Mahābhārata · Adhyāya 12.139
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.139.1
उक्तो मन्त्रो महाबाहो विश्वासो नास्ति शत्रुषु ।
कथं हि राजा वर्तेत यदि सर्वत्र नाश्वसेत् ॥ १२.१३९.१ ॥
¡Oh tú de brazos poderosos!, has hablado de consejo, pero no hay confianza entre los enemigos. ¿Cómo debería conducirse un rey si en ningún lugar confía?
12.139.2
विश्वासाद्धि परं राजन्राज्ञामुत्पद्यते भयम् ।
कथं हि नाश्वसन्राजा शत्रूञ्जयति पार्थिवः ॥ १२.१३९.२ ॥
Oh rey, de la confianza surge en verdad el mayor temor entre los reyes. ¿Cómo vencerá a sus enemigos un rey que no confía?
12.139.3
एतन्मे संशयं छिन्धि मनो मे संप्रमुह्यति ।
अविश्वासे कथामेतामुपाश्रित्य पितामह ॥ १२.१३९.३ ॥
Oh abuelo, disipa esta duda mía, pues mi mente está totalmente confundida. Apoyándote en esta historia sobre la desconfianza, explícamelo.
12.139.4
शृणुष्व राजन्यो वृत्तो ब्रह्मदत्तनिवेशने ।
पूजन्या सह संवादो ब्रह्मदत्तस्य भूपतेः ॥ १२.१३९.४ ॥
Escucha, oh rey, lo ocurrido en el palacio de Brahmadatta: el diálogo del soberano Brahmadatta con Pūjanī.
12.139.5
काम्पिल्ये ब्रह्मदत्तस्य त्वन्तः पुरनिवासिनी ।
पूजी नाम शकुनिर्दीर्घकालं सहोपिता। ॥ १२.१३९.५ ॥
En Kāmpilya, en los aposentos interiores de Brahmadatta, vivió con él durante largo tiempo un pájaro mainá llamado Pūjī.
12.139.6
रुदज्ञा सर्वभूतानां यथा वै जीवजीवकः ।
सर्वज्ञा सर्वतत्त्वज्ञा तिर्यग्योनिं गताऽपि स ॥ १२.१३९.६ ॥
Así como el pájaro jīvajīvaka comprende los gritos de todos los seres, ella era omnisciente y conocía todas las verdades, aunque había nacido en una forma animal.
12.139.7
अभिप्रजाता सा तत्र पुत्रमेकं सुवर्चसम् ।
समकालं च राज्ञोऽपि देव्यां पुत्रो व्यजायत ॥ १२.१३९.७ ॥
Allí ella dio a luz a un hijo resplandeciente; al mismo tiempo, también nació un hijo de la reina del rey.
12.139.8
तयोरर्थे कृतज्ञा तु खेचरी पूजनी सदा ।
समद्रतीरं सा गत्वा आजहार फलद्वयम् ॥ १२.१३९.८ ॥
Por el bien de aquellos dos, la grata ave errante del cielo, siempre respetuosa, fue a la orilla del mar y trajo dos frutos.
12.139.9
अष्ट्यर्थं च स्वपुत्रस्य राजपुत्रस्य चैव ह ।
लमेकं सुतायादाद्राजपुत्राय चापरम् ॥ १२.१३९.९ ॥
Para alimentar a su propio hijo y al príncipe, dio uno a su hijo y el otro al príncipe.
12.139.10
…मृतास्यादसदृशं बलतेजोभिवर्धनम् ।
आदायादाय सैवाशु तयोः प्रादात्पुनः पुनः ॥ १२.१३९.१० ॥
…(alimento) de esto, extraordinario, que aumenta la fuerza y el vigor. Tomándolo una y otra vez, ella misma lo dio rápidamente a esos dos, una y otra vez.
12.139.11
ततोऽगच्छत्परां वृद्धिं राजपुत्रः फलाशनात् ।
ततः स धात्र्या कक्षेण उह्यमानो नृपात्मजः ॥ १२.१३९.११ ॥
Entonces el príncipe alcanzó un crecimiento supremo al comer la fruta; luego el hijo del rey era llevado en la cadera de la nodriza.
12.139.12
ददर्श तं पक्षिसुतं बाल्यादागत्य बालकः ।
ततो बाल्याच्च यत्नेन तेनाक्रीडत पक्षिणा ॥ १२.१३९.१२ ॥
El niño, llegando en su infancia, vio a la cría de aquella ave; luego, por su pequeñez, con cuidado comenzó a jugar con aquel pájaro.
12.139.13
शून्ये च तमुपादाय पक्षिणं समजातकम् ।
हत्वा ततः स राजेन्द्र धात्र्या हस्तमुपागतः ॥ १२.१३९.१३ ॥
¡Oh señor de los reyes! Llevando a aquel pájaro y a su cría de la misma especie a un lugar vacío y matándolos, el niño regresó entonces a las manos de la nodriza.
12.139.14
अथ सा पूजनी राजन्नागमत्फलहारिणी ।
अपश्यन्निहतं पुत्रं तेन बालेन भूतले ॥ १२.१३९.१४ ॥
Entonces, oh rey, la nodriza llegó trayendo frutos y vio a su hijo yacer muerto en el suelo, abatido por aquel niño.
12.139.15
बाष्पपूर्णमुखी दीना दृष्ट्वा तं पतितं सुतम् ।
पूजनी दुःखसंतप्ता रुदन्ती वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१३९.१५ ॥
Con el rostro lleno de lágrimas, afligida y atormentada por el dolor, la nodriza, al ver a su hijo caído, lloró y pronunció estas palabras.
12.139.16
क्षत्रिये संगतं नास्ति न प्रीतिर्न च सौहृदम् ।
कारणे सान्त्वयन्त्येते कृतार्थाः संत्यजन्ति च ॥ १२.१३९.१६ ॥
En un kṣatriya no hay compañía, ni afecto, ni amistad. Por alguna razón consuelan, y una vez cumplido su propósito, abandonan.
12.139.17
क्षत्रियेषु न विश्वासः कार्यः सर्वापकारिषु ।
अपकृत्यापि सततं सान्त्वयन्ति निरर्थकम् ॥ १२.१३९.१७ ॥
No se debe confiar en los kṣatriyas, sobre todo en quienes dañan a todos. Incluso después de hacer daño, ofrecen constantemente consuelos inútiles.
12.139.18
इयमस्य करोम्यद्य सदृशीं वैरयातनाम् ।
कृतघ्नस्य नृशंसस्य भृशं विश्वासघातिनः ॥ १२.१३९.१८ ॥
Ahora le daré un castigo de enemistad acorde a su merecido: al ingrato, cruel y profundamente traidor.
12.139.19
सहसंजातवृद्धस्य तथैव सहभोजिनः ।
शरण्यस्य वधश्चैव त्रिविधं तस्य किल्विषम् ॥ १२.१३९.१९ ॥
Matar a quien nació y creció junto a uno, asimismo a quien come con uno, y a quien ha buscado refugio: este pecado triple recae sobre él.
12.139.20
इत्युक्त्वा चरणाभ्यां तु नेत्रे नृपसुतस्य सा ।
हृत्वा स्वस्था तत इदं पूजनी वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१३९.२० ॥
Dicho esto, arrancó con sus pies los ojos del hijo del rey; luego, recobrada la calma, Pūjanī pronunció estas palabras.
12.139.21
इच्छयेह कृतं पापं सद्य एवोपसर्पति ।
कृतं प्रतिकृतं येषां न नश्यति शुभाशुभम् ॥ १२.१३९.२१ ॥
El pecado cometido aquí por voluntad propia regresa de inmediato; para aquellos cuyo acto y su retribución—bien y mal—no se pierden.
12.139.22
पापं कर्म कृतं किंचिद्यदि तस्मिन्न दृश्यते ।
निपात्यतेऽस्य पुत्रेषु पौत्रेष्वपि च नप्नृषु ॥ १२.१३९.२२ ॥
Si en él no se ve ningún acto pecaminoso realizado, se hace caer sobre sus hijos, sobre sus nietos e incluso sobre sus bisnietos.
12.139.23
ब्रह्मदत्तः सुतं दृष्ट्वा पूजन्या हृतलोचनम् ।
कृतप्रतिकृतं मत्वा पूजनीमिदमब्रवीत् ॥ १२.१३९.२३ ॥
Brahmadatta, al ver a su hijo a quien Pūjanī había quitado los ojos, considerando que era acción y retribución, le dijo esto a Pūjanī.
12.139.24
अस्ति वै कृतमस्माभिरस्ति प्रतिकृतं त्वया ।
उभयं तत्समीभूतं वस पूजनि मा गमः ॥ १२.१३९.२४ ॥
Nosotros hicimos nuestra acción, y tú has dado su retribución; ambas cosas se han igualado. Quédate aquí, oh Pūjanī, no te vayas.
12.139.25
सकृत्कृतापराधस्य तत्रैव परिलम्बतः ।
न तद्बुधाः प्रशंसन्ति श्रेयस्तत्रापसर्पणम् ॥ १२.१३९.२५ ॥
Los sabios no alaban a quien, habiendo cometido una falta una vez, se demora allí mismo; retirarse de ese lugar es lo mejor.
12.139.26
सान्त्वे प्रयुक्ते विवृते वैरे चैव न विश्वसेत् ।
क्षिप्रं स हन्यते मूढो न हि वैरं प्रशाम्यति ॥ १२.१३९.२६ ॥
Aunque se empleen palabras conciliadoras y la enemistad se haya manifestado, no se debe confiar; el necio es abatido pronto, pues la enemistad no se apacigua.
12.139.27
अन्योन्यकृतवैराणां पुत्रपौत्रं नियच्छति ।
पुत्रपौत्रविनाशे च परलोकं नियच्छति ॥ १२.१३९.२७ ॥
La enemistad entre quienes se han hecho enemigos mutuamente alcanza a hijos y nietos; y con la destrucción de hijos y nietos conduce incluso al otro mundo.
12.139.28
सर्वेषां कृतवैराणामविश्वासः सुखावहः ।
एकान्ततो न विश्वासः कार्यो विश्वासघातके ॥ १२.१३९.२८ ॥
La desconfianza hacia todos los que han hecho enemistad trae felicidad; de ningún modo se debe confiar por completo en quien traiciona la confianza.
12.139.29
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नमपि मूलं निकृन्तति।
कामं विश्वासयेदन्यान्परेषां च न विश्वसेत् ॥ १२.१३९.२९ ॥
No se debe confiar en quien no es digno de confianza, ni confiar en exceso ni siquiera en quien sí lo es; el miedo nacido de la confianza corta incluso la raíz. Si se quiere, se puede hacer que otros confíen, pero no se debe confiar en otros.
12.139.30
माता पिता बान्धवानां वरिष्ठौ ।
भार्या क्षेत्रं बीजमात्रं तु पुत्रः।
भ्राता शत्रुः क्लिन्नपाणिर्वयस्य ।
आत्मा ह्येकः सुखदुःखस्य भोक्ता ॥ १२.१३९.३० ॥
La madre y el padre son los primeros entre los parientes; la esposa es el campo, el hijo solo la semilla. El hermano puede volverse enemigo, el amigo alguien de manos húmedas (un engañador). El yo solo es quien experimenta el placer y el dolor.
12.139.31
अन्योन्यकृतवैराणां न संधिरुपपद्यते ।
स च हेतुरतिक्रान्तो यदर्थमहमावसम् ॥ १२.१३९.३१ ॥
Entre quienes se han hecho enemistad mutuamente no es posible la reconciliación. Y la causa por la que yo habitaba aquí ya ha pasado.
12.139.32
पूजितस्यार्थमानाभ्यां सान्त्वं पूर्वापकारिणः ।
हृदयं भवत्यविश्वस्तं कर्म त्रासयते बलात् ॥ १२.१३९.३२ ॥
Aunque honrado con riquezas y respeto, el corazón de quien antes fue dañado se vuelve desconfiado ante las palabras de consuelo del que le hizo daño; y su acción aterroriza por la fuerza.
12.139.33
पूर्वं संमानना यत्र पश्चाच्चैव विमानना ।
जह्यात्स सत्ववान्वासं संमानितविमानितः ॥ १२.१३९.३३ ॥
Allí donde primero hay honor y después deshonra, el hombre firme debe abandonar esa morada; así debe hacer quien, habiendo sido honrado, es luego deshonrado.
12.139.34
उषिताऽस्मि तवागारे दीर्घकालमहिंसिता ।
तदिदं वैरमुत्पन्नं सुखमास्ख व्रजाम्यहम् ॥ १२.१३९.३४ ॥
He vivido en tu casa mucho tiempo, sin daño. Ahora ha surgido esta enemistad; quédate sentado en paz, que yo me voy.
12.139.35
यः कृते प्रतिकुर्याद्वै न स तत्रापराध्नुयात् ।
अनृणस्तेन भवति वस पूजनि मागमः ॥ १२.१३९.३५ ॥
Quien devuelve lo que se le ha hecho no comete ninguna falta en ello; con eso queda libre de deuda. Oh Pūjanī, quédate aquí, no te vayas.
12.139.36
न कृतस्य तु कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः ।
हृदयं तत्र जानाति कर्तुश्चैव कृतस्य च ॥ १२.१३९.३६ ॥
Entre la acción realizada y quien la realizó no se restablece de nuevo la amistad. Allí el corazón conoce tanto al autor como la acción cometida.
12.139.37
कृतस्य चैव कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः ।
वैरस्योपशमो दृष्टः पापं नोपाश्नुते पुनः ॥ १२.१३९.३७ ॥
La amistad entre quien fue agraviado y quien agravió puede volver a unirse; se ve la calma de la enemistad, y (el hombre) ya no incurre en pecado.
12.139.38
नास्ति वैरमतिक्रान्तं सान्त्वितोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
विश्वासाद्बध्यते लोकस्तस्माच्छ्रेयोप्यदर्शनम् ॥ १२.१३९.३८ ॥
Pensando "la enemistad no ha pasado; he sido apaciguado", no se debe tomar confianza. Por la confianza las personas quedan atadas; por eso es mejor no mostrarse.
12.139.39
तरसा ये न शक्यन्ते शस्त्रैः सुनिसितैरपि ।
साम्ना तेऽपि निगृह्यते गजा इव करेणुभिः ॥ १२.१३९.३९ ॥
A quienes no se puede dominar por la fuerza, ni siquiera con armas muy afiladas, también se les puede contener por la conciliación, como los elefantes machos son contenidos por las hembras.
12.139.40
संवासाज्जायते स्नेहो जीवितान्तकरेष्वपि ।
अन्योन्यस्य हि विश्वासः श्वानश्वपचयोरिव ॥ १२.१३९.४० ॥
Del convivir nace el afecto, incluso entre quienes son la muerte de la vida; nace también la confianza mutua, como entre los perros y los cocineros de perros (parias).
12.139.41
अन्योन्यकृतवैराणां संवासान्मृदुतां गतम् ।
नैव तिष्ठति तद्वैरं पुष्करस्थमिवोदकम् ॥ १२.१३९.४१ ॥
La enemistad de quienes se han hecho daño mutuamente se suaviza por la convivencia; no permanece, como el agua sobre una hoja de loto.
12.139.42
वैरं पञ्चसमुत्थानं तच्च बुध्यन्ति पण्डिताः ।
स्त्रीकृतं वास्तुजं वाग्जं स्वसपत्नापराधजम् ॥ १२.१३९.४२ ॥
La enemistad tiene cinco orígenes, y los sabios los comprenden: nacida de una mujer, nacida de la tierra (la propiedad), nacida de las palabras y nacida de la ofensa del propio rival.
12.139.43
तत्र दाता न हन्तव्यः क्षत्रियेण विशेषतः ।
प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा बुद्ध्वा दोषबलाबलम् ॥ १२.१३९.४३ ॥
Allí no debe matarse a un dador, sobre todo por un kṣatriya, sea abiertamente o en secreto, habiendo comprendido la fuerza y la debilidad de la falta.
12.139.44
कृतवैरे न विश्वासः कार्यस्त्विह सुहृद्यपि ।
प्रच्छन्नं तिष्ठते वैरं गूढोऽग्निरिव दारुषु ॥ १२.१३९.४४ ॥
No debe depositarse confianza en quien ha creado enemistad, ni siquiera en un amigo aquí; la enemistad permanece oculta, como el fuego escondido en la madera.
12.139.45
न वित्तेन न पारुष्यैर्न च सान्त्वेन च श्रुतैः ।
वैराग्निः शाम्यते राजन्निमग्नोऽग्निरिवार्णवे ॥ १२.१३९.४५ ॥
Ni con riquezas, ni con palabras duras, ni con conciliación o saber se apaga el fuego de la enemistad, oh rey, como un fuego sumergido en el océano.
12.139.46
न हि वैराग्निरुद्धूतः कर्म चाप्यपराधजम् ।
शाम्यत्यदग्ध्वा नृपते विना ह्येकतरक्षयात् ॥ १२.१३९.४६ ॥
Cuando el fuego de la enemistad se ha avivado, y la acción nacida de la ofensa, no se apaga, oh rey, sin quemar, salvo por la destrucción de uno de los dos.
12.139.47
सत्कृतस्यार्थामनाभ्यां तत्र पूर्वापकारिणः ।
नैव शान्तिर्न विश्वासः कर्मणा जायते बलात् ॥ १२.१३९.४७ ॥
Hacia quien antes causó daño, aunque sea honrado con dones y respeto, no surgen allí ni paz ni confianza; no nacen por la acción ni por la fuerza.
12.139.48
नैवापकारे कस्मिंश्चिदहं त्वयि तथा भवान् ।
उषितावाऽपि चक्रितं नेदानीं विश्वसाम्यहम् ॥ १२.१३९.४८ ॥
En ningún daño he hecho yo a ti, ni tú a mí, aunque hayamos convivido así; sin embargo, habiendo estado alerta, ahora no confío.
12.139.49
कालेन क्रियते कार्यं तथैव विविधाः क्रियाः ।
कालेनैव प्रवर्तन्ते कः कस्येत्यपराध्यति ॥ १२.१३९.४९ ॥
Por el tiempo se realiza la acción, y asimismo las diversas acciones; por el tiempo solo proceden. ¿Quién, pues, ofende a quién?
12.139.50
तुल्यं चोभे प्रवर्तेते मरणं जन्म चैव हि ।
कार्यते चैव कालेन तन्निमित्तं न जीवति ॥ १२.१३९.५० ॥
La muerte y el nacimiento proceden por igual; el tiempo es quien los causa, y por su causa nadie vive.
12.139.51
बध्यन्ते युगपत्केचिदेकैकं चापरे तथा ।
कालो दहति भूतानि संप्राप्तोऽग्निरिवेन्धनम् ॥ १२.१३९.५१ ॥
Unos son atados a la vez y otros uno a uno; así el tiempo consume a los seres, como el fuego que ha llegado al combustible.
12.139.52
नाहं प्रमाणं नैव त्वभन्योन्यं कारणं शुभे ।
कालो नित्यमुपादत्ते सुखं दुःखं च देहिनाम् ॥ १२.१३९.५२ ॥
Oh bienaventurada, ni yo soy la autoridad ni tú la causa del otro; el tiempo siempre toma para los seres encarnados el placer y el dolor.
12.139.53
एवं वसेह सन्नेहा यथाकाममहिंसिता ।
यत्कृतं तत्तु मे क्षान्तं त्वं च वै क्षम पूजनि ॥ १२.१३९.५३ ॥
Así, permanece aquí con afecto, como desees, sin daño. Lo que yo hice, lo he perdonado; y tú también perdona, oh venerada.
12.139.54
यदि कालः प्रमाणं ते न वैरं कस्यचिद्भवेत् ।
कस्मादपचितिं यान्ति बान्धवा बान्धवे हते ॥ १२.१३९.५४ ॥
Si el tiempo es tu autoridad y nadie debería tener enemistad, ¿por qué los parientes buscan venganza cuando un pariente es muerto por otro?
12.139.55
कस्माद्देवासुराः सर्वे अन्योन्यमभिजघ्निरे ।
यदि कालेन निर्याणं सुखदुःखे भवाभवौ ॥ १२.१३९.५५ ॥
Si la partida, el placer y el dolor, y el ser y el no ser llegan por el tiempo, ¿por qué los dioses y los demonios se golpearon unos a otros?
12.139.56
भिषजो भैषजं कर्तुं कस्मादिच्छन्ति रोगिणः ।
यदि कालेन पच्यन्ते भेषजैः किं प्रयोजनम् ॥ १२.१३९.५६ ॥
Si los enfermos maduran y perecen por el tiempo, ¿por qué los médicos quieren dar medicina y los enfermos la desean? ¿De qué sirven las medicinas?
12.139.57
प्रलापः सुमहान्कस्मात्क्रियते शोकमूर्च्छितैः ।
यदि कालः प्रमाणं ते कस्माद्धर्मोऽस्ति कर्तृषु ॥ १२.१३९.५७ ॥
¿Por qué quienes están aturdidos por el dolor hacen un lamento tan grande? Si el tiempo es tu medida, ¿por qué hay deber entre los que actúan?
12.139.58
तव पुत्रो ममापत्यं हतवान्हिंसितो मया ।
अनन्तरं त्वयाहं च बाधितव्या महीपते ॥ १२.१३९.५८ ॥
Tu hijo mató a mi descendencia, y yo lo herí. Oh señor de la tierra, después tú debes dañarme y yo debo dañarte.
12.139.59
अहं हि पुत्रशोकेन कृतपापा तवात्मजे ।
तथा त्वया प्रहर्तव्यं मयि तत्त्वं च मे शृणु ॥ १२.१३९.५९ ॥
En verdad, por dolor a mi hijo cometí una falta contra tu hijo. Por eso debes golpearme. Ahora escucha mi verdad.
12.139.60
भक्षार्थं क्रीडनार्थं च नरा वाञ्छन्ति पक्षिणः ।
तृतीयो नास्ति संयोगो वधबन्धादृते क्षमः ॥ १२.१३९.६० ॥
Los hombres desean a las aves para comer y para divertirse. No hay una tercera relación aparte de matar y atar, ni es adecuada.
12.139.61
वधबन्धभयादेके मोक्षतन्त्रमुपाश्रिताः ।
जनीमरणजं दुःखं प्राहुर्वेदविदो जनाः ॥ १२.१३९.६१ ॥
Por temor a la muerte y a la ligadura, algunos se acogen a la doctrina de la liberación. Los conocedores de los Vedas declaran el sufrimiento nacido del nacimiento y la muerte.
12.139.62
सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वस्य दयिताः सुताः ।
दुःखादुद्विजते सर्वं सर्वस्य सुखमीप्सितम् ॥ १२.१३९.६२ ॥
La vida es querida por todos, y los hijos son queridos por todos. Ante el sufrimiento todo se estremece; a todos les importa la felicidad que desean.
12.139.63
दुःखं जरा ब्रह्मदत्त दुःखमर्थविपर्ययः ।
दुःखं चानिष्टसंवासो दुःखमिष्टवियोजनम् ॥ १२.१३९.६३ ॥
Oh Brahmadatta, la vejez es sufrimiento; el revés de la fortuna es sufrimiento. Convivir con lo indeseado es sufrimiento, y la separación de lo amado es sufrimiento.
12.139.64
वैरबन्धकृतं दुःखं स्त्रीकृतं सह तथा ।
दुःखं दुःखेन सततं विवर्धति… धिप ॥ १२.१३९.६४ ॥
El sufrimiento causado por la enemistad y la ligadura, y asimismo el causado por las mujeres; el sufrimiento crece sin cesar con el sufrimiento… dhip.
12.139.65
न दुःखं परदुःखे वै केचिदाहुर…यः ।
यो दुःखं नाभिजानाति स जल्पति माहाजने ॥ १२.१३९.६५ ॥
Algunos dicen que en el sufrimiento ajeno no hay dolor… Quien no conoce el sufrimiento habla en vano en la gran asamblea.
12.139.66
यस्तु शोचति दुःखार्ताः स कथं वक्तमुत्सहेत ।
रसज्ञः सर्वदुःखस्य यथाऽऽत्मनि तथा परे ॥ १२.१३९.६६ ॥
¿Cómo se atrevería a hablar quien se aflige por los atormentados por el sufrimiento? Quien conoce el sabor de todo sufrimiento lo conoce en los demás como en sí mismo.
12.139.67
भिन्ना श्लिष्टा न सज्यन्ते शस्त्रैः सुनिशितैरपि ।
साम्ना तेऽपि निगृह्यन्ते गजा इव करेणुभिः ॥ १२.१३९.६७ ॥
Lo roto y vuelto a unir no se adhiere, ni siquiera con las armas más afiladas; pero también estos se dominan por la conciliación, como los elefantes son dominados por las hembras.
12.139.68
यत्कृतं ते मया राजंस्त्वया च मम यत्कृतम् ।
न तद्वर्षशतैः शक्यं व्यपोहितुमरिंदम् ॥ १२.१३९.६८ ॥
Oh rey, lo que tú me hiciste y lo que yo te hice no puede borrarse ni en cien años, oh domador de enemigos.
12.139.69
आवयोः कृतमन्योन्यं तस्य संधिर्न विद्यते ।
स्मृत्वास्मृत्वा हि ते पुत्रं नवं वैरं भविष्यति ॥ १२.१३९.६९ ॥
Lo que nosotros dos nos hemos hecho mutuamente no tiene reconciliación; recordando o olvidando a tu hijo, surgirá una nueva enemistad.
12.139.70
वैरमन्तिकमासाद्य यः प्रीतिं कर्तुमिच्छति ।
मृण्मयस्येव भग्नस्य तस्य संधिर्न विद्यते ॥ १२.१३९.७० ॥
Para quien, habiéndose acercado la enemistad, desea hacer amistad, no hay reconciliación, como con una vasija de barro rota.
12.139.71
निश्चयः स्वार्थशास्त्रेषु न विश्वासः सुखोदयः ।
उशना चैव गाथे द्वे प्रह्लादायाब्रवीत्पुरा ॥ १२.१३९.७१ ॥
La certeza está en los tratados del propio interés; la confianza no es fuente de felicidad. Uśanas dijo antaño estas dos estrofas a Prahlāda.
12.139.72
ये वैरिणः श्रद्दधते सत्ये सत्येतरेऽपि वा ।
वध्यन्ते श्रद्दधाना हि मधु शुष्कतृणैरिव ॥ १२.१३९.७२ ॥
Los enemigos que confían en la verdad o incluso en la falsedad: los que confían son muertos, como la miel por la hierba seca.
12.139.73
न हि वैराणि शाम्यन्ति कुलेष्वादशमाद्युगात् ।
आख्यातारश्च विद्यन्ते कुले चेज्जायते पुमान् ॥ १२.१३९.७३ ॥
Las enemistades no se apaciguan en las familias ni hasta la décima generación; y si nace un hombre en la familia, siempre hay quienes la recuerdan.
12.139.74
उपगृह्य तु वैराणि सान्त्वयन्ति नराधिपाः ।
अथैनं प्रतिहिंसन्ति पूर्णं घटमिवाश्मनि ॥ १२.१३९.७४ ॥
Los reyes aceptan las enemistades y fingen apaciguarlas; luego lo golpean a él, como un cántaro lleno arrojado contra una piedra.
12.139.75
सदा न विश्वसेद्राजन्पापं कृत्वेह कस्यचित् ।
अपकृत्य परेषां हि विश्वासाद्दुःखमश्नुते ॥ १२.१३९.७५ ॥
Oh rey, quien ha cometido una falta contra alguien en este mundo nunca debe confiar; pues quien ha perjudicado a otros sufre dolor por confiar.
12.139.76
नाविश्वासाच्चिनोत्यर्थमीहते चापि किंचन ।
भयात्त्वेकतरं मित्रं कृतकृत्या भवत्विह ॥ १२.१३९.७६ ॥
Quien no desconfía no acumula riquezas ni se esfuerza por nada; pero por miedo, que uno haga amigo a uno de los dos y logre su propósito aquí.
12.139.77
यस्येह व्रणिनौ पादौ पभ्द्यां च परिधावतः ।
क्षिण्येते तस्य तौ पादौ सुगुप्तमपि धावतः ॥ १२.१३९.७७ ॥
Aquí, a quien tiene los pies heridos, esos pies se consumen cuando corre con ellos, aunque corra bien protegido.
12.139.78
नेत्राभ्यां सरुजाभ्यां यः प्रतिवातमुदीक्षते ।
तस्य वायुरुजाऽत्यर्थं नेत्रयोर्भवति ध्रुवम् ॥ १२.१३९.७८ ॥
Para quien mira contra el viento con los ojos doloridos, el dolor del viento ciertamente se vuelve sumamente grande en sus ojos.
12.139.79
दुष्टं पन्थानमासाद्य यो मोहादभिपद्यते ।
आत्मनो बलमज्ञात्वा तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ १२.१३९.७९ ॥
Quien, habiendo llegado a un camino peligroso, se adentra en él por delusión, sin conocer su propia fuerza, para él la vida termina en el fin de ese camino.
12.139.80
यस्तु वर्षमविज्ञाय क्षेत्रं कर्षति कर्षकः ।
हीनः पुरुषकारेण तस्य वै नाप्नुते फलम् ॥ १२.१३९.८० ॥
Pero el agricultor que ara su campo sin conocer la estación de lluvias, carente de esfuerzo humano, en verdad no obtiene el fruto.
12.139.81
यस्तु तिक्तं कषायं वा स्वादु वा मधुरं हितम् ।
आहारं कुरुते नित्यं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १२.१३९.८१ ॥
Quien siempre toma alimento amargo, astringente o dulce, agradable, dulce y saludable, es apto para la inmortalidad.
12.139.82
पथ्यं मुक्त्वा तु यो मोहाद्दुष्टमश्नाति भोजनम् ।
परिणाममविज्ञाय तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ १२.१३९.८२ ॥
Quien, abandonando el alimento saludable, por delusión come comida dañina, sin conocer sus consecuencias, para él la vida termina en ese final.
12.139.83
दैवं पुरुषकारश्च स्थितावन्योन्यसंश्रयात् ।
उदात्तं कर्म वै तत्र दैवं क्लीबा उपासते ॥ १२.१३९.८३ ॥
El destino y el esfuerzo humano se sostienen mutuamente; allí la acción noble es en verdad lo esencial; los débiles adoran al destino.
12.139.84
कर्म चात्महितं कार्यं तीक्ष्णं वा यदि वा मृदु ।
ग्रस्यतेऽकर्मशीलस्तु सदाऽनर्थैरकिंचनः ॥ १२.१३९.८४ ॥
Uno debe realizar la acción beneficiosa para sí mismo, sea dura o suave; quien no es activo siempre es atrapado por desgracias y queda desamparado.
12.139.85
तस्मात्संशयितव्येऽर्थे कार्य एव पराक्रमः ।
सर्वस्वमपि संत्यज्य कार्यमात्महितं नरैः ॥ १२.१३९.८५ ॥
Por tanto, en un asunto dudoso solo debe mostrarse valor; los hombres deben hacer lo que les beneficia, aun renunciando a todas sus posesiones.
12.139.86
विद्या शौचं च दाक्ष्यं च बलं शौर्यं च पञ्चमम् ।
मित्राणि सहजान्याहुर्वर्तयन्तीह यैर्बुधाः ॥ १२.१३९.८६ ॥
El saber, la pureza, la destreza, la fuerza y, en quinto lugar, el valor: a estos los sabios llaman amigos naturales, con los que logran sus empresas aquí.
12.139.87
निवेशनं च कुप्यं च क्षेत्रं भार्यां सुहृज्जनम् ।
एतान्युपचितान्याहुः सर्वत्र लभते पुमान् ॥ १२.१३९.८७ ॥
La morada, los bienes del hogar, la tierra, la esposa y las personas benevolentes: a esto se le llama riqueza acumulada, y el hombre lo obtiene en todas partes.
12.139.88
सर्वत्र रमते प्राज्ञः सर्वत्र च विरोचते ।
न विभीषयते किंचिद्भीषितो न बिभेति च ॥ १२.१३९.८८ ॥
El sabio halla placer en todas partes y brilla en todas partes. No atemoriza a nadie, y aunque sea amenazado, no teme.
12.139.89
नित्यं बुद्धिमतोऽप्यर्थः स्वल्पकोऽपि विवर्धते ।
दाक्ष्येण कुर्वतां कर्मं संयमात्प्रतितिष्ठति ॥ १२.१३९.८९ ॥
Para el hombre inteligente la riqueza, por pequeña que sea, siempre crece; para quienes actúan con destreza, se afianza mediante el dominio de sí.
12.139.90
गृहस्नेहावबद्धानां नराणामल्पमेधसाम् ।
कुस्त्री खादति मांसानि माघमां सेगवा इव ॥ १२.१३९.९० ॥
Una mala esposa devora la carne de los hombres de escaso entendimiento atados por el amor al hogar, como el mes de Māgha devora al ganado junto con ellos.
12.139.91
गृहं क्षेत्राणि मित्राणि स्वदेश इति चापरे ।
इत्येवमवसीदन्ति नरा बुद्धिविपर्यये ॥ १२.१३९.९१ ॥
Otros dicen: la casa, los campos, los amigos, la tierra natal. Así, cuando el entendimiento se trastorna, los hombres se hunden.
12.139.92
उत्पथाच्च विमानाच्च देशाद्दुर्भिक्षपीडितात् ।
अन्यत्र वसतिं गच्छेद्वसेद्वा नित्यमानितः ॥ १२.१३९.९२ ॥
Desde un camino equivocado, desde la humillación o desde una tierra azotada por el hambre, uno debe ir a vivir a otro lugar; o bien vivir donde siempre sea honrado.
12.139.93
तस्मादन्यत्र यास्यामि वस्तुं नाहमिहोत्सहे ।
कृतमेतदनाहार्यं तव पुत्रे च पार्थिव ॥ १२.१३९.९३ ॥
Por eso iré a vivir a otro lugar; no tengo ánimo de quedarme aquí. Oh rey, lo que tú y tus hijos habéis hecho no puede soportarse.
12.139.94
कुभार्यां च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम् ।
कुसंबन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ १२.१३९.९४ ॥
A la mala esposa, al mal hijo, al mal rey, al mal amigo, a la mala parentela y al mal país, uno debe evitarlos desde lejos.
12.139.95
कुमित्रे नास्ति विश्वासः कुभार्यायां कुतो रतिः ।
कुराज्ये निर्वृतिर्नास्ति कुदेशे नास्ति जीविका ॥ १२.१३९.९५ ॥
No hay confianza en un mal amigo; ¿de dónde viene el deleite con una mala esposa? No hay sosiego en un mal reino; no hay sustento en un mal país.
12.139.96
कुपुत्रे सौहृदं नास्ति नित्यमस्थिरसौहृदम् ।
अवमानः कुंसबन्धे भवत्यर्थविपर्यये ॥ १२.१३९.९६ ॥
No hay afecto por un mal hijo; su afecto es siempre inestable. En una mala relación surge la humillación cuando la fortuna se trastorna.
12.139.97
सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र निर्वृतिः ।
तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीवति ॥ १२.१३९.९७ ॥
Es esposa la que dice lo agradable; es hijo aquel en quien hay sosiego; es amigo aquel en quien hay confianza; es patria el lugar donde uno vive.
12.139.98
यत्र नास्ति बलात्कारः स राजा तीव्रशासनः ।
स च यौनाभिसंबन्धो यः सतोऽपि बुभूषति ॥ १२.१३९.९८ ॥
Rey es aquel de severo gobierno donde no hay violencia; y es vínculo matrimonial el que, incluso entre los buenos, aspira a existir.
12.139.99
भार्या देशोऽथ मित्राणि पुत्रसंबन्धिबान्धवाः ।
एते सर्वे गुणवति धर्मनेत्रे महीपतौ ॥ १२.१३९.९९ ॥
Esposa, tierra, amigos, hijos, parientes y allegados: todos ellos descansan en un monarca virtuoso cuyo guía es el dharma.
12.139.100
अधर्मज्ञस्य विषये प्रजा नश्यन्ति निग्रहात् ।
राजा मूलं त्रिवर्गस्य अप्रमत्तोऽनुपालयन् ॥ १२.१३९.१०० ॥
En un reino cuyo gobernante ignora el dharma, los súbditos perecen por la opresión; el rey es la raíz de las tres metas y debe proteger a su pueblo con vigilancia constante.
12.139.101
बलिषङ्भागमुद्धृत्य फलं समुपयोजयेत् ।
न रक्षति प्रजाः सम्यग्यः स पार्थिवतस्करः ॥ १२.१३९.१०१ ॥
Tomando la sexta parte de la cosecha como tributo, debe emplearla debidamente; el rey que no protege bien a sus súbditos es un ladrón con forma de rey.
12.139.102
दत्वाऽभयं यः स्वयमेव राजा ।
न तत्प्रमाणं कुरुतेऽर्थलोभात्।
स सर्वलोकादुपलभ्य पाप ।
मधर्मबुद्धिर्निरयं प्रयाति ॥ १२.१३९.१०२ ॥
El rey que, habiendo él mismo concedido seguridad, por codicia de riquezas no la reconoce como válida, obtiene el mal de todos los mundos y, con mente injusta, va al infierno.
12.139.103
दत्त्वाऽभयं स्वयं राजा प्रमाणं कुरुते यदि ।
स सर्वं सुखमाप्नोति प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२.१३९.१०३ ॥
El rey que, dando él mismo seguridad y protegiendo a sus súbditos con dharma, observa la norma, obtiene toda felicidad.
12.139.104
पिता भ्राता गुरुः शास्ता वह्निर्वैश्रवणो यमः ।
सप्त राज्ञो गुणानेतान्मनुराह प्रजापतिः ॥ १२.१३९.१०४ ॥
Padre, hermano, maestro, gobernante, fuego, Kubera y Yama: estas siete son las cualidades del rey, dijo Manu, señor de las criaturas.
12.139.105
पिता हि राजा लोकस्य प्रजानां योऽनुकम्पिता ।
तस्मिन्मिथ्यापनीते हि तिर्यग्भवति मानवः ॥ १२.१३९.१०५ ॥
El rey es, en verdad, el padre de los súbditos del mundo, quien les muestra compasión; cuando es apartado falsamente, el hombre se desvía.
12.139.106
संभावयति मातेव दीनमप्युपपद्यते ।
दहत्यग्निरिवानिष्टान्यमयत्यहितांस्तदा ॥ १२.१३९.१०६ ॥
Como una madre honra incluso a los desvalidos y los atiende; como el fuego consume lo dañino y aflige a los enemigos.
12.139.107
इष्टेषु विसृजन्नर्थान्कुबेर इव कामदः ।
गुरुर्धर्मोपदे… गोप्ता च परिपालनात् ॥ १२.१३९.१०७ ॥
Al repartir riquezas entre los queridos, es como Kubera, concedor de deseos; en la enseñanza del dharma es maestro, y por su buena guarda es protector.
12.139.108
यस्तु रञ्जयते … पौरजानपदान्गुणैः ।
न तस्य भ्रश्यते…ज्यं गुणधर्मानुपालनात् ॥ १२.१३९.१०८ ॥
Pero aquel que complace a los habitantes de la ciudad y del campo con sus buenas cualidades: su … reino no decae, por el cumplimiento de los deberes de las buenas cualidades.
12.139.109
यः सम्यक्प्रति…ह्णाति पौरजानपदार्चनम् ।
स सुखं प्रेक्षते राजा इह लोके परत्र च ॥ १२.१३९.१०९ ॥
El rey que honra debidamente a los habitantes de la ciudad y del campo contempla la dicha en este mundo y en el otro.
12.139.110
नित्योद्विग्नाः प्रजा यस्य करुभारप्रपीडिताः ।
अनर्थैर्विप्रलुप्यन्ते स गच्छति पराभवम् ॥ १२.१३९.११० ॥
El rey cuyos súbditos viven siempre inquietos y oprimidos por la carga de los tributos ve perecer a su pueblo por las desgracias; él mismo cae en la ruina.
12.139.111
प्रजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महोत्पलम् ।
स राजा सर्वसुखदः स्वर्गलोके महीयते ॥ १२.१३९.१११ ॥
El rey cuyos súbditos florecen como grandes loto en un lago, dador de dicha para todos, es honrado en el mundo celestial.
12.139.112
बलिना विग्रहो राजन्न कदाचित्प्रशस्यते ।
बलिना विग्रही तस्य कुतो राज्यं कुतः सुखम् ॥ १२.१३९.११२ ॥
Oh rey, una disputa con el poderoso nunca es alabada. Para quien riñe con el poderoso, ¿dónde está el reino y dónde la dicha?
12.139.113
सैवमुक्त्वा शकुनिका ब्रह्मदत्तं नराधिपम् ।
राजानं समनुज्ञाप्य जगामाभीप्सितां दिशम् ॥ १२.१३९.११३ ॥
Habiendo hablado así, Śakunikā se despidió del rey Brahmadatta y partió hacia la dirección que deseaba.
12.139.114
एतत्ते ब्रह्मदत्तस्य पूजन्या सह भाषितम् ।
मयोक्तं भरतश्रेष्ठ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १२.१३९.११४ ॥
Esta conversación de Brahmadatta con Pūjanī te la he contado yo, oh mejor de los Bharatas. ¿Qué más deseas oír?