มหาภารตะ · อัธยายะ 12.139
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.139.1
उक्तो मन्त्रो महाबाहो विश्वासो नास्ति शत्रुषु ।
कथं हि राजा वर्तेत यदि सर्वत्र नाश्वसेत् ॥ १२.१३९.१ ॥
ข้าแต่ผู้มีแขนทรงพลัง ท่านได้กล่าวถึงการปรึกษาหารือ แต่ไม่มีความไว้วางใจในหมู่ศัตรู พระราชาจะดำเนินชีวิตอย่างไรได้ หากไม่ไว้วางใจใครเลย
12.139.2
विश्वासाद्धि परं राजन्राज्ञामुत्पद्यते भयम् ।
कथं हि नाश्वसन्राजा शत्रूञ्जयति पार्थिवः ॥ १२.१३९.२ ॥
ข้าแต่พระราชา ความหวาดกลัวอันยิ่งใหญ่ย่อมเกิดขึ้นแก่บรรดากษัตริย์เพราะความไว้วางใจ พระราชาผู้ไม่ไว้วางใจจะพิชิตศัตรูได้อย่างไร
12.139.3
एतन्मे संशयं छिन्धि मनो मे संप्रमुह्यति ।
अविश्वासे कथामेतामुपाश्रित्य पितामह ॥ १२.१३९.३ ॥
ข้าแต่ปู่ โปรดตัดความสงสัยของข้าพเจ้านี้เสียเถิด เพราะใจของข้าพเจ้าสับสนยิ่งนัก โปรดอธิบายเรื่องราวแห่งความไม่ไว้วางใจนี้ให้ข้าพเจ้าฟังด้วย
12.139.4
शृणुष्व राजन्यो वृत्तो ब्रह्मदत्तनिवेशने ।
पूजन्या सह संवादो ब्रह्मदत्तस्य भूपतेः ॥ १२.१३९.४ ॥
ข้าแต่พระราชา จงฟังเรื่องที่เกิดขึ้นในวังของพรหมทัตเถิด คือบทสนทนาระหว่างพระราชาพรหมทัตผู้เป็นเจ้าแผ่นดินกับปูชนี
12.139.5
काम्पिल्ये ब्रह्मदत्तस्य त्वन्तः पुरनिवासिनी ।
पूजी नाम शकुनिर्दीर्घकालं सहोपिता। ॥ १२.१३९.५ ॥
ในนครกัมปิลยะ ในที่ประทับฝ่ายในของพรหมทัต มีนกเมนาชื่อปูชี อาศัยอยู่กับพระองค์เป็นเวลานาน
12.139.6
रुदज्ञा सर्वभूतानां यथा वै जीवजीवकः ।
सर्वज्ञा सर्वतत्त्वज्ञा तिर्यग्योनिं गताऽपि स ॥ १२.१३९.६ ॥
ดุจนกชีวชีวกะที่รู้เสียงร้องของสรรพสัตว์ นางเป็นผู้รอบรู้ทุกสิ่งและเข้าใจสัจธรรมทั้งปวง แม้จะเกิดเป็นสัตว์เดรัจฉานก็ตาม
12.139.7
अभिप्रजाता सा तत्र पुत्रमेकं सुवर्चसम् ।
समकालं च राज्ञोऽपि देव्यां पुत्रो व्यजायत ॥ १२.१३९.७ ॥
ที่นั่นนางได้ให้กำเนิดบุตรผู้รุ่งเรืองหนึ่งตน และในเวลาเดียวกัน พระมเหสีของพระราชาก็ประสูติพระโอรสด้วย
12.139.8
तयोरर्थे कृतज्ञा तु खेचरी पूजनी सदा ।
समद्रतीरं सा गत्वा आजहार फलद्वयम् ॥ १२.१३९.८ ॥
เพื่อประโยชน์แก่ทั้งสองพระองค์ ปูชนีนกผู้มีความกตัญญูซึ่งท่องไปในอากาศ ได้นำผลไม้สองผลมาถวายอยู่เสมอ โดยไปยังชายฝั่งทะเล
12.139.9
अष्ट्यर्थं च स्वपुत्रस्य राजपुत्रस्य चैव ह ।
लमेकं सुतायादाद्राजपुत्राय चापरम् ॥ १२.१३९.९ ॥
เพื่อเลี้ยงดูบุตรของตนและราชกุมารด้วย นางให้ผลหนึ่งแก่บุตรของตน และให้อีกผลหนึ่งแก่ราชกุมาร
12.139.10
…मृतास्यादसदृशं बलतेजोभिवर्धनम् ।
आदायादाय सैवाशु तयोः प्रादात्पुनः पुनः ॥ १२.१३९.१० ॥
…(อาหาร)จากสิ่งนี้ ไม่เหมือนใคร เพิ่มพูนกำลังและความเข้มแข็ง นางนำมาให้ทั้งสองพระองค์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า และรีบนำไปถวายเองทีละครั้ง
12.139.11
ततोऽगच्छत्परां वृद्धिं राजपुत्रः फलाशनात् ।
ततः स धात्र्या कक्षेण उह्यमानो नृपात्मजः ॥ १२.१३९.११ ॥
ต่อมา ราชกุมารก็เจริญเติบโตอย่างยิ่งด้วยการกินผลไม้เหล่านั้น จากนั้น พระราชกุมารถูกแม่นมอุ้มไว้ที่สะโพก
12.139.12
ददर्श तं पक्षिसुतं बाल्यादागत्य बालकः ।
ततो बाल्याच्च यत्नेन तेनाक्रीडत पक्षिणा ॥ १२.१३९.१२ ॥
ด้วยความเป็นเด็ก กุมารได้เห็นลูกนกตัวนั้น แล้วด้วยความซุกซนของวัยเด็ก เขาก็เล่นกับนกนั้นอย่างระมัดระวัง
12.139.13
शून्ये च तमुपादाय पक्षिणं समजातकम् ।
हत्वा ततः स राजेन्द्र धात्र्या हस्तमुपागतः ॥ १२.१३९.१३ ॥
ข้าแต่จอมกษัตริย์ เขาได้นำนกนั้นและลูกนกตัวเดียวกันไปยังที่เปล่าแล้วฆ่าเสีย จากนั้นกุมารจึงกลับมาอยู่ในอ้อมมือของแม่นม
12.139.14
अथ सा पूजनी राजन्नागमत्फलहारिणी ।
अपश्यन्निहतं पुत्रं तेन बालेन भूतले ॥ १२.१३९.१४ ॥
ข้าแต่พระราชา ต่อมาปูชนีนกผู้นำผลไม้มา ได้มาถึงและเห็นบุตรของนางถูกเด็กคนนั้นฆ่าตายนอนอยู่บนพื้น
12.139.15
बाष्पपूर्णमुखी दीना दृष्ट्वा तं पतितं सुतम् ।
पूजनी दुःखसंतप्ता रुदन्ती वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१३९.१५ ॥
ใบหน้าเต็มไปด้วยน้ำตา เศร้าโศกและทุกข์ทรมานด้วยความโศก เมื่อเห็นบุตรที่ล้มตายอยู่ ปูชนีก็ร้องไห้และกล่าวถ้อยคำเหล่านี้
12.139.16
क्षत्रिये संगतं नास्ति न प्रीतिर्न च सौहृदम् ।
कारणे सान्त्वयन्त्येते कृतार्थाः संत्यजन्ति च ॥ १२.१३९.१६ ॥
ในหมู่กษัตริย์ไม่มีความคบหา ไม่มีความรัก และไม่มีมิตรภาพ ด้วยเหตุผลบางประการ พวกเขาย่อมปลอบประโลม และเมื่อบรรลุจุดหมายแล้วก็ทอดทิ้ง
12.139.17
क्षत्रियेषु न विश्वासः कार्यः सर्वापकारिषु ।
अपकृत्यापि सततं सान्त्वयन्ति निरर्थकम् ॥ १२.१३९.१७ ॥
ไม่ควรวางใจในกษัตริย์ โดยเฉพาะผู้ที่ทำร้ายทุกคน แม้ทำร้ายแล้ว พวกเขาก็ยังปลอบประโลมอย่างไร้ประโยชน์อยู่เสมอ
12.139.18
इयमस्य करोम्यद्य सदृशीं वैरयातनाम् ।
कृतघ्नस्य नृशंसस्य भृशं विश्वासघातिनः ॥ १२.१३९.१८ ॥
บัดนี้ เราจะลงโทษเขาด้วยการแก้แค้นอันเหมาะสมแก่การเป็นศัตรูนี้ คือแก่คนอกตัญญู โหดร้าย และทรยศต่อความไว้วางใจอย่างยิ่ง
12.139.19
सहसंजातवृद्धस्य तथैव सहभोजिनः ।
शरण्यस्य वधश्चैव त्रिविधं तस्य किल्विषम् ॥ १२.१३९.१९ ॥
การฆ่าผู้ที่เกิดและเติบโตมาพร้อมกับตน การฆ่าผู้ที่กินอาหารร่วมกับตน และการฆ่าผู้ที่ขอพึ่งพิง เป็นบาปสามประการของเขา
12.139.20
इत्युक्त्वा चरणाभ्यां तु नेत्रे नृपसुतस्य सा ।
हृत्वा स्वस्था तत इदं पूजनी वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१३९.२० ॥
เมื่อกล่าวดังนี้แล้ว นางใช้เท้าควักดวงตาของราชกุมาร จากนั้นปูชนีก็ตั้งสติได้และกล่าวถ้อยคำนี้
12.139.21
इच्छयेह कृतं पापं सद्य एवोपसर्पति ।
कृतं प्रतिकृतं येषां न नश्यति शुभाशुभम् ॥ १२.१३९.२१ ॥
บาปที่ทำลงด้วยความปรารถนาของตนเองในโลกนี้ ย่อมกลับมาถึงทันที ทั้งกรรมและการตอบแทนกรรม คือความดีและความชั่ว ย่อมไม่สูญหายไปสำหรับผู้ที่ทำกรรมนั้น
12.139.22
पापं कर्म कृतं किंचिद्यदि तस्मिन्न दृश्यते ।
निपात्यतेऽस्य पुत्रेषु पौत्रेष्वपि च नप्नृषु ॥ १२.१३९.२२ ॥
หากบาปกรรมที่บุคคลทำไว้ไม่ปรากฏในตัวเขา บาปนั้นก็จะตกลงแก่บุตรของเขา แก่หลานของเขา และแม้แก่เหลนของเขา
12.139.23
ब्रह्मदत्तः सुतं दृष्ट्वा पूजन्या हृतलोचनम् ।
कृतप्रतिकृतं मत्वा पूजनीमिदमब्रवीत् ॥ १२.१३९.२३ ॥
พระพรหมทัตตเห็นบุตรของตนดวงตาถูกพูชนีพรากไป จึงคิดว่านี่คือการทำกรรมและการตอบแทนกรรม แล้วกล่าวกับพูชนีว่า
12.139.24
अस्ति वै कृतमस्माभिरस्ति प्रतिकृतं त्वया ।
उभयं तत्समीभूतं वस पूजनि मा गमः ॥ १२.१३९.२४ ॥
เราได้ทำกรรมไว้แล้ว และเจ้าก็ได้ตอบแทนกรรมนั้นแล้ว ทั้งสองอย่างเท่ากันแล้ว โอ พูชนี จงอยู่ที่นี่เถิด อย่าไปเลย
12.139.25
सकृत्कृतापराधस्य तत्रैव परिलम्बतः ।
न तद्बुधाः प्रशंसन्ति श्रेयस्तत्रापसर्पणम् ॥ १२.१३९.२५ ॥
บัณฑิตย่อมไม่สรรเสริญผู้ที่เคยทำผิดไว้ครั้งหนึ่งแล้วยังอาลัยอยู่ตรงนั้น การถอยจากที่นั้นไปเสียเป็นทางที่ดีกว่า
12.139.26
सान्त्वे प्रयुक्ते विवृते वैरे चैव न विश्वसेत् ।
क्षिप्रं स हन्यते मूढो न हि वैरं प्रशाम्यति ॥ १२.१३९.२६ ॥
แม้จะมีถ้อยคำปลอบโยนกล่าวออกมาและความเป็นศัตรูได้ถูกเปิดเผยแล้ว ก็ไม่ควรไว้วางใจ คนโง่ย่อมถูกฆ่าอย่างรวดเร็ว เพราะความเป็นศัตรูไม่สงบลงได้
12.139.27
अन्योन्यकृतवैराणां पुत्रपौत्रं नियच्छति ।
पुत्रपौत्रविनाशे च परलोकं नियच्छति ॥ १२.१३९.२७ ॥
ความเป็นศัตรูของผู้ที่ประทุษร้ายกันและกันย่อมคร่าเอาบุตรและหลานไป และเมื่อบุตรและหลานพินาศไป ก็นำไปสู่โลกหน้าเลยทีเดียว
12.139.28
सर्वेषां कृतवैराणामविश्वासः सुखावहः ।
एकान्ततो न विश्वासः कार्यो विश्वासघातके ॥ १२.१३९.२८ ॥
การไม่ไว้วางใจผู้ที่ก่อเวรทั้งหลายนำความสุขมาให้ ไม่ควรไว้วางใจอย่างสนิทใจต่อผู้ที่ทรยศต่อความไว้วางใจ
12.139.29
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नमपि मूलं निकृन्तति।
कामं विश्वासयेदन्यान्परेषां च न विश्वसेत् ॥ १२.१३९.२९ ॥
ไม่ควรไว้วางใจผู้ที่ไม่ควรไว้วางใจ และไม่ควรไว้วางใจยิ่งเกินไปแม้ต่อผู้ที่ควรไว้วางใจ ความกลัวที่เกิดจากความไว้วางใจย่อมตัดแม้รากเหง้าเสีย ผู้หนึ่งอาจทำให้ผู้อื่นไว้วางใจได้ตามที่ปรารถนา แต่ตนเองไม่ควรไว้วางใจผู้อื่น
12.139.30
माता पिता बान्धवानां वरिष्ठौ ।
भार्या क्षेत्रं बीजमात्रं तु पुत्रः।
भ्राता शत्रुः क्लिन्नपाणिर्वयस्य ।
आत्मा ह्येकः सुखदुःखस्य भोक्ता ॥ १२.१३९.३० ॥
มารดาและบิดาเป็นผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ญาติ ภรรยาเปรียบเหมือนที่นา บุตรเป็นเพียงเมล็ดพันธุ์ พี่น้องอาจกลายเป็นศัตรู มิตรสหายผู้มือเปียกคือผู้ฉ้อโกง ตัวตนเพียงหนึ่งเดียวเท่านั้นที่เสวยสุขและทุกข์
12.139.31
अन्योन्यकृतवैराणां न संधिरुपपद्यते ।
स च हेतुरतिक्रान्तो यदर्थमहमावसम् ॥ १२.१३९.३१ ॥
ระหว่างผู้ที่ประทุษร้ายกันและกันย่อมไม่อาจคืนดีกันได้ และเหตุผลที่เราอาศัยอยู่ที่นี่ก็ได้ผ่านพ้นไปแล้ว
12.139.32
पूजितस्यार्थमानाभ्यां सान्त्वं पूर्वापकारिणः ।
हृदयं भवत्यविश्वस्तं कर्म त्रासयते बलात् ॥ १२.१३९.३२ ॥
แม้ได้รับการยกย่องด้วยทรัพย์และความนับถือ หัวใจของผู้ที่เคยถูกทำร้ายมาก่อนย่อมไม่ไว้วางใจถ้อยคำปลอบโยนจากผู้ที่ทำร้ายตน และการกระทำนั้นย่อมทำให้หวาดกลัวด้วยกำลัง
12.139.33
पूर्वं संमानना यत्र पश्चाच्चैव विमानना ।
जह्यात्स सत्ववान्वासं संमानितविमानितः ॥ १२.१३९.३३ ॥
ที่ใดมีการให้เกียรติก่อนแล้วภายหลังกลับดูหมิ่น ผู้มีสัตว์ประเสริฐย่อมควรละที่พักนั้นไป ผู้ที่ได้รับการให้เกียรติแล้วกลับถูกดูหมิ่นก็ควรทำเช่นนั้นเช่นกัน
12.139.34
उषिताऽस्मि तवागारे दीर्घकालमहिंसिता ।
तदिदं वैरमुत्पन्नं सुखमास्ख व्रजाम्यहम् ॥ १२.१३९.३४ ॥
เราได้อาศัยอยู่ในเรือนของท่านเป็นเวลานาน โดยไม่ถูกเบียดเบียน บัดนี้ความเป็นศัตรูนี้ได้เกิดขึ้นแล้ว ขอท่านนั่งพักตามสบายเถิด เพราะเรากำลังจะไป
12.139.35
यः कृते प्रतिकुर्याद्वै न स तत्रापराध्नुयात् ।
अनृणस्तेन भवति वस पूजनि मागमः ॥ १२.१३९.३५ ॥
ผู้ใดตอบแทนกรรมที่ทำต่อตนแล้ว ผู้นั้นย่อมไม่กระทำความผิดในที่นั้น และด้วยการนั้นเขาก็พ้นจากหนี้ โอ พูชนี จงอยู่ที่นี่ อย่าไปเลย
12.139.36
न कृतस्य तु कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः ।
हृदयं तत्र जानाति कर्तुश्चैव कृतस्य च ॥ १२.१३९.३६ ॥
มิตรภาพย่อมไม่กลับมาประสานกันอีก ระหว่างกรรมที่ได้ทำไว้แล้วกับผู้กระทำ ที่นั้นหัวใจย่อมรู้จักทั้งผู้กระทำและกรรมที่ได้กระทำ
12.139.37
कृतस्य चैव कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः ।
वैरस्योपशमो दृष्टः पापं नोपाश्नुते पुनः ॥ १२.१३९.३७ ॥
มิตรภาพระหว่างผู้ถูกกระทำกับผู้กระทำอาจประสานกันได้อีก การสงบลงของความเป็นศัตรูเป็นที่ประจักษ์ และบุคคลเช่นนั้นย่อมไม่รับบาปอีกต่อไป
12.139.38
नास्ति वैरमतिक्रान्तं सान्त्वितोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
विश्वासाद्बध्यते लोकस्तस्माच्छ्रेयोप्यदर्शनम् ॥ १२.१३९.३८ ॥
ไม่ควรคิดว่า "ความเป็นศัตรูยังไม่หมดไป เราถูกปลอบโยนแล้ว" แล้วรู้สึกอุ่นใจ มนุษย์ย่อมถูกผูกมัดด้วยความไว้วางใจ เพราะฉะนั้นการไม่ปรากฏตัวให้เห็นจึงเป็นการดีกว่า
12.139.39
तरसा ये न शक्यन्ते शस्त्रैः सुनिसितैरपि ।
साम्ना तेऽपि निगृह्यते गजा इव करेणुभिः ॥ १२.१३९.३९ ॥
ผู้ที่ไม่อาจถูกควบคุมด้วยกำลัง แม้ด้วยอาวุธที่คมกริบยิ่ง ก็อาจถูกควบคุมได้ด้วยการปรองดอง ดังช้างตัวผู้ที่ถูกควบคุมด้วยช้างตัวเมีย
12.139.40
संवासाज्जायते स्नेहो जीवितान्तकरेष्वपि ।
अन्योन्यस्य हि विश्वासः श्वानश्वपचयोरिव ॥ १२.१३९.४० ॥
ความรักใคร่ย่อมเกิดขึ้นจากการอยู่ร่วมกัน แม้ในระหว่างผู้ที่เป็นภัยต่อชีวิตกันและกัน และความไว้วางใจต่อกันก็เกิดขึ้นเช่นเดียวกัน ดังเช่นระหว่างสุนัขกับผู้ฆ่าสุนัขกินเนื้อ
12.139.41
अन्योन्यकृतवैराणां संवासान्मृदुतां गतम् ।
नैव तिष्ठति तद्वैरं पुष्करस्थमिवोदकम् ॥ १२.१३९.४१ ॥
ความเป็นศัตรูของผู้ที่ทำร้ายกันและกัน ย่อมอ่อนโยนลงเพราะการอยู่ร่วมกัน ความเป็นศัตรูนั้นไม่คงอยู่ เหมือนน้ำที่ตั้งอยู่บนใบบัว
12.139.42
वैरं पञ्चसमुत्थानं तच्च बुध्यन्ति पण्डिताः ।
स्त्रीकृतं वास्तुजं वाग्जं स्वसपत्नापराधजम् ॥ १२.१३९.४२ ॥
ความเป็นศัตรูมีห้าต้นกำเนิด และบัณฑิตย่อมรู้ได้ คือเกิดจากผู้หญิง เกิดจากที่ดินทรัพย์สมบัติ เกิดจากคำพูด และเกิดจากการล่วงเกินของคู่แข่งของตนเอง
12.139.43
तत्र दाता न हन्तव्यः क्षत्रियेण विशेषतः ।
प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा बुद्ध्वा दोषबलाबलम् ॥ १२.१३९.४३ ॥
ณ ที่นั้น ผู้ให้ไม่พึงถูกฆ่า โดยเฉพาะอย่างยิ่งไม่พึงถูกกษัตริย์ฆ่า ไม่ว่าจะโดยเปิดเผยหรือโดยลับ เมื่อรู้ความแข็งแรงและความอ่อนแอของความผิดแล้ว
12.139.44
कृतवैरे न विश्वासः कार्यस्त्विह सुहृद्यपि ।
प्रच्छन्नं तिष्ठते वैरं गूढोऽग्निरिव दारुषु ॥ १२.१३९.४४ ॥
ผู้ที่ก่อความเป็นศัตรูแล้ว ไม่พึงไว้ใจ แม้แต่มิตรสหายในโลกนี้ ความเป็นศัตรูย่อมซ่อนอยู่อย่างลับๆ เหมือนไฟที่ซ่อนอยู่ในไม้
12.139.45
न वित्तेन न पारुष्यैर्न च सान्त्वेन च श्रुतैः ।
वैराग्निः शाम्यते राजन्निमग्नोऽग्निरिवार्णवे ॥ १२.१३९.४५ ॥
ไฟแห่งความเป็นศัตรูย่อมไม่ดับด้วยทรัพย์ ไม่ดับด้วยถ้อยคำหยาบคาย ไม่ดับด้วยการปลอบประโลม หรือด้วยการศึกษาเล่าเรียน ข้าแต่พระราชา ไฟนั้นดับได้ก็เหมือนไฟที่จมลงในมหาสมุทร
12.139.46
न हि वैराग्निरुद्धूतः कर्म चाप्यपराधजम् ।
शाम्यत्यदग्ध्वा नृपते विना ह्येकतरक्षयात् ॥ १२.१३९.४६ ॥
เพราะไฟแห่งความเป็นศัตรูที่ลุกโพลงขึ้นแล้ว และการกระทำที่เกิดจากความผิด ย่อมไม่ดับ ข้าแต่พระราชา หากไม่เผาผลาญ เว้นแต่จะดับได้ด้วยการทำลายฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งในสองฝ่าย
12.139.47
सत्कृतस्यार्थामनाभ्यां तत्र पूर्वापकारिणः ।
नैव शान्तिर्न विश्वासः कर्मणा जायते बलात् ॥ १२.१३९.४७ ॥
ต่อผู้ที่เคยทำร้ายมาก่อน แม้จะได้รับการให้เกียรติด้วยของกำนัลและความเคารพ ความสงบและความไว้ใจก็ย่อมไม่เกิดขึ้นที่นั่น ทั้งสองสิ่งนั้นไม่เกิดจากการกระทำ และไม่เกิดจากกำลัง
12.139.48
नैवापकारे कस्मिंश्चिदहं त्वयि तथा भवान् ।
उषितावाऽपि चक्रितं नेदानीं विश्वसाम्यहम् ॥ १२.१३९.४८ ॥
เราไม่เคยทำร้ายท่านเลย และท่านก็ไม่ได้ทำร้ายเรา แม้เราจะอยู่ร่วมกันมาเช่นนี้ แต่เพราะได้ระมัดระวังมาก่อน เราจึงไม่ไว้ใจในบัดนี้
12.139.49
कालेन क्रियते कार्यं तथैव विविधाः क्रियाः ।
कालेनैव प्रवर्तन्ते कः कस्येत्यपराध्यति ॥ १२.१३९.४९ ॥
กิจการย่อมสำเร็จด้วยกาลเวลา และการกระทำต่างๆ ก็เช่นเดียวกัน ทุกสิ่งดำเนินไปด้วยกาลเวลาเท่านั้น แล้วใครจะทำผิดต่อใครเล่า
12.139.50
तुल्यं चोभे प्रवर्तेते मरणं जन्म चैव हि ।
कार्यते चैव कालेन तन्निमित्तं न जीवति ॥ १२.१३९.५० ॥
ความตายและการเกิดดำเนินไปอย่างเท่าเทียมกัน กาลเวลาเป็นเหตุให้เกิดสิ่งเหล่านั้น และไม่มีใครมีชีวิตอยู่ได้ด้วยอำนาจของกาลเวลา
12.139.51
बध्यन्ते युगपत्केचिदेकैकं चापरे तथा ।
कालो दहति भूतानि संप्राप्तोऽग्निरिवेन्धनम् ॥ १२.१३९.५१ ॥
บางสิ่งถูกผูกมัดพร้อมกันทั้งหมด และบางสิ่งก็ถูกผูกมัดทีละสิ่ง กาลเวลาเผาผลาญสรรพสัตว์ เหมือนไฟที่ลุกไหม้เชื้อเพลิง
12.139.52
नाहं प्रमाणं नैव त्वभन्योन्यं कारणं शुभे ।
कालो नित्यमुपादत्ते सुखं दुःखं च देहिनाम् ॥ १२.१३९.५२ ॥
ข้าแต่ผู้ทรงเมตตา เราไม่ใช่ผู้กำหนด และท่านก็ไม่ใช่เหตุแห่งกันและกันเช่นกัน กาลเวลาย่อมนำสุขและทุกข์มาสู่สัตว์ผู้มีร่างกายเสมอ
12.139.53
एवं वसेह सन्नेहा यथाकाममहिंसिता ।
यत्कृतं तत्तु मे क्षान्तं त्वं च वै क्षम पूजनि ॥ १२.१३९.५३ ॥
ดังนั้น จงอยู่ที่นี่ด้วยความรักใคร่ตามที่ปรารถนา โดยไม่ถูกเบียดเบียน สิ่งใดที่ข้าได้ทำไป ข้าได้ให้อภัยแล้ว และท่านก็จงให้อภัยเถิด ข้าแต่ผู้ควรได้รับการบูชา
12.139.54
यदि कालः प्रमाणं ते न वैरं कस्यचिद्भवेत् ।
कस्मादपचितिं यान्ति बान्धवा बान्धवे हते ॥ १२.१३९.५४ ॥
หากกาลเวลาเป็นเครื่องกำหนดของท่าน และไม่ควรมีผู้ใดเป็นศัตรูกัน เหตุใดญาติพี่น้องจึงแสวงหาการชดใช้เมื่อญาติพี่น้องถูกฆ่าด้วยญาติพี่น้องกันเอง
12.139.55
कस्माद्देवासुराः सर्वे अन्योन्यमभिजघ्निरे ।
यदि कालेन निर्याणं सुखदुःखे भवाभवौ ॥ १२.१३९.५५ ॥
เหตุใดเทพและอสูรทั้งปวงจึงโจมตีกันและกัน หากการจากไป ความสุขและความทุกข์ การมีและการไม่มี ล้วนมาด้วยกาลเวลา
12.139.56
भिषजो भैषजं कर्तुं कस्मादिच्छन्ति रोगिणः ।
यदि कालेन पच्यन्ते भेषजैः किं प्रयोजनम् ॥ १२.१३९.५६ ॥
หมอย่อมประสงค์จะให้ยารักษา เหตุใดคนไข้จึงปรารถนาเช่นนั้น หากคนไข้ถูกทำให้สุกงอมและถูกทำลายด้วยกาลเวลา ยารักษาจะมีประโยชน์อะไรเล่า
12.139.57
प्रलापः सुमहान्कस्मात्क्रियते शोकमूर्च्छितैः ।
यदि कालः प्रमाणं ते कस्माद्धर्मोऽस्ति कर्तृषु ॥ १२.१३९.५७ ॥
เหตุใดผู้ที่ถูกความโศกเศร้าทำให้หมดสติจึงร่ำไห้คร่ำครวญอย่างยิ่ง หากกาลเวลาเป็นเครื่องวัดของท่าน เหตุใดในหมู่ผู้กระทำจึงยังมีธรรม
12.139.58
तव पुत्रो ममापत्यं हतवान्हिंसितो मया ।
अनन्तरं त्वयाहं च बाधितव्या महीपते ॥ १२.१३९.५८ ॥
บุตรของท่านได้ฆ่าบุตรของเรา และเราได้ทำร้ายเขา ข้าแต่เจ้าแผ่นดิน ต่อจากนี้ท่านต้องทำร้ายเรา และเราต้องทำร้ายท่าน
12.139.59
अहं हि पुत्रशोकेन कृतपापा तवात्मजे ।
तथा त्वया प्रहर्तव्यं मयि तत्त्वं च मे शृणु ॥ १२.१३९.५९ ॥
แท้จริง เพราะความโศกเศร้าต่อบุตรชาย เราได้กระทำบาปต่อบุตรของท่าน ดังนั้นท่านควรทำร้ายเรา บัดนี้จงฟังความจริงของเราเถิด
12.139.60
भक्षार्थं क्रीडनार्थं च नरा वाञ्छन्ति पक्षिणः ।
तृतीयो नास्ति संयोगो वधबन्धादृते क्षमः ॥ १२.१३९.६० ॥
มนุษย์ปรารถนาให้นกเป็นอาหารและเพื่อความบันเทิง ไม่มีความเกี่ยวข้องที่สามนอกจากการฆ่าและการจองจำ และสิ่งนั้นก็ไม่เหมาะสม
12.139.61
वधबन्धभयादेके मोक्षतन्त्रमुपाश्रिताः ।
जनीमरणजं दुःखं प्राहुर्वेदविदो जनाः ॥ १२.१३९.६१ ॥
บางคนกลัวการฆ่าและการถูกผูกมัด จึงพึ่งพาคำสอนเรื่องการหลุดพ้น ผู้รู้พระเวทกล่าวว่าทุกข์ที่เกิดจากการเกิดและการตายนั้นมีอยู่
12.139.62
सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वस्य दयिताः सुताः ।
दुःखादुद्विजते सर्वं सर्वस्य सुखमीप्सितम् ॥ १२.१३९.६२ ॥
ชีวิตเป็นที่รักของทุกคน และบุตรก็เป็นที่รักของทุกคน ทุกสิ่งหวาดหวั่นต่อทุกข์ ความสุขคือสิ่งที่ทุกคนปรารถนา
12.139.63
दुःखं जरा ब्रह्मदत्त दुःखमर्थविपर्ययः ।
दुःखं चानिष्टसंवासो दुःखमिष्टवियोजनम् ॥ १२.१३९.६३ ॥
ท้าวพรหมทัต ความแก่เป็นทุกข์ การพลิกผันของโชคลาภเป็นทุกข์ การอยู่ร่วมกับสิ่งที่ไม่พึงปรารถนาเป็นทุกข์ และการพลัดพรากจากสิ่งที่รักก็เป็นทุกข์
12.139.64
वैरबन्धकृतं दुःखं स्त्रीकृतं सह तथा ।
दुःखं दुःखेन सततं विवर्धति… धिप ॥ १२.१३९.६४ ॥
ทุกข์ที่เกิดจากความเป็นศัตรูและการผูกพัน และทุกข์ที่เกิดจากสตรีก็เช่นกัน ทุกข์ย่อมเพิ่มพูนขึ้นด้วยทุกข์อยู่เสมอ… ธิป
12.139.65
न दुःखं परदुःखे वै केचिदाहुर…यः ।
यो दुःखं नाभिजानाति स जल्पति माहाजने ॥ १२.१३९.६५ ॥
บางคนกล่าวว่าไม่มีทุกข์ในความทุกข์ของผู้อื่น… ผู้ที่ไม่รู้จักทุกข์ย่อมพูดจาเพ้อเจ้อในที่ประชุมใหญ่
12.139.66
यस्तु शोचति दुःखार्ताः स कथं वक्तमुत्सहेत ।
रसज्ञः सर्वदुःखस्य यथाऽऽत्मनि तथा परे ॥ १२.१३९.६६ ॥
ผู้ที่โศกเศร้าเพราะคนที่ถูกทุกข์ครอบงำ เขาจะกล้าพูดได้อย่างไร ผู้ที่รู้แก่นแท้ของทุกข์ทั้งปวงย่อมรู้ได้ทั้งในตนเองและในผู้อื่นฉันใด ก็ฉันนั้น
12.139.67
भिन्ना श्लिष्टा न सज्यन्ते शस्त्रैः सुनिशितैरपि ।
साम्ना तेऽपि निगृह्यन्ते गजा इव करेणुभिः ॥ १२.१३९.६७ ॥
สิ่งที่แตกหักแล้วและประสานกันแล้วย่อมไม่ยึดติดกัน แม้ด้วยศัสตราที่คมกริบที่สุด แต่แม้สิ่งเหล่านั้นก็ยังถูกควบคุมได้ด้วยการปลอบโยน เหมือนช้างที่ถูกควบคุมด้วยช้างพัง
12.139.68
यत्कृतं ते मया राजंस्त्वया च मम यत्कृतम् ।
न तद्वर्षशतैः शक्यं व्यपोहितुमरिंदम् ॥ १२.१३९.६८ ॥
ข้าแต่พระราชา สิ่งที่ท่านได้กระทำแก่ข้า และสิ่งที่ข้าได้กระทำแก่ท่าน จะไม่อาจลบล้างได้แม้ในหนึ่งร้อยปี ข้าแต่ผู้ปราบศัตรู
12.139.69
आवयोः कृतमन्योन्यं तस्य संधिर्न विद्यते ।
स्मृत्वास्मृत्वा हि ते पुत्रं नवं वैरं भविष्यति ॥ १२.१३९.६९ ॥
สิ่งที่เราสองคนได้กระทำต่อกัน ไม่มีทางที่จะคืนดีกันได้ เมื่อระลึกถึงบุตรของท่านหรือลืมเลือนเขา ความเป็นศัตรูใหม่ก็จะเกิดขึ้น
12.139.70
वैरमन्तिकमासाद्य यः प्रीतिं कर्तुमिच्छति ।
मृण्मयस्येव भग्नस्य तस्य संधिर्न विद्यते ॥ १२.१३९.७० ॥
ผู้ใดเมื่อความเป็นศัตรูเข้ามาใกล้แล้ว ยังประสงค์จะสร้างมิตรภาพ สำหรับผู้นั้นย่อมไม่มีการคืนดี เหมือนหม้อดินที่แตกแล้ว
12.139.71
निश्चयः स्वार्थशास्त्रेषु न विश्वासः सुखोदयः ।
उशना चैव गाथे द्वे प्रह्लादायाब्रवीत्पुरा ॥ १२.१३९.७१ ॥
ความแน่นอนอยู่ในตำราว่าด้วยผลประโยชน์ของตน การเชื่อใจไม่ใช่ที่มาของความสุข อุศนสได้กล่าวคาถาสองบทนี้แก่ประหลาทในกาลก่อน
12.139.72
ये वैरिणः श्रद्दधते सत्ये सत्येतरेऽपि वा ।
वध्यन्ते श्रद्दधाना हि मधु शुष्कतृणैरिव ॥ १२.१३९.७२ ॥
ศัตรูผู้เชื่อในความจริงหรือแม้ในความไม่จริง ผู้ที่เชื่อถือย่อมถูกฆ่า เหมือนน้ำผึ้งถูกฆ่าด้วยหญ้าแห้ง
12.139.73
न हि वैराणि शाम्यन्ति कुलेष्वादशमाद्युगात् ।
आख्यातारश्च विद्यन्ते कुले चेज्जायते पुमान् ॥ १२.१३९.७३ ॥
ความเป็นศัตรูย่อมไม่สงบลงในตระกูลแม้จนถึงสิบชั่วอายุคน และหากมีบุรุษเกิดในตระกูล ก็ย่อมมีผู้เล่าเรื่องนั้นอยู่ด้วย
12.139.74
उपगृह्य तु वैराणि सान्त्वयन्ति नराधिपाः ।
अथैनं प्रतिहिंसन्ति पूर्णं घटमिवाश्मनि ॥ १२.१३९.७४ ॥
พระราชาทั้งหลายโอบกอดความเป็นศัตรูและปลอบประโลมไว้ แล้วจึงตอบโต้ผู้นั้น เหมือนหม้อที่เต็มแล้วถูกทุบกับหิน
12.139.75
सदा न विश्वसेद्राजन्पापं कृत्वेह कस्यचित् ।
अपकृत्य परेषां हि विश्वासाद्दुःखमश्नुते ॥ १२.१३९.७५ ॥
ข้าแต่พระราชา ผู้ที่ได้กระทำบาปต่อผู้ใดในโลกนี้ ไม่ควรไว้วางใจผู้ใดเลยตลอดกาล เพราะผู้ที่ได้ทำร้ายผู้อื่นย่อมได้รับทุกข์เพราะการไว้วางใจ
12.139.76
नाविश्वासाच्चिनोत्यर्थमीहते चापि किंचन ।
भयात्त्वेकतरं मित्रं कृतकृत्या भवत्विह ॥ १२.१३९.७६ ॥
ผู้ที่ไม่มีความไม่ไว้วางใจย่อมไม่สะสมทรัพย์และไม่ขวนขวายสิ่งใด แต่ด้วยความกลัว จงทำให้หนึ่งในสองคนนั้นเป็นมิตร แล้วจงประสบความสำเร็จในโลกนี้
12.139.77
यस्येह व्रणिनौ पादौ पभ्द्यां च परिधावतः ।
क्षिण्येते तस्य तौ पादौ सुगुप्तमपि धावतः ॥ १२.१३९.७७ ॥
สำหรับผู้ที่เท้าทั้งสองบาดเจ็บ เมื่อวิ่งไปด้วยเท้า เท้าทั้งสองนั้นย่อมเสื่อมไป แม้เขาจะวิ่งไปอย่างระมัดระวังเป็นอย่างดี
12.139.78
नेत्राभ्यां सरुजाभ्यां यः प्रतिवातमुदीक्षते ।
तस्य वायुरुजाऽत्यर्थं नेत्रयोर्भवति ध्रुवम् ॥ १२.१३९.७८ ॥
ผู้ที่มองลมด้วยดวงตาที่เจ็บปวด ความเจ็บปวดจากลมย่อมเกิดขึ้นอย่างแน่นอนในดวงตาของเขาอย่างยิ่ง
12.139.79
दुष्टं पन्थानमासाद्य यो मोहादभिपद्यते ।
आत्मनो बलमज्ञात्वा तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ १२.१३९.७९ ॥
ผู้ที่มาถึงทางอันชั่วร้ายแล้วเดินเข้าไปด้วยความหลงผิด โดยไม่รู้กำลังของตน ชีวิตของเขาย่อมสิ้นสุดลง ณ ปลายทางนั้น
12.139.80
यस्तु वर्षमविज्ञाय क्षेत्रं कर्षति कर्षकः ।
हीनः पुरुषकारेण तस्य वै नाप्नुते फलम् ॥ १२.१३९.८० ॥
ส่วนชาวนาที่ไถนาโดยไม่รู้จักฤดูฝน ขาดความเพียรของมนุษย์ ย่อมไม่ได้รับผลแต่อย่างใด
12.139.81
यस्तु तिक्तं कषायं वा स्वादु वा मधुरं हितम् ।
आहारं कुरुते नित्यं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १२.१३९.८१ ॥
ผู้ที่ฉันอาหารที่ขม ฝาด หวาน อร่อย หรือหวานนุ่มและเป็นประโยชน์อยู่เสมอ ผู้นั้นย่อมควรแก่ความเป็นอมตะ
12.139.82
पथ्यं मुक्त्वा तु यो मोहाद्दुष्टमश्नाति भोजनम् ।
परिणाममविज्ञाय तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ १२.१३९.८२ ॥
ผู้ที่ละอาหารอันเป็นประโยชน์ด้วยความหลง แล้วฉันอาหารอันเป็นโทษ โดยไม่รู้ผลที่จะตามมา ชีวิตของผู้นั้นย่อมสิ้นสุดลงที่จุดจบนั้น
12.139.83
दैवं पुरुषकारश्च स्थितावन्योन्यसंश्रयात् ।
उदात्तं कर्म वै तत्र दैवं क्लीबा उपासते ॥ १२.१३९.८३ ॥
โชคชะตาและความเพียรของมนุษย์ดำรงอยู่โดยอาศัยซึ่งกันและกัน ในเรื่องนี้ การกระทำอันยิ่งใหญ่นั่นแหละคือสิ่งสำคัญ ส่วนคนขี้ขลาดย่อมบูชาโชคชะตา
12.139.84
कर्म चात्महितं कार्यं तीक्ष्णं वा यदि वा मृदु ।
ग्रस्यतेऽकर्मशीलस्तु सदाऽनर्थैरकिंचनः ॥ १२.१३९.८४ ॥
ผู้ควรกระทำการอันเป็นประโยชน์แก่ตน ไม่ว่าการนั้นจะเฉียบคมหรืออ่อนโยนก็ตาม ส่วนผู้ไม่ขวนขวาย ย่อมถูกความทุกข์ยากรุมเร้าอยู่เสมอ และตกอยู่ในความยากจน
12.139.85
तस्मात्संशयितव्येऽर्थे कार्य एव पराक्रमः ।
सर्वस्वमपि संत्यज्य कार्यमात्महितं नरैः ॥ १२.१३९.८५ ॥
เพราะฉะนั้น ในเรื่องที่ยังไม่แน่นอน ควรแสดงความกล้าหาญเท่านั้น มนุษย์ควรทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ตน แม้ต้องสละทรัพย์สินทั้งหมดก็ตาม
12.139.86
विद्या शौचं च दाक्ष्यं च बलं शौर्यं च पञ्चमम् ।
मित्राणि सहजान्याहुर्वर्तयन्तीह यैर्बुधाः ॥ १२.१३९.८६ ॥
ความรู้ ความบริสุทธิ์ ความชำนาญ กำลัง และข้อที่ห้า คือความกล้าหาญ ท่านผู้มีปัญญาเรียกสิ่งเหล่านี้ว่ามิตรโดยกำเนิด ซึ่งทำให้ผู้มีปัญญาบรรลุจุดหมายในโลกนี้
12.139.87
निवेशनं च कुप्यं च क्षेत्रं भार्यां सुहृज्जनम् ।
एतान्युपचितान्याहुः सर्वत्र लभते पुमान् ॥ १२.१३९.८७ ॥
ที่อยู่อาศัย ข้าวของเครื่องใช้ ที่ดิน ภรรยา และผู้หวังดี สิ่งเหล่านี้เรียกว่าทรัพย์สมบัติที่สะสมไว้ และบุรุษย่อมได้รับมันได้ทุกแห่ง
12.139.88
सर्वत्र रमते प्राज्ञः सर्वत्र च विरोचते ।
न विभीषयते किंचिद्भीषितो न बिभेति च ॥ १२.१३९.८८ ॥
ผู้มีปัญญาย่อมรื่นรมย์ได้ทุกแห่ง และรุ่งเรืองได้ทุกแห่ง เขาไม่ทำให้ใครหวาดกลัว และแม้ถูกข่มขู่ ก็ไม่หวาดกลัว
12.139.89
नित्यं बुद्धिमतोऽप्यर्थः स्वल्पकोऽपि विवर्धते ।
दाक्ष्येण कुर्वतां कर्मं संयमात्प्रतितिष्ठति ॥ १२.१३९.८९ ॥
สำหรับผู้มีปัญญา ทรัพย์แม้น้อยนิดก็เจริญงอกงามอยู่เสมอ สำหรับผู้ที่กระทำการด้วยความชำนาญ ทรัพย์ย่อมตั้งมั่นได้ด้วยการข่มใจ
12.139.90
गृहस्नेहावबद्धानां नराणामल्पमेधसाम् ।
कुस्त्री खादति मांसानि माघमां सेगवा इव ॥ १२.१३९.९० ॥
ภรรยาที่เลวร้ายย่อมกัดกินเนื้อของบุรุษผู้มีปัญญาน้อยซึ่งผูกพันด้วยความรักในเรือน ดุจเดือนมาฆะที่กัดกินฝูงโคพร้อมทั้งคอกของมัน
12.139.91
गृहं क्षेत्राणि मित्राणि स्वदेश इति चापरे ।
इत्येवमवसीदन्ति नरा बुद्धिविपर्यये ॥ १२.१३९.९१ ॥
บางท่านกล่าวว่า เรือน ไร่นา มิตร และแผ่นดินของตน เมื่อปัญญาวิปริต มนุษย์ก็จมดิ่งลงสู่ความพินาศดังนี้
12.139.92
उत्पथाच्च विमानाच्च देशाद्दुर्भिक्षपीडितात् ।
अन्यत्र वसतिं गच्छेद्वसेद्वा नित्यमानितः ॥ १२.१३९.९२ ॥
เมื่อพ้นจากทางที่ผิด จากความอัปยศ หรือจากแผ่นดินที่ถูกความอดอยากเบียดเบียน ควรไปพำนักในที่อื่น หรือพำนักอยู่ในที่ซึ่งตนได้รับความนับถืออยู่เสมอ
12.139.93
तस्मादन्यत्र यास्यामि वस्तुं नाहमिहोत्सहे ।
कृतमेतदनाहार्यं तव पुत्रे च पार्थिव ॥ १२.१३९.९३ ॥
เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจะไปพำนักที่อื่น ข้าพเจ้าไม่มีใจจะอยู่ที่นี่ ข้าแต่พระราชา สิ่งที่พระองค์และโอรสของพระองค์ได้กระทำไว้นั้น เป็นสิ่งที่ทนรับไม่ได้
12.139.94
कुभार्यां च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम् ।
कुसंबन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ १२.१३९.९४ ॥
ภรรยาที่เลว บุตรที่เลว พระราชาที่เลว มิตรที่เลว เครือญาติที่เลว และแผ่นดินที่เลว ควรหลีกเลี่ยงให้ห่างไกล
12.139.95
कुमित्रे नास्ति विश्वासः कुभार्यायां कुतो रतिः ।
कुराज्ये निर्वृतिर्नास्ति कुदेशे नास्ति जीविका ॥ १२.१३९.९५ ॥
ไม่มีความไว้วางใจในมิตรที่เลว จะมีความรักใคร่ในภรรยาที่เลวได้อย่างไร ไม่มีความสงบในแคว้นที่ปกครองเลว ไม่มีการทำมาหากินในแผ่นดินที่เลว
12.139.96
कुपुत्रे सौहृदं नास्ति नित्यमस्थिरसौहृदम् ।
अवमानः कुंसबन्धे भवत्यर्थविपर्यये ॥ १२.१३९.९६ ॥
ไม่มีความรักใคร่ในบุตรที่เลว ความรักของเขาไม่มั่นคงอยู่เสมอ ในความสัมพันธ์ที่เลว ความอัปยศย่อมเกิดขึ้นเมื่อทรัพย์สมบัติพลิกผัน
12.139.97
सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र निर्वृतिः ।
तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीवति ॥ १२.१३९.९७ ॥
ภรรยาที่ดีคือผู้ที่พูดสิ่งที่เป็นที่รัก บุตรที่ดีคือผู้ที่ทำให้เกิดความสบายใจ มิตรที่ดีคือผู้ที่ไว้วางใจได้ และแผ่นดินที่ดีคือแผ่นดินที่ทำให้มีชีวิตอยู่ได้
12.139.98
यत्र नास्ति बलात्कारः स राजा तीव्रशासनः ।
स च यौनाभिसंबन्धो यः सतोऽपि बुभूषति ॥ १२.१३९.९८ ॥
พระราชาผู้มีการปกครองอันเข้มงวด คือผู้ที่ไม่มีการข่มเหง ส่วนความผูกพันทางการสมรสนั้นคือสิ่งที่แม้แต่คนดีก็ปรารถนาให้คงอยู่
12.139.99
भार्या देशोऽथ मित्राणि पुत्रसंबन्धिबान्धवाः ।
एते सर्वे गुणवति धर्मनेत्रे महीपतौ ॥ १२.१३९.९९ ॥
ภรรยา แผ่นดิน มิตร บุตร และญาติพี่น้อง ทั้งหมดนี้ตั้งอยู่บนพระมหากษัตริย์ผู้มีคุณธรรม ผู้มีธรรมเป็นผู้นำทาง
12.139.100
अधर्मज्ञस्य विषये प्रजा नश्यन्ति निग्रहात् ।
राजा मूलं त्रिवर्गस्य अप्रमत्तोऽनुपालयन् ॥ १२.१३९.१०० ॥
ในแคว้นที่ผู้ปกครองไม่รู้จักธรรม ประชาชนย่อมพินาศเพราะการกดขี่ พระราชาเป็นรากฐานของจตุรพรรค์ และต้องคุ้มครองประชาชนด้วยความไม่ประมาทอยู่เสมอ
12.139.101
बलिषङ्भागमुद्धृत्य फलं समुपयोजयेत् ।
न रक्षति प्रजाः सम्यग्यः स पार्थिवतस्करः ॥ १२.१३९.१०१ ॥
ผู้ที่เก็บภาษีหนึ่งในหกของผลผลิตแล้วนำไปใช้อย่างถูกต้อง แต่ไม่คุ้มครองประชาชนอย่างเหมาะสม ผู้นั้นคือโจรในรูปของกษัตริย์
12.139.102
दत्वाऽभयं यः स्वयमेव राजा ।
न तत्प्रमाणं कुरुतेऽर्थलोभात्।
स सर्वलोकादुपलभ्य पाप ।
मधर्मबुद्धिर्निरयं प्रयाति ॥ १२.१३९.१०२ ॥
กษัตริย์ผู้ประทานความปลอดภัยด้วยพระองค์เองแล้ว แต่เพราะความโลภในทรัพย์กลับไม่ถือคำมั่นนั้นว่าเป็นข้อผูกพัน ย่อมได้รับความชั่วร้ายจากโลกทั้งปวง และด้วยจิตที่ไม่ประกอบด้วยธรรม ย่อมไปสู่นรก
12.139.103
दत्त्वाऽभयं स्वयं राजा प्रमाणं कुरुते यदि ।
स सर्वं सुखमाप्नोति प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२.१३९.१०३ ॥
กษัตริย์ผู้ประทานความปลอดภัยด้วยพระองค์เอง และหากทรงรักษามาตรฐานไว้ พร้อมทั้งคุ้มครองประชาชนด้วยธรรม ย่อมได้รับความสุขทั้งปวง
12.139.104
पिता भ्राता गुरुः शास्ता वह्निर्वैश्रवणो यमः ।
सप्त राज्ञो गुणानेतान्मनुराह प्रजापतिः ॥ १२.१३९.१०४ ॥
บิดา พี่ชาย ครู ผู้ปกครอง ไฟ กุเวร และยม นี่คือคุณสมบัติทั้งเจ็ดของกษัตริย์ ดังที่พระมนุ ผู้เป็นเจ้าแห่งสิ่งมีชีวิต ได้ตรัสไว้
12.139.105
पिता हि राजा लोकस्य प्रजानां योऽनुकम्पिता ।
तस्मिन्मिथ्यापनीते हि तिर्यग्भवति मानवः ॥ १२.१३९.१०५ ॥
กษัตริย์เป็นบิดาของโลกและของประชาชนอย่างแท้จริง ผู้ทรงเมตตาต่อพวกเขา เมื่อพระองค์ถูกขับออกไปด้วยความเท็จ มนุษย์ย่อมบิดเบี้ยวไปได้
12.139.106
संभावयति मातेव दीनमप्युपपद्यते ।
दहत्यग्निरिवानिष्टान्यमयत्यहितांस्तदा ॥ १२.१३९.१०६ ॥
ดุจมารดา พระองค์ทรงให้เกียรติแม้แก่ผู้ยากไร้และจัดหาสิ่งจำเป็นให้ ดุจไฟ พระองค์เผาผลาญสิ่งที่เป็นอันตรายและทำให้ศัตรูเดือดร้อน
12.139.107
इष्टेषु विसृजन्नर्थान्कुबेर इव कामदः ।
गुरुर्धर्मोपदे… गोप्ता च परिपालनात् ॥ १२.१३९.१०७ ॥
ทรงประทานทรัพย์แก่ผู้เป็นที่รัก ดุจกุเวรผู้ประทานสิ่งที่ปรารถนา ทรงเป็นครูในการสอนธรรม และทรงเป็นผู้คุ้มครองด้วยการปกป้องอย่างดี
12.139.108
यस्तु रञ्जयते … पौरजानपदान्गुणैः ।
न तस्य भ्रश्यते…ज्यं गुणधर्मानुपालनात् ॥ १२.१३९.१०८ ॥
แต่กษัตริย์ผู้ทรงทำให้ชาวเมืองและชาวชนบทพอพระทัยด้วยคุณความดี ความเป็นกษัตริย์ของพระองค์ย่อมไม่เสื่อมสลาย เพราะการรักษาหน้าที่ของคุณธรรมนั้น
12.139.109
यः सम्यक्प्रति…ह्णाति पौरजानपदार्चनम् ।
स सुखं प्रेक्षते राजा इह लोके परत्र च ॥ १२.१३९.१०९ ॥
กษัตริย์ผู้ทรงให้เกียรติชาวเมืองและชาวชนบทอย่างเหมาะสม ย่อมเห็นความสุขทั้งในโลกนี้และโลกหน้า
12.139.110
नित्योद्विग्नाः प्रजा यस्य करुभारप्रपीडिताः ।
अनर्थैर्विप्रलुप्यन्ते स गच्छति पराभवम् ॥ १२.१३९.११० ॥
กษัตริย์ที่ประชาชนหวาดกลัวอยู่เสมอ และถูกบีบคั้นด้วยภาระของภาษี จะถูกความหายนะทำลาย และย่อมไปสู่ความปราชัย
12.139.111
प्रजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महोत्पलम् ।
स राजा सर्वसुखदः स्वर्गलोके महीयते ॥ १२.१३९.१११ ॥
กษัตริย์ที่ประชาชนเจริญงอกงามดุจดอกบัวใหญ่ในทะเลสาบ ผู้ประทานความสุขแก่ทุกคน ย่อมได้รับการยกย่องในสวรรคโลก
12.139.112
बलिना विग्रहो राजन्न कदाचित्प्रशस्यते ।
बलिना विग्रही तस्य कुतो राज्यं कुतः सुखम् ॥ १२.१३९.११२ ॥
ข้าแต่พระราชา การทะเลาะกับผู้เข้มแข็งไม่เคยได้รับการสรรเสริญเลย ผู้ที่ทะเลาะกับผู้เข้มแข็ง แล้วอาณาจักรจะมีได้อย่างไร และความสุขจะมีได้อย่างไร
12.139.113
सैवमुक्त्वा शकुनिका ब्रह्मदत्तं नराधिपम् ।
राजानं समनुज्ञाप्य जगामाभीप्सितां दिशम् ॥ १२.१३९.११३ ॥
ศกุนิกาเมื่อกล่าวดังนี้แล้ว ได้ลาพระราชาพรหมทัตต์ และเสด็จไปยังทิศที่พระนางปรารถนา
12.139.114
एतत्ते ब्रह्मदत्तस्य पूजन्या सह भाषितम् ।
मयोक्तं भरतश्रेष्ठ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १२.१३९.११४ ॥
บทสนทนานี้ของพรหมทัตต์กับปูชนี ข้าพเจ้าได้เล่าให้ท่านฟังแล้ว ข้าแต่ผู้ประเสริฐแห่งภรตะ ท่านยังปรารถนาจะฟังสิ่งใดอีก