวลาในที่นี้ และโอกาสนั้นจะไม่สูญไป
12.138.95
अकाले कृत्यमारब्धं कर्तुर्नार्थाय कल्पते ।
तदेव काल आरब्धं महतेऽर्थाय कल्पते ॥ १२.१३८.९५ ॥
การงานที่เริ่มทำผิดเวลา ย่อมไม่นำไปสู่จุดหมายของผู้กระทำ แต่การงานอย่างเดียวกันที่เริ่มทำในเวลาที่เหมาะสม ย่อมนำไปสู่จุดหมายอันยิ่งใหญ่
12.138.96
अकाले विप्रमुक्तान्मे त्वत्त एव भयं भवेत् ।
तस्मात्कालं प्रतीक्षस्व किमिति त्वरसे सखे ॥ १२.१३८.९६ ॥
หากข้าได้รับการปลดปล่อยผิดเวลา อันตรายก็จะมาถึงข้าจากเจ้าอย่างแน่นอน ฉะนั้นจงรอคอยเวลาที่เหมาะสม สหายเอ๋ย เหตุใดเจ้าจึงรีบร้อนนักเล่า
12.138.97
यावत्पश्यामि चण्डालमायान्तं शस्त्रपाणिनम् ।
ततश्छेत्स्यामि ते पाशान्प्राप्ते साधारणे भये ॥ १२.१३८.९७ ॥
จงรอจนกว่าข้าจะเห็นคนล่าสัตว์ผู้ต่ำต้อยมาถึงพร้อมอาวุธในมือ แล้วเมื่อภัยร่วมกันมาถึง ข้าจะตัดบ่วงของเจ้า
12.138.98
तस्मिन्काले प्रमुक्तस्त्वं तरुमेवाधिरोक्ष्यसे ।
न हि ते जीवितादन्यत्किंचित्कृत्यं भविष्यति ॥ १२.१३८.९८ ॥
ในเวลานั้น เมื่อได้รับการปลดปล่อยแล้ว เจ้าจะปีนขึ้นต้นไม้ไปทันที เพราะเจ้าจะไม่มีกิจอื่นใดนอกจากการรักษาชีวิต
12.138.99
तस्मिन्कालेऽपि च तता दिवाकीर्तिभयार्दितः ।
मम न ग्रहणे शक्तः पलायनपरायणः ॥ १२.१३८.९९ ॥
แม้ในเวลานั้น นกฮูกซึ่งถูกความกลัวทรมาน ก็จะไม่อาจจับข้าได้ และจะมุ่งหนีไปเท่านั้น
12.138.100
ततो भवत्यपक्रान्ते त्रस्ते भीते च लुब्धकात् ।
अहं बिलं प्रवेक्ष्यामि भवाञ्शाखां गमिष्यति ॥ १२.१३८.१०० ॥
ต่อจากนั้น เมื่อคนล่าสัตว์จากไปแล้ว หวาดกลัวและตกใจ ข้าจะเข้าไปในโพรง และเจ้าจะไปยังกิ่งไม้
12.138.101
एवमुक्तस्तु मार्जारो मूषिकेणात्मनो हितम् ।
वचनं वाक्यतत्त्वज्ञो जीवितार्थी महामतिः ॥ १२.१३८.१०१ ॥
เมื่อหนูกล่าวเช่นนั้น แมวผู้รู้ความจริงแห่งถ้อยคำ ผู้ปรารถนาชีวิตและมีปัญญายิ่ง ได้ฟังและรับคำพูดนั้น ตระหนักถึงสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ตนเอง
12.138.102
अथात्मकृत्ये त्वरितः सम्यक्प्रार्थितमाचरन् ।
उवाच लोमशो वाक्यं मूषिकं चिरकारिणाम् ॥ १२.१३८.१०२ ॥
จากนั้น ลโมศะผู้เป็นหนูรีบทำกิจของตนเอง และทำตามที่ได้ขอร้องไว้อย่างถูกต้อง แล้วกล่าวถ้อยคำเหล่านี้แก่หนูผู้ทำการช้าอย่างนั้น
12.138.103
नह्येवं मित्रकार्याणि प्रीत्या कुर्वन्ति साधवः ॥ १२.१३८.१०३ ॥
คนดีย่อมไม่ทำกิจของมิตรด้วยความรักใคร่เช่นนี้
12.138.104
यथा त्वं मोक्षितः कृच्छ्रात्त्वरमाणेन वै मया ।
तथा हि त्वरमाणेन त्वया कार्यमिदं मम।
यत्नं कुरु महाप्राज्ञ यथा स्वस्त्यावयोर्भवेत् ॥ १२.१३८.१०४ ॥
ดังที่ท่านได้รับการช่วยให้พ้นจากความทุกข์ยากโดยข้าพเจ้าที่รีบร้อน ท่านก็ต้องรีบทำกิจนี้เพื่อข้าพเจ้าเช่นกัน ท่านผู้มีปัญญายิ่ง จงพยายามเถิด เพื่อให้เราทั้งสองได้รับความสวัสดี
12.138.105
अथवा पूर्ववैरं त्वं स्मरन्कालं जिहीर्षसि ।
पश्य दुष्कृतकर्मंस्त्वं व्यक्तमायुःक्षयो मम ॥ १२.१३८.१०५ ॥
หรือว่า ท่านระลึกถึงความเป็นศัตรูกันแต่ก่อน จึงปรารถนาจะแย่งชิงเวลาของข้าพเจ้า (ชีวิตของข้าพเจ้า) ดูเถิด ท่านผู้กระทำการชั่ว การที่ชีวิตของข้าพเจ้าจะสิ้นไปนั้นชัดเจนแล้ว
12.138.106
यदि किंचिन्मयाऽज्ञानात्पुरस्ताद्दुष्कृतं कृतम् ।
न तन्मनसि कर्तव्यं क्षामये त्वां प्रसीद मे ॥ १२.१३८.१०६ ॥
หากข้าพเจ้าได้กระทำความผิดบางอย่างแต่ก่อนด้วยความไม่รู้ ขอท่านอย่าได้ถือเอาสิ่งนั้นไว้ในใจ ข้าพเจ้าขออภัยท่าน ขอท่านเมตตาข้าพเจ้าเถิด
12.138.107
तमेवंवादिनं प्राज्ञं शास्त्रविद्बुद्धिसत्तमः ।
उवाचेदं वचः श्रेष्ठं मार्जारं मूषिकस्तदा ॥ १२.१३८.१०७ ॥
ครั้นแล้ว หนูผู้รู้คัมภีร์และมีปัญญาเลิศ ได้กล่าวถ้อยคำอันประเสริฐนี้แก่แมวผู้มีปัญญาซึ่งพูดเช่นนั้น
12.138.108
श्रुतं मे तव मार्जार स्वमर्थं परिगृह्णतः ।
ममापि त्वं विजानासि स्वमर्थं परिगृह्णतः ॥ १२.१३८.१०८ ॥
แมวเอ๋ย ข้าพเจ้าได้ยินว่าท่านกำลังแสวงหาประโยชน์ของตนเอง และท่านก็รู้ว่าข้าพเจ้าก็กำลังแสวงหาประโยชน์ของตนเองเช่นกัน
12.138.109
यन्मित्रं भीतवत्साध्यं यस्मिन्मित्रे भयं हितम् ।
आरक्षितं ततः कार्यं पाणिः सर्पमुखादिव ॥ १२.१३८.१०९ ॥
มิตรที่ต้องถูกชักจูงให้เข้าข้างดุจผู้ที่หวาดกลัว และมิตรที่การมีความกลัวนั้นเป็นประโยชน์ ควรดำเนินการโดยระมัดระวังต่อเขา ดุจการดึงมือออกจากปากงู
12.138.110
कृत्वा बलवता संधिमात्मानं यो न रक्षति ।
अपथ्यमिव तद्भुक्तं तस्यार्थाय कल्पते ॥ १२.१३८.११० ॥
ผู้ที่ทำสัญญากับคนที่มีกำลังมาก แล้วไม่คุ้มครองตนเอง สัญญานั้นก็เป็นดุจอาหารที่ไม่เป็นคุณที่กินเข้าไป กลับนำไปสู่ความพินาศของตนเอง
12.138.111
कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचिद्रिपुः ।
अर्थतस्तु निबध्यन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२.१३८.१११ ॥
ไม่มีใครเป็นมิตรของใคร และไม่มีใครเป็นศัตรูของใคร มิตรและศัตรูต่างถูกผูกพันเข้าด้วยกันด้วยผลประโยชน์
12.138.112
अर्थैरर्था निबध्यन्ते गजैरिव महागजाः ।
न च कश्चित्कृते कार्ये कर्तारं समवेक्षते।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ १२.१३८.११२ ॥
ผลประโยชน์ย่อมผูกพันกับผลประโยชน์ ดุจช้างใหญ่ถูกผูกด้วยช้าง และเมื่อกิจสำเร็จแล้ว ไม่มีใครใส่ใจถึงผู้กระทำ ดังนั้น กิจทั้งปวงควรให้ทำโดยให้เหลือไว้บ้างเสมอ
12.138.113
तस्मिन्कालेऽपि च भवान्दिवाकीर्तिभयार्दितः ।
मम न ग्रहणे शक्तः पलायपरायणः ॥ १२.१३८.११३ ॥
แม้ในขณะนั้น ท่านซึ่งถูกความกลัวต่อความอัปยศในโลกครอบงำ ก็ไม่สามารถจับข้าพเจ้าได้ มุ่งแต่จะหนีไปเท่านั้น
12.138.114
छिन्नं तु तन्तुबाहुल्यं तन्तुरेकोऽवशेषितः ।
छेत्स्याम्यहं तमप्याशु निर्वृतो भव लोमश ॥ १२.१३८.११४ ॥
เส้นด้ายได้ถูกตัดไปมากแล้ว เหลือเพียงเส้นเดียว ข้าพเจ้าจะตัดเส้นนั้นให้เร็วๆ เช่นกัน ลโมศะเอ๋ย จงสงบใจเถิด
12.138.115
तयोः संवदतोरेवं तथैवापन्नयोर्द्वयोः ।
क्षयं जगाम सा रात्रिर्लोमशं त्वागमद्भयम् ॥ १२.१३८.११५ ॥
ขณะที่ทั้งสองสนทนากันเช่นนั้น ทั้งสองอยู่ในภาวะคับขันเดียวกัน ราตรีนั้นก็ผ่านพ้นไป และความหวาดกลัวก็มาถึงลโมศะ
12.138.116
ततः प्रभातसमये विकटः कृष्णपिङ्गलः ।
स्थूलस्फिग्विकृतो रूक्षः श्वयूथपरिवारितः ॥ १२.१३८.११६ ॥
ครั้นถึงเวลารุ่งอรุณ ก็ปรากฏชายร่างน่าสะพรึงกลัว มีสีดำปนเหลือง ก้นใหญ่หนาและผิดรูป ผิวหยาบกร้าน มีฝูงสุนัขล้อมรอบ
12.138.117
शङ्कुकर्णो महावक्रः खनित्री घोरदर्शनः ।
परिघो नाम चण्डालः शस्त्रपाणिरदृश्यत ॥ १२.१३८.११७ ॥
ชายผู้มีนามว่าปริฆะ เป็นจัณฑาล มีหูดุจหลักไม้ คดงอมาก ถือจอบ มีรูปร่างน่าสะพรึงกลัว ปรากฏขึ้นพร้อมอาวุธในมือ
12.138.118
तं दृष्ट्वा यमदूताभं मार्जारस्त्रस्तचेतनः ।
उवाच पलितं भीतः किमिदानीं करिष्यसि ॥ १२.१३८.११८ ॥
เมื่อแมวเห็นเขาซึ่งดุจทูตของพระยม จิตใจก็หวาดหวั่น จึงกล่าวแก่หนูผู้หวาดกลัวว่า "บัดนี้ท่านจะทำอย่างไร"
12.138.119
तथैव च सुसंत्रस्तौ तं दृष्ट्वा घोरसंकुलम् ।
क्षणेन नकुलोलूकौ नैराश्यमुपजग्मतुः ॥ १२.१३८.११९ ॥
ในทำนองเดียวกัน พังพอนและนกฮูกเองก็หวาดกลัวอย่างยิ่ง เมื่อเห็นฝูงชนที่น่ากลัวนั้น ในชั่วขณะหนึ่งก็หมดหวังไป
12.138.120
बलिनौ मतिमन्तौ च संघातं चाप्युपागतौ ।
अशक्तौ सुनयात्तस्मात्संप्रधर्षयितुं बलात् ॥ १२.१३८.१२० ॥
ทั้งสองผู้มีกำลังและมีปัญญา และได้มารวมกันแล้ว แต่ก็ไม่อาจข่มเขาด้วยกำลังได้ เพราะขาดอุบายที่ดี
12.138.121
कार्यार्थे कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषिकौ ।
उलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुः स्वंस्वमालयम् ॥ १२.१३८.१२१ ॥
เมื่อเห็นแมวกับหนู ซึ่งทำสัญญากันเพื่อจุดประสงค์หนึ่ง และนกฮูกกับพังพอน พวกมันก็รีบกลับไปยังที่อยู่ของตนแต่ละตัว
12.138.122
ततश्चिच्छेद तं तन्तुं मार्जारस्य स मूषिकः ।
विप्रमुक्तोऽथ मार्जारस्तमेवाभ्यपतद्दुमम् ॥ १२.१३८.१२२ ॥
จากนั้นหนูก็กัดเส้นด้ายนั้นขาดจากแมว แมวหลุดพ้นแล้วจึงกระโจนตรงไปยังต้นไม้ต้นนั้นทันที
12.138.123
स तस्मात्संभ्रमान्मुक्तो मुक्तो घोरेण सत्रुणा ।
बिलं विवेश पलितः शाखां लेभे स लोमशः ॥ १२.१३८.१२३ ॥
มันหลุดพ้นจากศัตรูร้ายกาจนั้นด้วยความรีบร้อน แล้วเข้าไปในรู ลโศมะผู้มีขนและหงอกนั้นได้กิ่งไม้ไว้
12.138.124
उन्माथमप्युपादाय चण्डालो वीक्ष्य सर्वशः ।
विहताशः क्षणेनैव तस्माद्देशादपाक्रमत्।
जगाम स स्वभवनं चण्डालो भरतर्षभ ॥ १२.१३८.१२४ ॥
จัณฑาลหยิบเครื่องมือขุดขึ้นมา มองไปรอบด้านทุกทิศ แล้วความหวังของมันก็สิ้นสลายในพริบตา มันถอยออกจากที่นั้นกลับไปยังบ้านของตน ดูกรวัวแห่งภรตะ
12.138.125
ततस्तस्माद्भान्मुक्तो दुर्लभं प्राप्य जीवितम् ।
बिलस्थं पादपाग्रस्थः पलितं लोमशोऽब्रवीत् ॥ १२.१३८.१२५ ॥
จากนั้น ลโศมะพ้นจากภยันตรายนั้น และได้ชีวิตอันล้ำค่ากลับคืนมา จึงยืนอยู่ที่ปลายกิ่งไม้แล้วกล่าวกับปลิตะซึ่งอยู่ในรู
12.138.126
अकृत्वा संविदं कांचित्सहसा त्वमपस्रुतः ।
कृतज्ञः कृतकल्याणः कच्चिन्मां नाभिशङ्कसे ॥ १२.१३८.१२६ ॥
ท่านหลบหนีไปอย่างกะทันหันโดยไม่ได้ทำข้อตกลงใดๆ ดูกรผู้รู้คุณ ผู้กระทำความดี ท่านไม่สงสัยข้าพเจ้าหรอกหรือ
12.138.127
गत्वा च मम विश्वासं दत्त्वा च मम जीवितम् ।
मित्रोपभोगसमये किं हि मां नोपसर्पसि ॥ १२.१३८.१२७ ॥
ท่านได้รับความไว้วางใจจากข้าพเจ้า และยังคืนชีวิตให้ข้าพเจ้า ไฉนเล่าในเวลาที่มิตรได้รับความสุข ท่านจึงไม่เข้ามาหาข้าพเจ้า
12.138.128
कृत्वा हि पूर्वं मित्राणि यः पश्चान्नानुतिष्ठति ।
न स मित्राणि लभते कृच्छ्रात्स्वापत्सु दुर्मतिः ॥ १२.१३८.१२८ ॥
ผู้ที่สร้างมิตรภาพไว้ก่อนแล้วภายหลังไม่ปฏิบัติตาม คนจิตใจชั่วนั้นย่อมได้มิตรมาได้ยากยิ่งในยามที่ตนประสบความวิบัติ
12.138.129
सत्कृतोऽहं त्वया मित्र सामर्थ्यादात्मानः सखे ।
स मां मित्रत्वमापन्नमुपभोक्तुं त्वमर्हसि ॥ १२.१३८.१२९ ॥
ดูกรสหาย ท่านได้ให้เกียรติข้าพเจ้าตามกำลังของท่าน ข้าพเจ้าผู้บรรลุมิตรภาพแล้ว ท่านควรจะได้รับประโยชน์จากข้าพเจ้าเถิด
12.138.130
यानि मे सन्ति मित्राणि ये च मे सन्ति बान्धवाः ।
सर्वे त्वां पूजयिष्यन्ति शिष्या गुरुमिव प्रियम् ॥ १२.१३८.१३० ॥
มิตรและญาติทั้งหมดที่ข้าพเจ้ามีอยู่ จะให้ความเคารพท่าน เหมือนศิษย์ให้ความเคารพแก่ครูผู้เป็นที่รัก
12.138.131
अहं च पूजयिष्ये त्वां समित्रगणबान्धवम् ।
जीवितस्य प्रदातारं कृतज्ञः को न पूजयेत् ॥ १२.१३८.१३१ ॥
ข้าพเจ้าก็จะให้ความเคารพท่าน พร้อมทั้งหมู่มิตรและญาติของท่าน ผู้เป็นผู้ให้ชีวิตแก่ข้าพเจ้า ผู้รู้คุณคนใดจะไม่เคารพท่านเล่า
12.138.132
ईश्वरो मे भवानस्तु शरीरस्य गृहस्य च ।
अर्थानां चैव सर्वेषामनुशास्ता च मे भव ॥ १२.१३८.१३२ ॥
ขอให้ท่านเป็นเจ้านายของร่างกายและเรือนของข้าพเจ้า และเป็นผู้แนะนำข้าพเจ้าในกิจการทั้งปวง
12.138.133
अमात्यो मे भव प्राज्ञ पितेवेह प्रशाधि माम् ।
न तेऽस्ति भयमस्मत्तो जीवितेनात्मनः शपे ॥ १२.१३८.१३३ ॥
ดูกรผู้มีปัญญา ขอให้ท่านเป็นที่ปรึกษาของข้าพเจ้า ที่นี่ จงสั่งสอนข้าพเจ้าเหมือนบิดาพึงกระทำ ท่านไม่มีความกลัวจากพวกเรา ข้าพเจ้าขอสาบานด้วยชีวิตของข้าพเจ้าเอง
12.138.134
बुद्ध्या त्वमुशना साक्षाद्बलेनाधिकृता वयम् ।
त्वं मन्त्रबलयुक्तो हि दद्या विजयमेव मे ॥ १२.१३८.१३४ ॥
ด้วยปัญญา ท่านคืออุศนัสด้วยตนเอง พวกเรานั้นถูกนำมาอยู่ใต้อำนาจของท่านด้วยกำลัง เมื่อท่านประกอบด้วยพลังแห่งคำแนะนำ ท่านจะให้ชัยชนะแก่ข้าพเจ้าอย่างแน่นอน
12.138.135
एवमुक्तः परं सान्त्वं मार्जारेण स मूषिकः ।
उवाच परमार्थज्ञः श्लक्ष्णमात्महितं वचः ॥ १२.१३८.१३५ ॥
เมื่อแมวกล่าวด้วยถ้อยคำปลอบโยนอย่างยิ่งเช่นนี้ หนูผู้รู้ความจริงสูงสุดจึงกล่าวถ้อยคำอันอ่อนโยนเพื่อประโยชน์ของตน
12.138.136
यद्भवानाह तत्सर्वं मया ते लोमश श्रुतम् ।
ममापि तावद्ब्रुवतः शृणु यत्प्रतिभाति मे ॥ १२.१३८.१३६ ॥
ข้าพเจ้าได้ฟังทุกสิ่งที่ท่านกล่าวแล้ว ดูกรลโศมะ บัดนี้จงฟังสิ่งที่ปรากฏแก่ข้าพเจ้าเมื่อข้าพเจ้ากล่าวบ้าง
12.138.137
वेदितव्यानि मित्राणि बोद्धव्याश्चापि शत्रवः ।
एतत्सुसूक्ष्मं लोकेऽस्मिन्दृश्यते प्राज्ञसंमतैः ॥ १२.१३८.१३७ ॥
มิตรพึงได้รับการรู้จัก และศัตรูพึงได้รับการจำแนกได้เช่นกัน ในโลกนี้สิ่งนี้ละเอียดอ่อนยิ่งนัก และเห็นได้ก็เฉพาะเมื่อผู้มีปัญญาเห็นพ้องกันเท่านั้น
12.138.138
शत्रुरूपा हि सुहृदो मित्ररूपाश्च शत्रवः ।
सान्त्वितास्ते न बुध्यन्ते रागलोभवशं गताः ॥ १२.१३८.१३८ ॥
มิตรบางคนอาจมีรูปร่างเป็นศัตรู และศัตรูบางคนอาจมีรูปร่างเป็นมิตร เมื่อถูกปลอบประโลมแล้ว พวกเขาก็ไม่อาจรู้ได้ เพราะตกอยู่ใต้อำนาจของราคะและโลภะ
12.138.139
येषां सौम्यानि मित्राणि क्रोधनाश्चैव शत्रवः ।
सान्त्वितास्ते न बुध्यन्ते रागलोभवशंगताः ॥ १२.१३८.१३९ ॥
ผู้ที่มีมิตรเป็นคนอ่อนโยนและมีศัตรูเป็นคนโกรธง่าย แม้จะถูกปลอบประโลมแล้ว ก็ไม่อาจรู้ได้ เพราะตกอยู่ใต้อำนาจของความใคร่และโลภะ
12.138.140
नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यते ।
सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२.१३८.१४० ॥
ตามกำเนิดแล้วไม่มีศัตรูที่มีชื่อ และก็ไม่มีมิตรที่มีชื่อ ด้วยความผูกพันแห่งประโยชน์ มิตรย่อมเกิดขึ้น และศัตรูก็เกิดขึ้นเช่นนั้นเช่นกัน
12.138.141
यो यस्मिञ्जीवति स्वार्थे पश्येत्पीडां न जीवति ।
स तस्य मित्रं तावत्स्यःद्यावन्न स्याद्विपर्ययः ॥ १२.१३८.१४१ ॥
ผู้ที่มีชีวิตอยู่เพื่อประโยชน์ของตน และไม่เห็นความเดือดร้อนที่มาจากผู้อื่น ผู้นั้นเป็นมิตรของเขา ตราบเท่าที่ยังไม่มีการกลับกลายเป็นตรงข้าม
12.138.142
नास्ति मैत्री स्थिरा नाम न च ध्रुवमसौहृदम् ।
अर्थयुक्त्याऽनुजायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२.१३८.१४२ ॥
มิตรภาพที่มั่นคงโดยชื่อไม่มี และความเป็นศัตรูที่แน่นอนก็ไม่มี เพราะอำนาจของผลประโยชน์ มิตรก็เกิดขึ้นภายหลัง และศัตรูก็เช่นเดียวกัน
12.138.143
मित्रं च शत्रुतामेति कस्मिंश्चित्कालपर्यये ।
शत्रुश्च मित्रतामेति स्वार्थो हि बलवत्तरः ॥ १२.१३८.१४३ ॥
มิตรเมื่อกาลเวลาเปลี่ยนไปบางครั้งก็กลายเป็นศัตรู และศัตรูก็กลายเป็นมิตร เพราะผลประโยชน์ของตนนั้นมีกำลังยิ่งกว่า
12.138.144
यो विश्वसिति मित्रेषु न विश्वसिति शत्रुषु ।
अर्थयुक्तिमविज्ञाय चलितं तस्य जीवितम् ॥ १२.१३८.१४४ ॥
ผู้ที่ไว้ใจมิตร และไม่ไว้ใจศัตรู แต่ไม่เข้าใจเหตุผลของผลประโยชน์ ชีวิตของเขาย่อมสั่นคลอน
12.138.145
मित्रे वा यदि वा शत्रौ तस्यापि चलिता मतिः ।
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नमपि मूलानि कृन्तति ॥ १२.१३८.१४५ ॥
ไม่ว่าจะในมิตรหรือในศัตรู ความคิดของผู้ใดที่ไม่มั่นคง ก็ไม่ควรไว้ใจผู้นั้น ไม่ควรไว้ใจผู้ที่ไม่น่าไว้ใจ และไม่ควรไว้ใจผู้ที่น่าไว้ใจมากเกินไป ความกลัวที่เกิดจากความไว้ใจย่อมตัดรากถึงโคน
12.138.146
अर्थयुक्त्या हि जायन्ते पिता माता सुतस्तथा ।
मातुला भागिनेयाश्च तथा संबन्धिबान्धवाः ॥ १२.१३८.१४६ ॥
เพราะด้วยเหตุผลของผลประโยชน์ บิดา มารดา และบุตรจึงเกิดขึ้น และเช่นเดียวกันลุงฝ่ายมารดา และบุตรของพี่น้องหญิง รวมทั้งญาติทางการสมรสและเครือญาติ
12.138.147
पुत्रं हि मातापितरौ त्यजतः पतितं प्रियम् ।
लोको रक्षति चात्मानं पश्य स्वार्थस्य सारताम् ॥ १२.१३८.१४७ ॥
มารดาและบิดาย่อมละทิ้งแม้บุตรที่รักซึ่งล้มลง มนุษย์ย่อมปกป้องเพียงตนเอง จงดูแก่นแท้ของผลประโยชน์ของตนเถิด
12.138.148
सामान्या निष्कृतिः प्राज्ञ यो मोक्षात्समन्तरम् ।
कृत्यं मृगयते कर्तुं सुखोपायमसंशयम् ॥ १२.१३८.१४८ ॥
ท่านผู้มีปัญญาเอ๋ย นี่คือการพ้นทุกข์โดยทั่วไป คือ ทันทีหลังจากพ้นภัย บุคคลย่อมแสวงหากิจที่จะทำ เป็นวิธีแห่งความสุขโดยไม่ต้องสงสัย
12.138.149
अस्मिन्निलय एवं त्वं न्यग्रोधादवतारितः ।
पूर्वं निविष्टमुन्माथं चपलन्वान्न बुद्धवान् ॥ १२.१३८.१४९ ॥
ในที่อยู่นี้เอง ท่านถูกนำลงมาจากต้นไทร ก่อนหน้านี้ผู้ที่เข้ามาอาศัยอยู่ถูกขับไล่ออกไป แต่ท่านซึ่งใจเร่าร้อนไม่รู้เรื่องนั้น
12.138.150
आत्मनश्चपलो नास्ति कुतोऽन्येषां भविष्यति ।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि चपलो हन्त्यसंशयम् ॥ १२.१३८.१५० ॥
ผู้ที่แม้ต่อตนเองก็ไม่มั่นคง จะมั่นคงต่อผู้อื่นได้อย่างไร ฉะนั้น คนใจเร่าร้อนย่อมทำลายกิจการทั้งปวงของตนโดยไม่ต้องสงสัย
12.138.151
ब्रवीषि मधुरं यच्च प्रियो मेऽद्य भवानिति ।
तन्मिथ्याकारणं सर्वं विस्तरेणापि मे शृणु ॥ १२.१३८.१५१ ॥
คำหวานที่ท่านกล่าวว่าวันนี้ท่านเป็นที่รักของข้า เหตุทั้งหมดนั้นเป็นเหตุเท็จ จงฟังจากข้าโดยละเอียดเถิด
12.138.152
कारणात्प्रियतामेति द्वेष्यो भवति कारणात् ।
अर्थार्थी जीवलोकोऽयं न कश्चित्कस्यचित्प्रियः ॥ १२.१३८.१५२ ॥
ด้วยเหตุผลหนึ่งย่อมเป็นที่รัก และด้วยเหตุผลหนึ่งย่อมเป็นที่น่าชัง โลกแห่งสัตว์มีชีวิตนี้แสวงหาประโยชน์ ไม่มีใครเป็นที่รักของใครเลย
12.138.153
सख्यं सोदर्ययोर्भ्रात्रोदर्पंत्योर्वा परस्परम् ।
कस्यचिन्नाभिजानामि प्रीतिं निष्कारणामिह ॥ १२.१३८.१५३ ॥
ในมิตรภาพของพี่น้องร่วมครรภ์ ในความเป็นพี่น้องกัน หรือในระหว่างสามีภรรยาต่อกัน ข้าไม่รู้จักความรักที่ไม่มีเหตุใดในโลกนี้ของผู้ใดเลย
12.138.154
यद्यपि भ्रातरः क्रुद्धा भार्या वा कारणान्तरे ।
स्वभावतस्ते प्रीयन्ते नेतरः प्राकृतो जनः ॥ १२.१३८.१५४ ॥
แม้พี่น้องจะโกรธ หรือภรรยาจะโกรธด้วยเหตุอื่น เขาก็ยังพอใจตามธรรมชาติของตน แต่คนสามัญหาเป็นเช่นนั้นไม่
12.138.155
प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः ।
मन्त्रहोमजपैरन्यः कार्यार्थे प्रीयते जनः ॥ १२.१३८.१५५ ॥
คนหนึ่งเป็นที่รักด้วยการให้ทาน อีกคนหนึ่งด้วยถ้อยคำอ่อนหวาน อีกคนหนึ่งด้วยมนตร์ โฮมบูชา และการสวดภาวนา มนุษย์ย่อมพอใจเพื่อจุดหมายบางอย่าง
12.138.156
उत्पन्ना कारणात्प्रीतिरासीन्नौ कारणान्तरे ।
प्रध्वस्ते कारणस्थाने सा प्रीतिर्नाभिवर्तते ॥ १२.१३८.१५६ ॥
ความรักเกิดขึ้นระหว่างเราทั้งสองเพราะเหตุหนึ่ง และเพราะเหตุอื่นอีก เมื่อที่ตั้งแห่งเหตุพังทลายไป ความรักนั้นย่อมไม่กลับคืนมา
12.138.157
किंनु तत्कारणं मन्ये येनाहं भवतः प्रियः ।
अन्यत्राभ्यवहारार्थात्तत्रापि च बुधा वयम् ॥ १२.१३८.१५७ ॥
ข้าสงสัยว่าเหตุนั้นคืออะไร ที่ทำให้ข้าเป็นที่รักของท่าน มิใช่เพื่อสิ่งอื่น แม้แต่เพื่อความเพลิดเพลิน เพราะเราทั้งสองเป็นผู้มีปัญญา
12.138.158
कालो हेतुं विकुरुते स्वार्थस्तमनुवर्तते ।
स्वार्धं प्राज्ञोऽभिजानाति प्राज्ञं लोकोऽनुवर्तते।
न त्वीदृशं त्वया वाच्यं विद्यते स्वार्थपण्डितः ॥ १२.१३८.१५८ ॥
กาลเวลาเปลี่ยนแปลงเหตุ และผลประโยชน์ของตนก็ตามไป ผู้มีปัญญารู้ผลประโยชน์ของตน และประชาชนก็ตามผู้มีปัญญา ท่านไม่ควรกล่าวเช่นนี้ เพราะที่นี่มีผู้เชี่ยวชาญในผลประโยชน์ของตน
12.138.159
न कालो हि समर्थस्य स्नेहहेतुरयं तव ।
तस्मान्नाहं चले स्वार्थात्सुस्थितः संधिविग्रहे ॥ १२.१३८.१५९ ॥
กาลเวลาหาใช่เหตุแห่งความรักของผู้ทรงอำนาจไม่ นี่คือความรักของท่าน ฉะนั้นข้าจะไม่หวั่นไหวจากผลประโยชน์ของตน ข้าตั้งมั่นในทั้งการสงบและการสงคราม
12.138.160
अभ्राणामिव रुपाणि विकुर्वन्ति पदेपदे ।
अद्यैव हि रिपुर्भूत्वा पुनरद्यैव मे सुहृत्।
पुनश्च रिपुरद्यैव युक्तीनां पश्य चापलम् ॥ १२.१३८.१६० ॥
เหมือนรูปร่างของเมฆที่เปลี่ยนไปทุกย่างก้าว วันนี้ท่านเป็นศัตรู และอีกวันนี้เป็นมิตรของข้า และอีกวันนี้เป็นศัตรูอีก จงดูความไม่แน่นอนของกลอุบายเถิด
12.138.161
आसीन्मैत्री तु तावन्नौ यावद्धेतुरभूत्पुरा ।
सागता सह तेनैव कालयुक्तेन हेतुना ॥ १२.१३८.१६१ ॥
ระหว่างเรามีมิตรภาพอยู่เพียงตราบเท่าที่เหตุแต่ก่อนยังดำรงอยู่ มิตรภาพนั้นมาพร้อมกับเหตุนั้นเอง ซึ่งผูกติดอยู่กับกาลเวลา
12.138.162
त्वं हि मेऽत्यन्ततः शत्रुः सामर्थ्यान्मित्रतां गतः ।
तत्कृत्यमभिनिर्वर्त्य प्रकृतिः शत्रुतां गता ॥ १२.१३८.१६२ ॥
ท่านเคยเป็นศัตรูของข้าอย่างสุดขั้ว แต่ด้วยกำลังของตน ท่านได้กลายมาเป็นมิตร เมื่อกิจนั้นสำเร็จแล้ว ธรรมชาติฝ่ายท่านก็กลับกลายเป็นความเป็นศัตรูอีกครั้ง
12.138.163
सोऽहमेवं प्रणीतानि ज्ञात्वा शास्त्राणि तत्त्वतः ।
प्राविशेयं कथं पाशं त्वत्कृते तद्ब्रवीहि मे ॥ १२.१३८.१६३ ॥
ข้าเองรู้คัมภีร์ที่ท่านกล่าวไว้เช่นนี้โดยแท้จริง ไฉนข้าจึงเข้าไปในบ่วงนั้นเพราะท่านเล่า ขอท่านจงบอกข้าเถิด
12.138.164
त्वद्वीर्येण विमुक्तोऽहं मद्वीर्येण तथा भवान् ।
अन्योन्यानुग्रहे वृत्ते नास्ति भूयः समागमः ॥ १२.१३८.१६४ ॥
ข้าพ้นจากบ่วงด้วยกำลังของท่าน และท่านก็พ้นด้วยกำลังของข้าเช่นกัน เมื่อการอนุเคราะห์ซึ่งกันและกันได้เกิดขึ้นแล้ว การพบกันอีกก็ไม่มีอีก
12.138.165
त्वं हि सौम्य कृतार्थोऽद्य निवृत्तार्थास्तथा वयम् ।
न तेऽस्त्यद्य मया कृत्यं किंचिदन्यत्र भक्षणात् ॥ १२.१३८.१६५ ॥
ดูก่อนผู้มีใจอ่อนโยน วันนี้กิจของท่านสำเร็จแล้ว และพวกเราก็พ้นจากกิจทั้งปวงเช่นกัน วันนี้ท่านไม่มีกิจใดกับข้าอีก นอกจากการกิน
12.138.166
अहमन्नं भवान्भोक्ता दुर्बलोऽहं भवान्बली ।
नावयोर्विद्यते संधिर्वियुक्ते विषमे बले ॥ १२.१३८.१६६ ॥
ข้าเป็นอาหาร ท่านเป็นผู้กิน ข้าอ่อนแอ ท่านแข็งแรง ระหว่างเราสองคนไม่มีข้อตกลงใดๆ เมื่อกำลังไม่เท่าเทียมกันและเราต่างแยกกันอยู่
12.138.167
स मन्येऽहं तव प्रज्ञां यन्मोक्षात्प्रत्यनन्तरम् ।
भक्ष्यं मृगयते नूनं सुखोपायमसंशयम् ॥ १२.१३८.१६७ ॥
ข้าเห็นว่านั่นคือปัญญาของท่าน คือทันทีหลังจากพ้นไปแล้ว ท่านก็แสวงหาอาหาร ซึ่งเป็นวิธีให้เกิดความสุขได้ง่ายโดยไม่ต้องสงสัย
12.138.168
…र्थी ह्येव सुव्यक्तो विमुक्तः प्रसृतः क्षुधा ।
शास्त्रजां मतिमास्थाय प्रातराशमिहेच्छसि ॥ १२.१३८.१६८ ॥
…ผู้แสวงหา แท้จริงท่านพ้นไปอย่างชัดเจนแล้ว แต่ความหิวทำให้ท่านกระจายออกไป เมื่อยึดถือปัญญาที่เกิดจากคัมภีร์ ท่านยังปรารถนาอาหารเช้าที่นี่
12.138.169
जानामि क्षुधितं च त्वामाहारसमयश्च ते ।
स त्वं मामभिसंधाय भक्ष्यं मृगयसे पुनः ॥ १२.१३८.१६९ ॥
ข้ารู้ว่าท่านหิวและเป็นเวลาที่ท่านจะกิน แต่ท่านตั้งเป้าหมายไว้ที่ข้า แล้วยังแสวงหาอาหารอีก
12.138.170
किंचात्र पुत्रदारार्थं यद्वाणीं सृजसे मयि ।
शुश्रूषां यतसे कर्तुं सखे मम तत्क्षमम् ॥ १२.१३८.१७० ॥
ส่วนที่ท่านพูดกับข้าในเรื่องบุตรและภรรยา และความพยายามที่ท่านทำเพื่อรับใช้ข้า ดูก่อนสหาย สิ่งนั้นก็เหมาะสมแล้ว
12.138.171
त्वया मां सहितं दृष्ट्वा प्रिया भार्या सुताश्च ये ।
कस्मात्ते मां न खादेयुः स्पृष्टवा प्रणयिनि त्वयि ॥ १२.१३८.१७१ ॥
เมื่อภรรยาที่รักและบุตรของท่านเห็นข้ากับท่าน เหตุใดพวกเขาจะไม่กินข้าเล่า เมื่อท่านแตะต้องข้าด้วยความรักใคร่
12.138.172
नाहं त्वया समेष्यामि वृत्ते हेतुसमागमे ।
शिवं ध्यायस्व मेऽत्रस्थः सुकृतं स्मरसे यदि ॥ १२.१३८.१७२ ॥
หากท่านยังจำการทำดีของท่านได้ ก็จงยืนอยู่ที่นี่และภาวนาถึงความเป็นสิริมงคลของข้า ข้าจะไม่พบท่านในเหตุการณ์ใดๆ ที่นำเราทั้งสองมาพบกันด้วยเหตุผลบางประการ
12.138.173
शत्रोरन्नाद्यभूतः सन्क्लिष्टस्य क्षुधितस्य च ।
भक्ष्यं मृगयमाणस्य कः प्राज्ञो विषयं व्रजेत् ॥ १२.१३८.१७३ ॥
ผู้มีปัญญาคนใดเล่าจะเข้าไปในเขตอำนาจของผู้ที่กำลังทุกข์ยากและหิวโหย ผู้แสวงหาอาหาร เมื่อตนเองได้กลายเป็นอาหารของศัตรู
12.138.174
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि दूरादपि तवोद्विजे ।
विश्वस्तं वा प्रमत्तं वा एतदेव कृतं भवेत् ॥ १२.१३८.१७४ ॥
ขอให้ท่านจงเป็นสุข ข้าจะไปเสีย ข้าหวาดกลัวท่านแม้จากที่ไกล เพราะไม่ว่าจะเชื่อใจหรือประมาท สิ่งนี้เท่านั้นควรทำ
12.138.175
नाहं त्वया समेष्यामि निवृत्तो भव लोमश ।
बलवत्सन्निकर्षो हि न कदाचित्प्रशस्यते ॥ १२.१३८.१७५ ॥
ข้าจะไม่พบท่าน ดูก่อนโลมศะ จงหันกลับไปเถิด การเข้าใกล้ผู้ทรงพลังนั้นไม่เคยได้รับการสรรเสริญเลย
12.138.176
यदि त्वं सुकृतं वेत्सि तत्सख्यमनुसारय ।
प्रशान्तादपि हि प्राज्ञाद्भेतव्यं बलिनः सदा ॥ १२.१३८.१७६ ॥
หากท่านรู้คุณความดีที่ตนได้ทำไว้ ก็จงแสวงหาความเป็นมิตรนั้นเถิด ควรกลัวผู้แข็งแรงอยู่เสมอ แม้ผู้มีปัญญาที่สงบก็ตาม
12.138.177
यदि त्वर्थेन ते कार्यं ब्रूहि किं करवाणि ते ।
कामं सर्वं प्रदास्यामि न त्वात्मानं कथंचन ॥ १२.१३८.१७७ ॥
หากท่านต้องการสิ่งใดเพื่อประโยชน์บางอย่าง จงบอกข้ามาว่าข้าจะทำอะไรให้ท่านได้บ้าง ข้าจะให้ทุกสิ่งที่ท่านปรารถนา แต่ข้าจะไม่มอบตัวข้าเองเด็ดขาด
12.138.178
आत्मार्थे संततिस्त्याज्या राज्यं रत्नं धनानि च ।
अपि सर्वस्वमुत्सृज्य रक्षेदात्मानमात्मवान् ॥ १२.१३८.१७८ ॥
เพื่อประโยชน์ของตน บุตรหลาน อาณาจักร อัญมณี และทรัพย์สมบัติ ควรสละทิ้งได้ แม้สละทรัพย์สินทั้งหมด ผู้ที่ข่มใจได้ก็ควรรักษาตนเองไว้
12.138.179
ऐश्वर्यधनरत्नानां प्रत्यमित्रेऽपि वर्तताम् ।
दृष्टा हि पुनरावृत्तिर्जीवतामिति नः श्रुतम् ॥ १२.१३८.१७९ ॥
แม้ศัตรูจะครอบครองอำนาจ ทรัพย์สมบัติ และอัญมณี เราได้ยินมาว่า ผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่ก็ย่อมได้เห็นการกลับมาอีกครั้ง
12.138.180
न त्वात्मनः संप्रदानं धनरत्नवदिष्यते ।
आत्मा हि सर्वदा रक्ष्यो दारैरपि धनैरपि ॥ १२.१३८.१८० ॥
แต่การมอบตัวเองให้ไป เช่นเดียวกับทรัพย์สินหรืออัญมณี ไม่ถือว่าเป็นสิ่งที่ควรปรารถนา ตัวตนต้องได้รับการปกป้องเสมอ ยิ่งกว่าภรรยาและทรัพย์สินเสียอีก
12.138.181
आत्मरक्षणतन्त्राणां सुपरीक्षितकारिणाम् ।
आपदो नोपपद्यन्ते पुरुषाणां स्वदोषजाः ॥ १२.१३८.१८१ ॥
ความหายนะที่เกิดจากความผิดของตนเองย่อมไม่เกิดแก่บุรุษผู้ถือการรักษาตนเองเป็นหลักและกระทำแต่หลังจากพิจารณาไว้อย่างรอบคอบ
12.138.182
शत्रुं सम्यगविज्ञातो विप्रियो ह्यबलीयसा ।
शङ्कनीयः स सर्वत्र प्रियमप्याचरन्सदा ॥ १२.१३८.१८२ ॥
ศัตรูที่ไม่รู้จักโดยถูกต้องย่อมเป็นปรปักษ์แม้ต่อผู้ที่อ่อนแอกว่า ต้องระแวงเขาไว้ทุกแห่ง แม้เขาจะกระทำแต่สิ่งที่น่าพอใจเสมอ
12.138.183
कुलजानां सुमित्राणां धार्मिकाणां महात्मनाम् ।
न तेषां चाल्यते बुद्धिः शास्त्रार्थकृतिश्चया ॥ १२.१३८.१८३ ॥
ปัญญาของผู้เกิดในตระกูลดี ของสหายที่ดี ของผู้ประพฤติธรรม และของผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ย่อมไม่หวั่นไหว เพราะเขาเหล่านั้นปฏิบัติตามความหมายแห่งคัมภีร์อย่างมั่นคง
12.138.184
इत्यभिव्यक्तमेवासौ पलितेनापहासितः ।
मार्जारो व्रीडितो भूत्वा मूषिकं वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१३८.१८४ ॥
เมื่อถูกพูดแทงใจเช่นนี้อย่างชัดเจน และถูกหัวเราะเยาะโดยหนูแก่ (ปลิต) แมวรู้สึกละอายใจ จึงกล่าวถ้อยคำนี้กับหนู
12.138.185
सत्यं शपे त्वयाऽहं वै मित्रद्रोहो विगर्हितः ।
संमन्येऽहं तव प्रज्ञां यस्त्वं मम हिते रतः ॥ १२.१३८.१८५ ॥
ข้าขอสาบานต่อท่านด้วยความจริงว่า การทรยศต่อมิตรเป็นสิ่งที่น่าตำหนิ ข้าเห็นว่าท่านมีปัญญา ท่านผู้ยินดีในความเกื้อกูลแก่ข้า
12.138.186
उक्तवानर्थतत्त्वेन मया संभिन्नदर्शनः ।
न तु मामन्यथा साधो त्वं ग्रहीतुमिहार्हसि ॥ १२.१३८.१८६ ॥
ข้าได้กล่าวไปตามความหมายที่แท้จริง แม้การมองเห็นของข้าอาจสับสน ท่านผู้ดีเอ๋ย ขอท่านอย่าเข้าใจข้าเป็นอย่างอื่นในเรื่องนี้เลย
12.138.187
प्राणप्रदानजं त्वत्तो मयि सौहृदमागतम् ।
धर्मज्ञोऽस्मि गुणज्ञोऽस्मि कृतज्ञोस्मि विशेषतः ॥ १२.१३८.१८७ ॥
เพราะท่านได้มอบชีวิตให้แก่ข้า มิตรภาพที่เกิดแก่ข้าจากท่านข้ารู้ดี ข้ารู้จักธรรม ข้ารู้จักคุณงามความดี และข้าเป็นผู้กตัญญูเป็นพิเศษ
12.138.188
मित्रेषु वत्सलश्चास्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः ।
त्वं मामेवंगते साधो न वाचयितुमर्हसि ॥ १२.१३८.१८८ ॥
ข้าเป็นผู้เอ็นดูต่อมิตรทั้งหลาย และเป็นผู้ภักดีต่อท่านเป็นพิเศษ ท่านผู้ดีเอ๋ย ในสถานการณ์เช่นนี้ ท่านไม่ควรกล่าวตำหนิข้า
12.138.189
त्वया हि वाच्यमानोऽहं जह्यां प्राणान्सबान्धवः ।
धिक्शब्दो हि बुधैर्दृष्टो मद्विधेषु मनस्विषु।
पतनं धर्मतत्त्वज्ञ न मे शङ्कितुमर्हसि ॥ १२.१३८.१८९ ॥
หากท่านกล่าวตำหนิข้า ข้าก็พร้อมจะสละชีวิตพร้อมญาติพี่น้อง เพราะสำหรับผู้มีจิตใจเข้มแข็งเช่นข้า คำตำหนิถือเป็นความตกต่ำในสายตาของปราชญ์ ท่านผู้รู้ความจริงแห่งธรรม ท่านไม่ควรสงสัยข้าในเรื่องนี้
12.138.190
इति संस्तूयमानोऽपि मार्जारेण स मूषिकः ।
मनसा भावगम्भीरं मार्जारमिदमब्रवीत् ॥ १२.१३८.१९० ॥
แม้ถูกแมวสรรเสริญเช่นนี้ หนูนั้นซึ่งมีเจตนาลึกซึ้งอยู่ในใจ จึงกล่าวถ้อยคำเหล่านี้กับแมว
12.138.191
साधुर्भवान्कृतार्थोऽस्मि प्रिये च न च विश्वसे ।
संस्तवैर्वा धनौघैर्वा नाहं शक्यः पुनस्त्वया ॥ १२.१३८.१९१ ॥
ท่านเป็นผู้ดี และจุดประสงค์ของข้าสำเร็จแล้ว ข้าไม่ไว้ใจแม้แต่ผู้ที่เป็นที่รัก ไม่ว่าด้วยคำสรรเสริญหรือกองทรัพย์มากมาย ข้าจะไม่อาจตกอยู่ในอำนาจของท่านได้อีก
12.138.192
न ह्यमित्रवशं यान्ति प्राज्ञा निष्कारणं सखे ।
अस्मिन्नर्थे च गाथे द्वे निबोधोशनसा कृते ॥ १२.१३८.१९२ ॥
สหายเอ๋ย ผู้มีปัญญาย่อมไม่ตกอยู่ในอำนาจของศัตรูโดยไร้เหตุผล จงฟังคาถาสองบทในเรื่องนี้ซึ่งอุศนัสแต่งไว้
12.138.193
शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा सन्धिं बलीयसा ।
समाहितश्चरेद्बुद्ध्या कृतार्थश्च न विश्वसेत् ॥ १२.१३८.१९३ ॥
ในกิจการที่ศัตรูมีส่วนร่วม เมื่อได้ทำสัญญาสงบศึกกับผู้ที่แข็งแกร่งกว่า ควรดำเนินการด้วยจิตที่ตั้งมั่นและปัญญา และแม้เมื่อจุดประสงค์สำเร็จแล้ว ก็ไม่ควรไว้ใจ
12.138.194
न विश्वसेदवश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्चसेत् ।
नित्यं विश्वासयेदन्यान्परेषां तु न विश्वसेत् ॥ १२.१३८.१९४ ॥
ไม่ควรไว้ใจผู้ที่ไม่น่าไว้ใจ และไม่ควรไว้ใจผู้ที่ถูกไว้ใจมากเกินไป ควรทำให้ผู้อื่นไว้ใจตนเสมอ แต่ไม่ควรไว้ใจศัตรู
12.138.195
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु रक्षेज्जीवितमात्मनः ।
द्रव्याणि संततिश्चैव सर्वं भवति जीवताम् ॥ १२.१३८.१९५ ॥
ฉะนั้น ในทุกสถานการณ์ ควรปกป้องชีวิตของตน ทรัพย์สินและลูกหลานก็เช่นกัน สิ่งทั้งปวงเป็นของผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่
12.138.196
संक्षेपो नीतिशास्त्राणामविश्वासः परो मतः ।
नृषु तस्मादविश्वासः पुष्कलं हितमात्मनः ॥ १२.१३८.१९६ ॥
สาระของคัมภีร์ว่าด้วยนีติถือว่า ความไม่ไว้ใจเป็นสิ่งสูงสุด ฉะนั้นความไม่ไว้ใจต่อมนุษย์จึงเป็นประโยชน์อย่างยิ่งแก่ตน
12.138.197
वध्यन्ते न ह्यविश्वस्ताः शत्रुर्भिर्दुर्बला अपि ।
विश्वस्तास्तेषु वध्यन्ते बलवन्तोऽपि शत्रुभिः ॥ १२.१३८.१९७ ॥
ผู้ที่ไม่ไว้ใจย่อมไม่ถูกศัตรูฆ่า แม้จะอ่อนแอ ส่วนผู้ที่ไว้ใจย่อมถูกศัตรูฆ่า แม้จะแข็งแกร่ง
12.138.198
त्वद्विधेभ्यो मया ह्यात्मा रक्ष्यो मार्जार सर्वदा ।
रक्ष त्वमपि चात्मानं चण्डालाज्जातिकिल्बिषात् ॥ १२.१३८.१९८ ॥
แมวเอ๋ย ข้าต้องปกป้องตนเองจากคนอย่างท่านอยู่เสมอ และท่านเองก็จงปกป้องตนเองจากจัณฑาล จากมลทินแห่งชาติกำเนิดด้วย
12.138.199
स तस्य ब्रुवतस्त्वेवं संत्रासाज्जातसाध्वसः ।
कथां हित्वा जवेनाशु मार्जारः प्रययौ ततः ॥ १२.१३८.१९९ ॥
ขณะที่หนูกล่าวเช่นนั้น แมวเกิดความกลัวขึ้นเพราะความหวาดหวั่น จึงละทิ้งเรื่องนั้นแล้วรีบจากไปจากที่นั่นอย่างรวดเร็ว
12.138.200
ततः शास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिसामर्थ्यमात्मनः ।
विश्राव्य पलितः प्राज्ञो बिलमन्यज्जगाम ह ॥ १२.१३८.२०० ॥
ครั้นแล้ว ปลิต ผู้มีปัญญา รู้ความหมายที่แท้จริงแห่งคัมภีร์ เมื่อได้แสดงพลังแห่งปัญญาของตนแล้ว ก็เข้าไปยังโพรงอื่น
12.138.201
एवं प्रज्ञावता बुद्ध्या दुर्बलेन महाबलाः ।
एकेन बहवोऽमित्राः पलितेनाभिसंधिताः ॥ १२.१३८.२०१ ॥
ด้วยปัญญาเช่นนี้ ผู้มีปัญญาแต่กำลังอ่อนแอคนเดียว ได้ทำให้ศัตรูผู้ทรงพลังจำนวนมากต้องพ่ายแพ้ด้วยอุบาย ดังที่ปลิตะทำ
12.138.202
अरिणापि समर्थेन सन्धिं कुर्वीत पण्डितः ।
मूषिकश्च बिडालश्च मुक्तावन्योन्यसंश्रयात् ॥ १२.१३८.२०२ ॥
แม้กับศัตรูผู้มีอำนาจ ผู้รอบคอบควรทำสัญญาสงบศึก ดังหนูและแมวที่พ้นภัยได้เพราะพึ่งพากันและกัน
12.138.203
इत्येवं क्षत्रधर्मस्य मया मार्गो निदर्शितः ।
विस्तरेण महाराज संक्षेपमपि मे शृणु ॥ १२.१३८.२०३ ॥
ข้าพเจ้าได้อธิบายทางแห่งหน้าที่ของกษัตริย์นักรบอย่างละเอียดแล้ว บัดนี้ มหาราช ขอฟังคำกล่าวโดยย่อจากข้าพเจ้าอีกครั้ง
12.138.204
अन्योन्यं कृतवैरौ तु चक्रतुः प्रीतिमुत्तमाम् ।
अन्योन्यमभिसंधातुं संबभूव तयोर्मतिः ॥ १२.१३८.२०४ ॥
ทั้งสองซึ่งเคยเป็นศัตรูต่อกัน ได้สร้างมิตรภาพอันยิ่งใหญ่ขึ้น แต่ความคิดที่จะหลอกลวงกันก็เกิดขึ้นในใจของทั้งสองเช่นกัน
12.138.205
तत्र प्राज्ञोऽभिसंधत्ते सम्यग्बुद्धिबलाश्रयात् ।
अभिसंधीयते प्राज्ञः प्रमादादपि वा बुधैः ॥ १२.१३८.२०५ ॥
ในเรื่องนั้น ผู้มีปัญญาย่อมวางอุบาย โดยอาศัยกำลังแห่งปัญญาอันถูกต้อง แต่ผู้มีปัญญาก็อาจถูกหลอกได้ เพราะความประมาท หรือโดยผู้รอบรู้
12.138.206
तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसेत् ।
न ह्यप्रमत्तश्चलति चलितोऽवा न नश्यति ॥ १२.१३८.२०६ ॥
เพราะฉะนั้น ควรทำตนเหมือนผู้ไม่กลัว ทั้งที่กลัว และเหมือนผู้ไว้วางใจ ทั้งที่ไม่ไว้วางใจ เพราะผู้ไม่ประมาทย่อมไม่หวั่นไหว และแม้หวั่นไหวก็ไม่พินาศ
12.138.207
काले हि रिपुणा संधिः काले मित्रेण विग्रहः ।
कार्य इत्येव तत्वज्ञाः प्राहुर्नित्यं नराधिप ॥ १२.१३८.२०७ ॥
ในเวลาที่เหมาะ ควรทำสัญญาสงบศึกกับศัตรู และในเวลาที่เหมาะ ควรทำสงครามกับมิตร ดังที่ผู้รู้ความจริงกล่าวไว้เสมอ ข้าแต่จอมนรา
12.138.208
एतज्ज्ञात्वा महाराज शास्त्रार्थमभिगम्य च ।
अभियुक्तोऽप्रमत्तश्च प्राग्भयाद्भीतवच्चरेत् ॥ १२.१३८.२०८ ॥
ทรงรู้เช่นนี้แล้ว มหาราช และเมื่อได้เข้าใจความหมายแห่งตำราแล้ว ผู้ถูกกดดันควรคงความไม่ประมาท และก่อนที่ภัยจะมา ควรประพฤติตนดุจผู้หวาดกลัว
12.138.209
भीतवत्संहितः कार्यः प्रतिसंधिस्तथैव च ।
भयादुत्पद्यते बुद्धिरप्रमत्ताभियोगजा ॥ १२.१३८.२०९ ॥
ควรทำพันธมิตรดุจผู้หวาดกลัว และทำข้อตกลงตอบโต้ก็เช่นกัน เพราะปัญญาที่เกิดจากความเพียรอันไม่ประมาทย่อมเกิดจากความกลัวนั่นเอง
12.138.210
न भयं जायते राजन्भीतस्यानागते भये ।
अभीतस्य च विस्रम्भात्सुमहज्जायते भयम् ॥ १२.१३८.२१० ॥
ข้าแต่พระราชา ความกลัวย่อมไม่เกิดแก่ผู้ที่หวาดกลัวภัยที่ยังมาไม่ถึง แต่ความกลัวอันยิ่งใหญ่ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ไม่กลัว เพราะความไว้วางใจ
12.138.211
न भीरुरिति चात्यन्तं मन्त्रो देयः कथंचन ।
अविज्ञानाद्धि विज्ञाने गच्छेदास्पददर्शनाम् ॥ १२.१३८.२११ ॥
ไม่ควรมอบคำปรึกษาของตนให้แก่ผู้ใดโดยสมบูรณ์ เพียงเพราะคิดว่าเขาเป็นคนขี้ขลาด เพราะจากความไม่รู้ย่อมนำไปสู่ความรู้ และจึงเห็นที่อันตราย
12.138.212
तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसन् ।
कार्याणां गुरुतां ज्ञात्वा नादृतं किंचिदाचरेत् ॥ १२.१३८.२१२ ॥
เพราะฉะนั้น ผู้หวาดกลัวควรทำตนดุจผู้ไม่กลัว และผู้ที่ได้รับความไว้วางใจควรทำตนดุจผู้ไม่ไว้วางใจ เมื่อรู้ความหนักของกิจการแล้ว ไม่ควรประพฤติสิ่งใดอย่างประมาท
12.138.213
एवमेतन्मया प्रोक्तमितिहासं युधिष्ठिर ।
श्रुत्वा त्वं सुहृदां मध्ये यथावत्समुदाचर ॥ १२.१३८.२१३ ॥
ดังนี้ ข้าพเจ้าได้เล่าตำนานนี้แก่ท่าน ยุธิษฐิระ เมื่อได้ฟังแล้ว จงประพฤติให้ถูกต้องท่ามกลางมิตรสหายของท่าน
12.138.214
उपलभ्य मतिं चाग्र्यामरिमित्रान्तरं तथा ।
संधिविग्रहकालौ च मोक्षोपायं तथाऽऽपदि ॥ १२.१३८.२१४ ॥
เมื่อได้ปัญญาอันประเสริฐ และเข้าใจความแตกต่างระหว่างศัตรูกับมิตร รวมทั้งรู้กาลอันเหมาะแก่การสงบศึกและการทำสงคราม และรู้วิธีหลุดพ้นในยามวิบัติ ก็จงประพฤติเช่นนั้น
12.138.215
शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा सन्धिं बलीयसा ।
समागतश्चरेद्बुद्ध्या कृतार्थो न च विश्वसेत् ॥ १२.१३८.२१५ ॥
ในกิจที่แม้ศัตรูก็เกี่ยวข้องร่วมกัน เมื่อได้ทำสัญญาสงบศึกกับผู้ที่มีกำลังกว่า และได้มาพบกันแล้ว ควรประพฤติด้วยปัญญา และแม้เมื่อบรรลุจุดหมายแล้ว ก็ไม่ควรไว้วางใจเขา
12.138.216
अविरुद्धां त्रिवर्गेण नीतिमेतां महीपते ।
अभ्युत्तिष्ठ श्रुतात्तस्माद्भूयः संरञ्जयन्प्रजाः ॥ १२.१३८.२१६ ॥
ข้าแต่จอมปฐพี จงดำเนินตามนโยบายนี้ ซึ่งไม่ขัดแย้งกับไตรวรรค คือธรรม อรรถ และกาม เมื่อได้ฟังแล้ว จงลุกขึ้น และทำให้ประชาชนเบิกบานอีกครั้ง
12.138.217
ब्राह्मणैश्चापि ते सार्धं यात्रा भवतु पाण्डव ।
ब्राह्मणाद्धि परं श्रेयो दिवि चेह च भारत ॥ १२.१३८.२१७ ॥
ขอให้การเดินทางของท่าน ยุธิษฐิระ เป็นไปพร้อมกับพราหมณ์ทั้งหลายด้วย เพราะความเจริญที่ยิ่งกว่าจะได้มาจากพราหมณ์ ทั้งในสวรรค์และในโลกนี้ ข้าแต่ภรตะ
12.138.218
एते धर्मस्य वेत्तारः कृतज्ञाः सततं प्रभो ।
पूजिताः शुभकर्तारः पूजयैनाञ्जाधिप ॥ १२.१३८.२१८ ॥
ผู้เหล่านี้เป็นผู้รู้ธรรม รู้คุณท่านเสมอ และเป็นผู้กระทำความดี ข้าแต่จอมเจ้า เมื่อได้รับการเคารพแล้ว จงเคารพท่านเหล่านั้นด้วย ข้าแต่ผู้ปกครอง
12.138.219
राज्यं श्रेयः परं राजन्यशश्च महदाप्स्यसे ।
कुलस्य संततिं चैव यथान्यायं यथाक्रमम् ॥ १२.१३८.२१९ ॥
ข้าแต่พระราชา ท่านจะได้รับความเจริญอันสูงสุดของการปกครองและเกียรติยศอันยิ่งใหญ่ และวงศ์ตระกูลของท่านจะดำรงสืบต่อไปโดยชอบธรรมและตามลำดับ
12.138.220
श्रुतं च ते भारत संधिविग्रहं ।
विभावितं बुद्धिविशेषकारितम्।
तथा त्ववेक्ष्य क्षितिपेन सर्वदा ।
निषेवितव्यं नृप शत्रुमण्डलम् ॥ १२.१३८.२२० ॥
ท่านได้ฟังเรื่องสงบศึกและสงครามแล้ว ข้าแต่ภรตะ ซึ่งถูกคิดขึ้นด้วยปัญญาพิเศษ ดังนั้น ข้าแต่พระราชา ผู้ปกครองพึงพิจารณาอย่างรอบคอบเสมอ และปฏิบัติต่อวงล้อมแห่งศัตรู