महाभारत · अध्याय 12.139
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.139.1
उक्तो मन्त्रो महाबाहो विश्वासो नास्ति शत्रुषु ।
कथं हि राजा वर्तेत यदि सर्वत्र नाश्वसेत् ॥ १२.१३९.१ ॥
हे महाबाहो, आपण मंत्र सांगितलात; पण शत्रूंवर विश्वास नाही. राजाने सर्वत्र विश्वास ठेवला नाही तर तो कसा वागेल?
12.139.2
विश्वासाद्धि परं राजन्राज्ञामुत्पद्यते भयम् ।
कथं हि नाश्वसन्राजा शत्रूञ्जयति पार्थिवः ॥ १२.१३९.२ ॥
हे राजा, विश्वासातूनच राजांना मोठे भय उत्पन्न होते. जो राजा विश्वास ठेवत नाही, तो शत्रूंना कसा जिंकेल?
12.139.3
एतन्मे संशयं छिन्धि मनो मे संप्रमुह्यति ।
अविश्वासे कथामेतामुपाश्रित्य पितामह ॥ १२.१३९.३ ॥
हे पितामह, माझा हा संशय दूर करा; माझे मन फार गोंधळते आहे. अविश्वासाविषयीची ही कथा आधार घेऊन सांगा.
12.139.4
शृणुष्व राजन्यो वृत्तो ब्रह्मदत्तनिवेशने ।
पूजन्या सह संवादो ब्रह्मदत्तस्य भूपतेः ॥ १२.१३९.४ ॥
हे राजा, ऐक — ब्रह्मदत्ताच्या निवासात घडलेले; पूजनीशी ब्रह्मदत्त भूपतीचा संवाद.
12.139.5
काम्पिल्ये ब्रह्मदत्तस्य त्वन्तः पुरनिवासिनी ।
पूजी नाम शकुनिर्दीर्घकालं सहोपिता। ॥ १२.१३९.५ ॥
काम्पिल्य नगरात ब्रह्मदत्ताच्या अंतःपुरात पूजी नावाचा एक शकुनि (मैना) दीर्घकाळ त्याच्यासह राहिला.
12.139.6
रुदज्ञा सर्वभूतानां यथा वै जीवजीवकः ।
सर्वज्ञा सर्वतत्त्वज्ञा तिर्यग्योनिं गताऽपि स ॥ १२.१३९.६ ॥
जीवजीवक पक्षी सर्व प्राण्यांचे रुदन जाणतो तसे, ती सर्वज्ञ आणि सर्वतत्त्वज्ञ होती; ती तिर्यक् योनीत जन्मली असली तरी.
12.139.7
अभिप्रजाता सा तत्र पुत्रमेकं सुवर्चसम् ।
समकालं च राज्ञोऽपि देव्यां पुत्रो व्यजायत ॥ १२.१३९.७ ॥
तिथे तिने एक तेजस्वी पुत्राला जन्म दिला; त्याच वेळी राजाच्या देवीलाही एक पुत्र झाला.
12.139.8
तयोरर्थे कृतज्ञा तु खेचरी पूजनी सदा ।
समद्रतीरं सा गत्वा आजहार फलद्वयम् ॥ १२.१३९.८ ॥
त्या दोघांसाठी, कृतज्ञ अशी ती आकाशचारी पक्षिणी समुद्रतीरावर जाऊन दोन फळे घेऊन आली.
12.139.9
अष्ट्यर्थं च स्वपुत्रस्य राजपुत्रस्य चैव ह ।
लमेकं सुतायादाद्राजपुत्राय चापरम् ॥ १२.१३९.९ ॥
आपल्या पुत्रासाठी आणि राजपुत्रासाठी पोषणाकरिता, एक आपल्या पुत्राला आणि दुसरे राजपुत्राला दिले.
12.139.10
…मृतास्यादसदृशं बलतेजोभिवर्धनम् ।
आदायादाय सैवाशु तयोः प्रादात्पुनः पुनः ॥ १२.१३९.१० ॥
…यापासून मिळालेले असामान्य, बल आणि तेज वाढवणारे (अन्न). वारंवार घेऊन तिनेच लवकर त्या दोघांना पुन्हा पुन्हा दिले.
12.139.11
ततोऽगच्छत्परां वृद्धिं राजपुत्रः फलाशनात् ।
ततः स धात्र्या कक्षेण उह्यमानो नृपात्मजः ॥ १२.१३९.११ ॥
मग फळ खाल्ल्यामुळे राजपुत्राची अत्यंत वाढ झाली. नंतर त्या नृपपुत्राला धात्रीने कडेवर घेऊन नेले.
12.139.12
ददर्श तं पक्षिसुतं बाल्यादागत्य बालकः ।
ततो बाल्याच्च यत्नेन तेनाक्रीडत पक्षिणा ॥ १२.१३९.१२ ॥
बालकाने बाल्यावस्थेत येऊन त्या पक्ष्याच्या पिल्लाला पाहिले. मग बाल्यामुळे, प्रयत्नपूर्वक, तो त्या पक्ष्याबरोबर खेळू लागला.
12.139.13
शून्ये च तमुपादाय पक्षिणं समजातकम् ।
हत्वा ततः स राजेन्द्र धात्र्या हस्तमुपागतः ॥ १२.१३९.१३ ॥
हे राजेन्द्रा! निर्जन ठिकाणी त्या पक्ष्याला व त्याच्या जातीच्या पिलाला उचलून, त्यांना मारून, नंतर तो बालक धात्रीच्या हाती आला.
12.139.14
अथ सा पूजनी राजन्नागमत्फलहारिणी ।
अपश्यन्निहतं पुत्रं तेन बालेन भूतले ॥ १२.१३९.१४ ॥
हे राजा! मग फळे घेऊन आलेल्या त्या धात्रीने त्या बालकाने भूमीवर मारलेला आपला पुत्र पाहिला.
12.139.15
बाष्पपूर्णमुखी दीना दृष्ट्वा तं पतितं सुतम् ।
पूजनी दुःखसंतप्ता रुदन्ती वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१३९.१५ ॥
अश्रूंनी भरलेल्या मुखाची, दीन, दुःखाने तप्त झालेली ती धात्री, पडलेल्या आपल्या पुत्राला पाहून रडत हे वचन बोलली.
12.139.16
क्षत्रिये संगतं नास्ति न प्रीतिर्न च सौहृदम् ।
कारणे सान्त्वयन्त्येते कृतार्थाः संत्यजन्ति च ॥ १२.१३९.१६ ॥
क्षत्रियांच्या ठायी संगती नसते, प्रीती नसते, सौहार्दही नसते. कोणत्यातरी कारणासाठी ते सांत्वन करतात, आणि कार्य साधले की त्यागतात.
12.139.17
क्षत्रियेषु न विश्वासः कार्यः सर्वापकारिषु ।
अपकृत्यापि सततं सान्त्वयन्ति निरर्थकम् ॥ १२.१३९.१७ ॥
क्षत्रियांवर विश्वास ठेवू नये, विशेषतः जे सर्वांचे अपकार करणारे असतात त्यांच्यावर. अपकार करूनही ते सतत निरर्थक सांत्वन करतात.
12.139.18
इयमस्य करोम्यद्य सदृशीं वैरयातनाम् ।
कृतघ्नस्य नृशंसस्य भृशं विश्वासघातिनः ॥ १२.१३९.१८ ॥
आता मी याला योग्य वैरप्रतिशोध करते — कृतघ्न, क्रूर आणि घोर विश्वासघातकी अशा याला.
12.139.19
सहसंजातवृद्धस्य तथैव सहभोजिनः ।
शरण्यस्य वधश्चैव त्रिविधं तस्य किल्विषम् ॥ १२.१३९.१९ ॥
एकत्र जन्मलेल्या व एकत्र वाढलेल्या, तसेच एकत्र जेवणाऱ्या आणि शरण आलेल्याचा वध करणे—हे तिन्ही प्रकारचे पाप त्याला लागते.
12.139.20
इत्युक्त्वा चरणाभ्यां तु नेत्रे नृपसुतस्य सा ।
हृत्वा स्वस्था तत इदं पूजनी वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१३९.२० ॥
असे बोलून तिने पायांनी राजपुत्राचे डोळे काढले; मग स्वस्थ होऊन पूजनी हे वचन बोलली.
12.139.21
इच्छयेह कृतं पापं सद्य एवोपसर्पति ।
कृतं प्रतिकृतं येषां न नश्यति शुभाशुभम् ॥ १२.१३९.२१ ॥
येथे इच्छेने केलेले पाप लगेच परत येते. ज्यांचे केलेले आणि त्याचे प्रतिफळ—शुभ व अशुभ—नष्ट होत नाही, (त्यांच्यासाठी).
12.139.22
पापं कर्म कृतं किंचिद्यदि तस्मिन्न दृश्यते ।
निपात्यतेऽस्य पुत्रेषु पौत्रेष्वपि च नप्नृषु ॥ १२.१३९.२२ ॥
त्याच्यात केलेले कोणतेही पापकर्म दिसत नसेल, तर ते त्याच्या पुत्रांवर, नातवांवर आणि पणतवांवरही टाकले जाते.
12.139.23
ब्रह्मदत्तः सुतं दृष्ट्वा पूजन्या हृतलोचनम् ।
कृतप्रतिकृतं मत्वा पूजनीमिदमब्रवीत् ॥ १२.१३९.२३ ॥
पूजनीने डोळे काढलेल्या आपल्या पुत्राला पाहून, केलेले कर्म आणि त्याचे प्रतिफळ मानून, ब्रह्मदत्त पूजनीला हे म्हणाला.
12.139.24
अस्ति वै कृतमस्माभिरस्ति प्रतिकृतं त्वया ।
उभयं तत्समीभूतं वस पूजनि मा गमः ॥ १२.१३९.२४ ॥
आम्ही केले आहे, आणि तू त्याचा बदला दिला आहेस. दोन्ही समान झाले. हे पूजनी, येथेच राहा, जाऊ नकोस.
12.139.25
सकृत्कृतापराधस्य तत्रैव परिलम्बतः ।
न तद्बुधाः प्रशंसन्ति श्रेयस्तत्रापसर्पणम् ॥ १२.१३९.२५ ॥
एकदा अपराध केलेला जो तिथेच रेंगाळतो, त्याची शहाणे प्रशंसा करत नाहीत; तेथून दूर जाणेच श्रेयस्कर आहे.
12.139.26
सान्त्वे प्रयुक्ते विवृते वैरे चैव न विश्वसेत् ।
क्षिप्रं स हन्यते मूढो न हि वैरं प्रशाम्यति ॥ १२.१३९.२६ ॥
गोड बोलणे केले जात असले आणि वैर उघड असले तरी विश्वास ठेवू नये; मूर्ख माणूस लवकर मारला जातो, कारण वैर सहज शांत होत नाही.
12.139.27
अन्योन्यकृतवैराणां पुत्रपौत्रं नियच्छति ।
पुत्रपौत्रविनाशे च परलोकं नियच्छति ॥ १२.१३९.२७ ॥
परस्परांशी वैर केलेल्यांचे वैर पुत्र-पौत्रांनाही धरून ठेवते; पुत्र-पौत्रांचा नाश झाला तर ते परलोकापर्यंतही नेते.
12.139.28
सर्वेषां कृतवैराणामविश्वासः सुखावहः ।
एकान्ततो न विश्वासः कार्यो विश्वासघातके ॥ १२.१३९.२८ ॥
वैर केलेल्या सर्वांबद्दल अविश्वास सुखावह असतो; विश्वासघातकावर पूर्ण विश्वास ठेवू नये.
12.139.29
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नमपि मूलं निकृन्तति।
कामं विश्वासयेदन्यान्परेषां च न विश्वसेत् ॥ १२.१३९.२९ ॥
अविश्वसनीयावर विश्वास ठेवू नये; विश्वसनीयावरही अतिविश्वास ठेवू नये; विश्वासातून उत्पन्न झालेले भय मुळालाही छाटून टाकते. इच्छा असल्यास इतरांना विश्वास द्यावा, पण इतरांवर विश्वास ठेवू नये.
12.139.30
माता पिता बान्धवानां वरिष्ठौ ।
भार्या क्षेत्रं बीजमात्रं तु पुत्रः।
भ्राता शत्रुः क्लिन्नपाणिर्वयस्य ।
आत्मा ह्येकः सुखदुःखस्य भोक्ता ॥ १२.१३९.३० ॥
माता आणि पिता नातेवाइकांत श्रेष्ठ आहेत. पत्नी हे शेत आहे; पुत्र केवळ बीज आहे. भाऊ शत्रू होऊ शकतो; मित्र ओल्या हाताचा (फसवणारा) होऊ शकतो. सुखदुःखाचा एकटाच भोक्ता आत्मा आहे.
12.139.31
अन्योन्यकृतवैराणां न संधिरुपपद्यते ।
स च हेतुरतिक्रान्तो यदर्थमहमावसम् ॥ १२.१३९.३१ ॥
एकमेकांशी वैर केलेल्यांमध्ये संधी होऊ शकत नाही. आणि ज्या कारणासाठी मी येथे राहिले ते कारणही संपले आहे.
12.139.32
पूजितस्यार्थमानाभ्यां सान्त्वं पूर्वापकारिणः ।
हृदयं भवत्यविश्वस्तं कर्म त्रासयते बलात् ॥ १२.१३९.३२ ॥
धन आणि मानाने पूजिलेले असले तरी, पूर्वी अपकार केलेल्याचे सांत्वन-शब्द हृदय अविश्वासू बनवतात; त्याचे कृत्य बळजबरीने भयभीत करते.
12.139.33
पूर्वं संमानना यत्र पश्चाच्चैव विमानना ।
जह्यात्स सत्ववान्वासं संमानितविमानितः ॥ १२.१३९.३३ ॥
प्रथम सन्मान आणि नंतर अपमान जिथे होतो, तिथे सत्त्ववान पुरुषाने वास सोडावा; सन्मानित होऊन नंतर अपमानित झालेल्याने तसेच करावे.
12.139.34
उषिताऽस्मि तवागारे दीर्घकालमहिंसिता ।
तदिदं वैरमुत्पन्नं सुखमास्ख व्रजाम्यहम् ॥ १२.१३९.३४ ॥
तुझ्या घरात मी दीर्घकाळ कोणतीही हानी न होता राहिले. आता हे वैर उत्पन्न झाले आहे; तू सुखाने बस, मी जाते.
12.139.35
यः कृते प्रतिकुर्याद्वै न स तत्रापराध्नुयात् ।
अनृणस्तेन भवति वस पूजनि मागमः ॥ १२.१३९.३५ ॥
केलेल्या उपकाराची परतफेड जो करतो, तो तेथे अपराध करत नाही; त्यामुळे तो ऋणमुक्त होतो. हे पूजनी, येथेच राहा, जाऊ नकोस.
12.139.36
न कृतस्य तु कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः ।
हृदयं तत्र जानाति कर्तुश्चैव कृतस्य च ॥ १२.१३९.३६ ॥
केलेले कृत्य आणि कर्ता यांच्यातील मैत्री पुन्हा जुळत नाही. तेथे हृदय कर्त्याला आणि केलेल्या कृत्यालाही जाणते.
12.139.37
कृतस्य चैव कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः ।
वैरस्योपशमो दृष्टः पापं नोपाश्नुते पुनः ॥ १२.१३९.३७ ॥
ज्याच्यावर अपराध झाला आणि ज्याने केला, त्यांच्यातील मैत्री पुन्हा जुळू शकते; वैराचे शमन दिसून येते, आणि (तो) पुन्हा पापाला प्राप्त होत नाही.
12.139.38
नास्ति वैरमतिक्रान्तं सान्त्वितोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
विश्वासाद्बध्यते लोकस्तस्माच्छ्रेयोप्यदर्शनम् ॥ १२.१३९.३८ ॥
"वैर अजून सरलेले नाही; मला शांत केले गेले आहे" असा विचार करून (कोणी) विश्वास ठेवू नये. विश्वासामुळे लोक बद्ध होतात; म्हणून (स्वतःला) प्रकट न करणेच श्रेयस्कर.
12.139.39
तरसा ये न शक्यन्ते शस्त्रैः सुनिसितैरपि ।
साम्ना तेऽपि निगृह्यते गजा इव करेणुभिः ॥ १२.१३९.३९ ॥
बळाने व अतिशय तीक्ष्ण शस्त्रांनीही ज्यांना वश करता येत नाही, त्यांनाही सामाने (मृदु वचनाने) रोखता येते, जसे हत्तींना हत्तिणींनी रोखले जाते.
12.139.40
संवासाज्जायते स्नेहो जीवितान्तकरेष्वपि ।
अन्योन्यस्य हि विश्वासः श्वानश्वपचयोरिव ॥ १२.१३९.४० ॥
एकत्र राहिल्याने स्नेह निर्माण होतो, जीव घेणाऱ्यांमध्येही; परस्परांवर विश्वासही निर्माण होतो, जसा कुत्रे आणि श्वपचांमध्ये असतो.
12.139.41
अन्योन्यकृतवैराणां संवासान्मृदुतां गतम् ।
नैव तिष्ठति तद्वैरं पुष्करस्थमिवोदकम् ॥ १२.१३९.४१ ॥
परस्परांशी वैर केलेल्यांचे ते वैर एकत्र राहिल्याने मृदुता पावते; कमळाच्या पानावर असलेले पाणी टिकत नाही तसे ते वैर टिकत नाही.
12.139.42
वैरं पञ्चसमुत्थानं तच्च बुध्यन्ति पण्डिताः ।
स्त्रीकृतं वास्तुजं वाग्जं स्वसपत्नापराधजम् ॥ १२.१३९.४२ ॥
वैराला पाच उगम असतात; ज्ञानी लोक ते जाणतात: स्त्रीमुळे निर्माण झालेले, जमिनीतून (मालमत्तेतून) उत्पन्न झालेले, शब्दांतून उत्पन्न झालेले, आणि स्वतःच्या शत्रूच्या अपराधामुळे उत्पन्न झालेले.
12.139.43
तत्र दाता न हन्तव्यः क्षत्रियेण विशेषतः ।
प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा बुद्ध्वा दोषबलाबलम् ॥ १२.१३९.४३ ॥
तेथे दात्याला, विशेषतः क्षत्रियाने, मारू नये; उघडपणे किंवा गुप्तपणे, दोषाचे बल आणि दुर्बलता जाणून.
12.139.44
कृतवैरे न विश्वासः कार्यस्त्विह सुहृद्यपि ।
प्रच्छन्नं तिष्ठते वैरं गूढोऽग्निरिव दारुषु ॥ १२.१३९.४४ ॥
वैर केलेल्यावर विश्वास ठेवू नये, येथे मित्रावरही नाही; वैर लपून राहते, लाकडात लपलेल्या अग्नीसारखे.
12.139.45
न वित्तेन न पारुष्यैर्न च सान्त्वेन च श्रुतैः ।
वैराग्निः शाम्यते राजन्निमग्नोऽग्निरिवार्णवे ॥ १२.१३९.४५ ॥
धनाने, कठोर शब्दांनी, सांत्वनेने किंवा शास्त्रज्ञानानेही वैराग्नी शमत नाही, हे राजा, समुद्रात बुडालेल्या अग्नीसारखे.
12.139.46
न हि वैराग्निरुद्धूतः कर्म चाप्यपराधजम् ।
शाम्यत्यदग्ध्वा नृपते विना ह्येकतरक्षयात् ॥ १२.१३९.४६ ॥
वैराग्नी भडकला की अपराधातून निर्माण झालेले कर्मही, हे नृपती, दोघांपैकी एकाच्या नाशाशिवाय जाळल्याशिवाय शमत नाही.
12.139.47
सत्कृतस्यार्थामनाभ्यां तत्र पूर्वापकारिणः ।
नैव शान्तिर्न विश्वासः कर्मणा जायते बलात् ॥ १२.१३९.४७ ॥
पूर्वी अपकार केलेल्याचा धनाने आणि आदराने सत्कार केला तरीही तेथे शांती किंवा विश्वास निर्माण होत नाही; कर्माने किंवा बळाने ते उत्पन्न होत नाहीत.
12.139.48
नैवापकारे कस्मिंश्चिदहं त्वयि तथा भवान् ।
उषितावाऽपि चक्रितं नेदानीं विश्वसाम्यहम् ॥ १२.१३९.४८ ॥
कोणत्याही अपकारात मी तुझ्यावर, तू माझ्यावर अशाच प्रकारे... राहूनही, सावध होऊन, आता मी विश्वास ठेवत नाही.
12.139.49
कालेन क्रियते कार्यं तथैव विविधाः क्रियाः ।
कालेनैव प्रवर्तन्ते कः कस्येत्यपराध्यति ॥ १२.१३९.४९ ॥
काळाकडूनच कार्य केले जाते, तसेच विविध क्रियाही. काळानेच त्या प्रवृत्त होतात; मग कोण कोणाचा अपराध करतो?
12.139.50
तुल्यं चोभे प्रवर्तेते मरणं जन्म चैव हि ।
कार्यते चैव कालेन तन्निमित्तं न जीवति ॥ १२.१३९.५० ॥
मरण आणि जन्म हे दोन्ही समानपणे प्रवृत्त होतात. काळच ते घडवतो; त्याच्या निमित्ताने कोणी जिवंत राहत नाही.
12.139.51
बध्यन्ते युगपत्केचिदेकैकं चापरे तथा ।
कालो दहति भूतानि संप्राप्तोऽग्निरिवेन्धनम् ॥ १२.१३९.५१ ॥
काही लोक एकाच वेळी, तर इतर एकेक करून बद्ध होतात; त्याप्रमाणे काळ प्राण्यांना दहन करतो, जसा आलेला अग्नी इंधनाला जाळतो.
12.139.52
नाहं प्रमाणं नैव त्वभन्योन्यं कारणं शुभे ।
कालो नित्यमुपादत्ते सुखं दुःखं च देहिनाम् ॥ १२.१३९.५२ ॥
हे शुभे, मी प्रमाण नाही, तसेच तूही एकमेकांचे कारण नाहीस; काळच सदैव देहधारींचे सुख आणि दुःख घेतो.
12.139.53
एवं वसेह सन्नेहा यथाकाममहिंसिता ।
यत्कृतं तत्तु मे क्षान्तं त्वं च वै क्षम पूजनि ॥ १२.१३९.५३ ॥
अशा प्रकारे तू येथे प्रेमाने, इच्छेप्रमाणे, हिंसा न होता राहा. माझ्याकडून जे घडले ते मी क्षमिले आहे; तूही क्षमा कर, हे पूजनीये.
12.139.54
यदि कालः प्रमाणं ते न वैरं कस्यचिद्भवेत् ।
कस्मादपचितिं यान्ति बान्धवा बान्धवे हते ॥ १२.१३९.५४ ॥
काळच तुझे प्रमाण असेल, आणि कोणाशीही वैर असू नये, तर बांधव बांधवाने मारला गेल्यावर बांधव प्रतिशोधाकडे का जातात?
12.139.55
कस्माद्देवासुराः सर्वे अन्योन्यमभिजघ्निरे ।
यदि कालेन निर्याणं सुखदुःखे भवाभवौ ॥ १२.१३९.५५ ॥
जर काळानेच प्रयाण, सुखदुःख आणि जन्ममृत्यू ठरलेले असतील, तर देव आणि असुर एकमेकांना का मारतात?
12.139.56
भिषजो भैषजं कर्तुं कस्मादिच्छन्ति रोगिणः ।
यदि कालेन पच्यन्ते भेषजैः किं प्रयोजनम् ॥ १२.१३९.५६ ॥
जर काळानेच रोगी परिपक्व होऊन मरतात, तर वैद्य औषध देऊ इच्छितात आणि रोगी औषध का इच्छितात? औषधांचा काय उपयोग?
12.139.57
प्रलापः सुमहान्कस्मात्क्रियते शोकमूर्च्छितैः ।
यदि कालः प्रमाणं ते कस्माद्धर्मोऽस्ति कर्तृषु ॥ १२.१३९.५७ ॥
शोकाने मूर्च्छित झालेले लोक इतका मोठा प्रलाप का करतात? जर काळच तुझे प्रमाण आहे, तर कर्ते लोकांत धर्म का?
12.139.58
तव पुत्रो ममापत्यं हतवान्हिंसितो मया ।
अनन्तरं त्वयाहं च बाधितव्या महीपते ॥ १२.१३९.५८ ॥
तुझ्या पुत्राने माझ्या अपत्याला ठार मारले, आणि मी त्याला जखमी केले. हे महीपते, त्यानंतर तू मला आणि मी तुला त्रास द्यायला हवा.
12.139.59
अहं हि पुत्रशोकेन कृतपापा तवात्मजे ।
तथा त्वया प्रहर्तव्यं मयि तत्त्वं च मे शृणु ॥ १२.१३९.५९ ॥
पुत्रशोकाने मी तुझ्या अपत्याबाबत पाप केले आहे. म्हणून तू माझ्यावर प्रहार करायला हवा. आता माझे तत्त्व ऐक.
12.139.60
भक्षार्थं क्रीडनार्थं च नरा वाञ्छन्ति पक्षिणः ।
तृतीयो नास्ति संयोगो वधबन्धादृते क्षमः ॥ १२.१३९.६० ॥
माणसे अन्नासाठी आणि खेळासाठी पक्ष्यांची इच्छा करतात. वध आणि बंधन यांशिवाय तिसरा संयोग नाही, जो योग्यही नाही.
12.139.61
वधबन्धभयादेके मोक्षतन्त्रमुपाश्रिताः ।
जनीमरणजं दुःखं प्राहुर्वेदविदो जनाः ॥ १२.१३९.६१ ॥
वध आणि बंधनाच्या भयाने काही लोक मोक्षतंत्राचा आश्रय घेतात. जन्म व मृत्यूपासून उत्पन्न होणाऱ्या दुःखाबद्दल वेदज्ञ सांगतात.
12.139.62
सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वस्य दयिताः सुताः ।
दुःखादुद्विजते सर्वं सर्वस्य सुखमीप्सितम् ॥ १२.१३९.६२ ॥
सर्वांना प्राण प्रिय आहेत; सर्वांना पुत्र प्रिय आहेत. दुःखाने सर्व काही थरथरते; सर्वांना सुखच हवे असते.
12.139.63
दुःखं जरा ब्रह्मदत्त दुःखमर्थविपर्ययः ।
दुःखं चानिष्टसंवासो दुःखमिष्टवियोजनम् ॥ १२.१३९.६३ ॥
हे ब्रह्मदत्ता, वार्धक्य हेच दुःख; धनहानी हेही दुःख. अनिष्टांसोबत राहणे दुःख; प्रियजनांपासून वियोग हेही दुःख.
12.139.64
वैरबन्धकृतं दुःखं स्त्रीकृतं सह तथा ।
दुःखं दुःखेन सततं विवर्धति… धिप ॥ १२.१३९.६४ ॥
वैर आणि बंधनामुळे निर्माण झालेले दुःख; स्त्रियांमुळे निर्माण झालेलेही तसेच. दुःखाने दुःख सतत वाढते… धिप.
12.139.65
न दुःखं परदुःखे वै केचिदाहुर…यः ।
यो दुःखं नाभिजानाति स जल्पति माहाजने ॥ १२.१३९.६५ ॥
दुसऱ्याच्या दुःखात दुःख नसते असे काही जण म्हणतात… जो दुःख जाणत नाही, तो महासभेत निरर्थक बडबडतो.
12.139.66
यस्तु शोचति दुःखार्ताः स कथं वक्तमुत्सहेत ।
रसज्ञः सर्वदुःखस्य यथाऽऽत्मनि तथा परे ॥ १२.१३९.६६ ॥
जो दुःखपीडितांसाठी शोक करतो, तो बोलण्याचे धाडस कसे करेल? सर्व दुःखाचा रस जाणणारा स्वतःत जसे, तसेच दुसऱ्यांतही जाणतो.
12.139.67
भिन्ना श्लिष्टा न सज्यन्ते शस्त्रैः सुनिशितैरपि ।
साम्ना तेऽपि निगृह्यन्ते गजा इव करेणुभिः ॥ १२.१३९.६७ ॥
तुटलेले जोडले तरी जुळत नाही, अत्यंत तीक्ष्ण शस्त्रांनीही नाही; तरीही ते सामनीतीने आवरले जातात, जसे हत्ती हत्तिणींनी आवरले जातात.
12.139.68
यत्कृतं ते मया राजंस्त्वया च मम यत्कृतम् ।
न तद्वर्षशतैः शक्यं व्यपोहितुमरिंदम् ॥ १२.१३९.६८ ॥
हे राजा, तू माझ्याशी जे केलेस आणि मी तुझ्याशी जे केले, ते शंभर वर्षांतही पुसता येणार नाही, हे शत्रुदमना.
12.139.69
आवयोः कृतमन्योन्यं तस्य संधिर्न विद्यते ।
स्मृत्वास्मृत्वा हि ते पुत्रं नवं वैरं भविष्यति ॥ १२.१३९.६९ ॥
आपण दोघांनी एकमेकांशी जे केले आहे, त्याला समेट नाही; तुझ्या पुत्राची आठवण ठेवली किंवा विसरलो तरी नवे वैर निर्माण होईल.
12.139.70
वैरमन्तिकमासाद्य यः प्रीतिं कर्तुमिच्छति ।
मृण्मयस्येव भग्नस्य तस्य संधिर्न विद्यते ॥ १२.१३९.७० ॥
वैर जवळ आल्यावर जो मैत्री करू इच्छितो, त्याला समेट नाही, जसे फुटलेल्या मातीच्या भांड्याला नाही.
12.139.71
निश्चयः स्वार्थशास्त्रेषु न विश्वासः सुखोदयः ।
उशना चैव गाथे द्वे प्रह्लादायाब्रवीत्पुरा ॥ १२.१३९.७१ ॥
स्वार्थशास्त्रांत निश्चय आहे; विश्वास सुखाचा उदय नाही; पूर्वी उशनसने प्रह्लादाला ह्या दोन गाथा सांगितल्या.
12.139.72
ये वैरिणः श्रद्दधते सत्ये सत्येतरेऽपि वा ।
वध्यन्ते श्रद्दधाना हि मधु शुष्कतृणैरिव ॥ १२.१३९.७२ ॥
वैरी सत्यावर किंवा असत्यावरही विश्वास ठेवतात, तर विश्वास ठेवणारे सुक्या गवताने मधाप्रमाणे नष्ट होतात.
12.139.73
न हि वैराणि शाम्यन्ति कुलेष्वादशमाद्युगात् ।
आख्यातारश्च विद्यन्ते कुले चेज्जायते पुमान् ॥ १२.१३९.७३ ॥
कुलांमध्ये दहाव्या पिढीपर्यंतही वैर शांत होत नाही; कुलात एखादा पुरुष जन्मला तर ते सांगणारेही असतात.
12.139.74
उपगृह्य तु वैराणि सान्त्वयन्ति नराधिपाः ।
अथैनं प्रतिहिंसन्ति पूर्णं घटमिवाश्मनि ॥ १२.१३९.७४ ॥
राजे वैरे स्वीकारून ती शांत करण्याचे नाटक करतात; मग भरलेला घडा दगडावर आपटावा तसे त्याच्यावर प्रहार करतात.
12.139.75
सदा न विश्वसेद्राजन्पापं कृत्वेह कस्यचित् ।
अपकृत्य परेषां हि विश्वासाद्दुःखमश्नुते ॥ १२.१३९.७५ ॥
हे राजा, येथे कोणाचे पाप केलेल्याने कधीही कोणावर विश्वास ठेवू नये; इतरांचे अपकार करणारा विश्वासामुळेच दुःख भोगतो.
12.139.76
नाविश्वासाच्चिनोत्यर्थमीहते चापि किंचन ।
भयात्त्वेकतरं मित्रं कृतकृत्या भवत्विह ॥ १२.१३९.७६ ॥
अविश्वास नसणारा संपत्ती जमवत नाही आणि कशासाठीही प्रयत्न करत नाही; पण भीतीने दोघांपैकी एकाला मित्र बनवून येथे कृतकृत्य होवो.
12.139.77
यस्येह व्रणिनौ पादौ पभ्द्यां च परिधावतः ।
क्षिण्येते तस्य तौ पादौ सुगुप्तमपि धावतः ॥ १२.१३९.७७ ॥
येथे ज्याचे पाय जखमी आहेत, पायांनी धावणाऱ्याचे ते पाय चांगले संरक्षित असले तरी धावताना क्षीण होतात.
12.139.78
नेत्राभ्यां सरुजाभ्यां यः प्रतिवातमुदीक्षते ।
तस्य वायुरुजाऽत्यर्थं नेत्रयोर्भवति ध्रुवम् ॥ १२.१३९.७८ ॥
वेदना होणाऱ्या डोळ्यांनी वाऱ्याच्या विरुद्ध पाहणाऱ्याच्या डोळ्यांना वाऱ्याच्या वेदनेमुळे निश्चितच अत्यंत त्रास होतो.
12.139.79
दुष्टं पन्थानमासाद्य यो मोहादभिपद्यते ।
आत्मनो बलमज्ञात्वा तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ १२.१३९.७९ ॥
दुष्ट मार्गावर पोहोचून जो मोहाने त्यात प्रवेश करतो, आपले बल न जाणता, त्याचे जीवन त्या मार्गाच्या अंतापर्यंतच असते.
12.139.80
यस्तु वर्षमविज्ञाय क्षेत्रं कर्षति कर्षकः ।
हीनः पुरुषकारेण तस्य वै नाप्नुते फलम् ॥ १२.१३९.८० ॥
पावसाचा काळ न जाणता जो शेतकरी शेत नांगरतो, मानवी प्रयत्नांनी रहित असतो, त्याला खरोखर फळ मिळत नाही.
12.139.81
यस्तु तिक्तं कषायं वा स्वादु वा मधुरं हितम् ।
आहारं कुरुते नित्यं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १२.१३९.८१ ॥
कडू, तुरट किंवा गोड, मधुर व हितकारक आहार जो नेहमी घेतो, तो अमरत्वास योग्य होतो.
12.139.82
पथ्यं मुक्त्वा तु यो मोहाद्दुष्टमश्नाति भोजनम् ।
परिणाममविज्ञाय तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ १२.१३९.८२ ॥
पथ्य सोडून जो मोहाने दूषित भोजन करतो, त्याचा परिणाम न जाणता, त्याचे जीवन त्याच्या अंतापर्यंतच असते.
12.139.83
दैवं पुरुषकारश्च स्थितावन्योन्यसंश्रयात् ।
उदात्तं कर्म वै तत्र दैवं क्लीबा उपासते ॥ १२.१३९.८३ ॥
दैव आणि पुरुषकार परस्परांच्या आश्रयाने स्थित आहेत; तेथे उदात्त कर्मच खरे आहे; दुर्बल लोक दैवाची उपासना करतात.
12.139.84
कर्म चात्महितं कार्यं तीक्ष्णं वा यदि वा मृदु ।
ग्रस्यतेऽकर्मशीलस्तु सदाऽनर्थैरकिंचनः ॥ १२.१३९.८४ ॥
स्वहिताचे कर्म करावे, ते तीक्ष्ण असो वा मृदू; जो कर्मशील नाही तो नेहमी अनर्थांनी ग्रासलेला व निर्धन होतो.
12.139.85
तस्मात्संशयितव्येऽर्थे कार्य एव पराक्रमः ।
सर्वस्वमपि संत्यज्य कार्यमात्महितं नरैः ॥ १२.१३९.८५ ॥
म्हणून संशयास्पद कार्यात पराक्रमच करावा. सर्वस्व सोडावे लागले तरी माणसांनी आपल्या हिताचे कार्य करावे.
12.139.86
विद्या शौचं च दाक्ष्यं च बलं शौर्यं च पञ्चमम् ।
मित्राणि सहजान्याहुर्वर्तयन्तीह यैर्बुधाः ॥ १२.१३९.८६ ॥
विद्या, शुचिता, दक्षता, बल आणि पाचवे शौर्य — यांना ज्ञानी लोक सहज मित्र म्हणतात, ज्यांच्या योगाने ते येथे कार्य साधतात.
12.139.87
निवेशनं च कुप्यं च क्षेत्रं भार्यां सुहृज्जनम् ।
एतान्युपचितान्याहुः सर्वत्र लभते पुमान् ॥ १२.१३९.८७ ॥
घर, सामान, शेत, पत्नी, हितचिंतक लोक — यांना संचित धन म्हणतात; माणूस हे सर्वत्र मिळवतो.
12.139.88
सर्वत्र रमते प्राज्ञः सर्वत्र च विरोचते ।
न विभीषयते किंचिद्भीषितो न बिभेति च ॥ १२.१३९.८८ ॥
ज्ञानी माणूस सर्वत्र आनंद मिळवतो आणि सर्वत्र शोभतो. तो कुणालाही भीती दाखवत नाही, आणि भीती दाखवली तरी घाबरत नाही.
12.139.89
नित्यं बुद्धिमतोऽप्यर्थः स्वल्पकोऽपि विवर्धते ।
दाक्ष्येण कुर्वतां कर्मं संयमात्प्रतितिष्ठति ॥ १२.१३९.८९ ॥
बुद्धिमानाचे धन, कितीही थोडे असले तरी, नेहमी वाढते; दक्षतेने कर्म करणाऱ्यांचे (धन) संयमाने स्थिर राहते.
12.139.90
गृहस्नेहावबद्धानां नराणामल्पमेधसाम् ।
कुस्त्री खादति मांसानि माघमां सेगवा इव ॥ १२.१३९.९० ॥
घराच्या स्नेहात बांधलेल्या, अल्पबुद्धी माणसांचे मांस दुष्ट स्त्री खाऊन टाकते, जसे माघ महिना गुरांसह (त्यांना) झिजवतो.
12.139.91
गृहं क्षेत्राणि मित्राणि स्वदेश इति चापरे ।
इत्येवमवसीदन्ति नरा बुद्धिविपर्यये ॥ १२.१३९.९१ ॥
घर, शेते, मित्र आणि स्वदेश असे काहीजण म्हणतात. अशा प्रकारे बुद्धी विपरीत झाली की माणसे नष्ट होतात.
12.139.92
उत्पथाच्च विमानाच्च देशाद्दुर्भिक्षपीडितात् ।
अन्यत्र वसतिं गच्छेद्वसेद्वा नित्यमानितः ॥ १२.१३९.९२ ॥
वाईट मार्गामुळे, अपमानामुळे किंवा दुष्काळपीडित देशामुळे माणसाने दुसरीकडे निवासाला जावे, किंवा जिथे सदैव सन्मान मिळेल तिथे राहावे.
12.139.93
तस्मादन्यत्र यास्यामि वस्तुं नाहमिहोत्सहे ।
कृतमेतदनाहार्यं तव पुत्रे च पार्थिव ॥ १२.१३९.९३ ॥
म्हणून मी दुसरीकडे जातो; इथे राहण्याची माझी इच्छा नाही. हे राजा, तुम्ही आणि तुमच्या पुत्रांनी जे केले ते सहन होण्यासारखे नाही.
12.139.94
कुभार्यां च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम् ।
कुसंबन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ १२.१३९.९४ ॥
वाईट पत्नी, वाईट पुत्र, वाईट राजा, वाईट मित्र, वाईट नातेसंबंध आणि वाईट देश यांना दुरूनच टाळावे.
12.139.95
कुमित्रे नास्ति विश्वासः कुभार्यायां कुतो रतिः ।
कुराज्ये निर्वृतिर्नास्ति कुदेशे नास्ति जीविका ॥ १२.१३९.९५ ॥
वाईट मित्रावर विश्वास नसतो; वाईट पत्नीवर प्रेम कुठून? वाईट राज्यात समाधान नसते; वाईट देशात उपजीविका नसते.
12.139.96
कुपुत्रे सौहृदं नास्ति नित्यमस्थिरसौहृदम् ।
अवमानः कुंसबन्धे भवत्यर्थविपर्यये ॥ १२.१३९.९६ ॥
वाईट पुत्रावर प्रेम नसते; ते नेहमी अस्थिर प्रेम असते. वाईट नातेसंबंधात अपमान होतो, जेव्हा धनाची उलथापालथ होते.
12.139.97
सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र निर्वृतिः ।
तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीवति ॥ १२.१३९.९७ ॥
प्रिय बोलते ती भार्या; जिथे समाधान तो पुत्र; जिथे विश्वास तो मित्र; जिथे माणूस जगतो तो देश.
12.139.98
यत्र नास्ति बलात्कारः स राजा तीव्रशासनः ।
स च यौनाभिसंबन्धो यः सतोऽपि बुभूषति ॥ १२.१३९.९८ ॥
जिथे बलात्कार नाही तो कठोर शासन करणारा राजा; आणि सज्जनांमध्येही असू इच्छिणारा विवाहसंबंध तोच.
12.139.99
भार्या देशोऽथ मित्राणि पुत्रसंबन्धिबान्धवाः ।
एते सर्वे गुणवति धर्मनेत्रे महीपतौ ॥ १२.१३९.९९ ॥
भार्या, देश, मित्र, पुत्र, नातेवाईक आणि बांधव — हे सर्व धर्म ज्याचा मार्गदर्शक आहे अशा गुणवान राजावर अवलंबून असते.
12.139.100
अधर्मज्ञस्य विषये प्रजा नश्यन्ति निग्रहात् ।
राजा मूलं त्रिवर्गस्य अप्रमत्तोऽनुपालयन् ॥ १२.१३९.१०० ॥
धर्म न जाणणाऱ्या शासकाच्या राज्यात दडपशाहीने प्रजा नष्ट होते. राजा त्रिवर्गाचे मूळ आहे; त्याने सावधपणे प्रजेचे पालन करावे.
12.139.101
बलिषङ्भागमुद्धृत्य फलं समुपयोजयेत् ।
न रक्षति प्रजाः सम्यग्यः स पार्थिवतस्करः ॥ १२.१३९.१०१ ॥
उत्पन्नाचा सहावा भाग कर म्हणून घेऊन त्याचा योग्य उपयोग करावा; प्रजेचे नीट रक्षण न करणारा राजवेषी चोर होय.
12.139.102
दत्वाऽभयं यः स्वयमेव राजा ।
न तत्प्रमाणं कुरुतेऽर्थलोभात्।
स सर्वलोकादुपलभ्य पाप ।
मधर्मबुद्धिर्निरयं प्रयाति ॥ १२.१३९.१०२ ॥
स्वतः अभय देऊनही धनलोभाने ते वचन प्रमाण न मानणारा राजा सर्व लोकांतून पाप मिळवून अधर्मबुद्धीने नरकात जातो.
12.139.103
दत्त्वाऽभयं स्वयं राजा प्रमाणं कुरुते यदि ।
स सर्वं सुखमाप्नोति प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२.१३९.१०३ ॥
स्वतः अभय देऊन, धर्माने प्रजेचे पालन करीत, मर्यादा पाळणारा राजा सर्व सुख प्राप्त करतो.
12.139.104
पिता भ्राता गुरुः शास्ता वह्निर्वैश्रवणो यमः ।
सप्त राज्ञो गुणानेतान्मनुराह प्रजापतिः ॥ १२.१३९.१०४ ॥
पिता, भाऊ, गुरु, शासक, अग्नी, कुबेर आणि यम — राजामध्ये हे सात गुण असावेत, असे प्रजापती मनू यांनी सांगितले.
12.139.105
पिता हि राजा लोकस्य प्रजानां योऽनुकम्पिता ।
तस्मिन्मिथ्यापनीते हि तिर्यग्भवति मानवः ॥ १२.१३९.१०५ ॥
राजाच जगातील प्रजेचा पिता असतो, जो त्यांच्यावर कृपा करतो. त्याला खोटेपणाने दूर केल्यास माणूस वाकडा मार्ग धरतो.
12.139.106
संभावयति मातेव दीनमप्युपपद्यते ।
दहत्यग्निरिवानिष्टान्यमयत्यहितांस्तदा ॥ १२.१३९.१०६ ॥
आईप्रमाणे तो दीनांचाही सन्मान करतो व त्यांची काळजी घेतो; अग्नीप्रमाणे अनिष्टे जाळतो आणि शत्रूंना पीडा देतो.
12.139.107
इष्टेषु विसृजन्नर्थान्कुबेर इव कामदः ।
गुरुर्धर्मोपदे… गोप्ता च परिपालनात् ॥ १२.१३९.१०७ ॥
प्रियजनांना धन वाटणारा तो कुबेराप्रमाणे इच्छा पूर्ण करणारा आहे; धर्मोपदेशात तो गुरु आणि रक्षणामुळे संरक्षक आहे.
12.139.108
यस्तु रञ्जयते … पौरजानपदान्गुणैः ।
न तस्य भ्रश्यते…ज्यं गुणधर्मानुपालनात् ॥ १२.१३९.१०८ ॥
नगरवासी आणि ग्रामवासीयांना गुणांनी संतुष्ट ठेवणाऱ्याचे … राज्य गुण व धर्म पाळल्यामुळे ढासळत नाही.
12.139.109
यः सम्यक्प्रति…ह्णाति पौरजानपदार्चनम् ।
स सुखं प्रेक्षते राजा इह लोके परत्र च ॥ १२.१३९.१०९ ॥
जो राजा नगरवासी आणि ग्रामवासी लोकांचा योग्य सन्मान करतो, तो इहलोकी आणि परलोकी सुख पाहतो.
12.139.110
नित्योद्विग्नाः प्रजा यस्य करुभारप्रपीडिताः ।
अनर्थैर्विप्रलुप्यन्ते स गच्छति पराभवम् ॥ १२.१३९.११० ॥
ज्या राजाची प्रजा सदैव उद्विग्न असते आणि कराच्या ओझ्याने पीडित असते, ती अनर्थांनी नष्ट होते; तो राजा पराभव पावतो.
12.139.111
प्रजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महोत्पलम् ।
स राजा सर्वसुखदः स्वर्गलोके महीयते ॥ १२.१३९.१११ ॥
ज्या राजाची प्रजा तळ्यातील मोठ्या कमळांप्रमाणे वाढते, तो सर्वांना सुख देणारा राजा स्वर्गलोकी सन्मानित होतो.
12.139.112
बलिना विग्रहो राजन्न कदाचित्प्रशस्यते ।
बलिना विग्रही तस्य कुतो राज्यं कुतः सुखम् ॥ १२.१३९.११२ ॥
हे राजा, बलवानाशी विग्रह कधीच प्रशंसनीय नसतो. बलवानाशी विग्रह करणाऱ्याला राज्य कुठे आणि सुख कुठे?
12.139.113
सैवमुक्त्वा शकुनिका ब्रह्मदत्तं नराधिपम् ।
राजानं समनुज्ञाप्य जगामाभीप्सितां दिशम् ॥ १२.१३९.११३ ॥
असे बोलून शकुनिका राजा ब्रह्मदत्ताचा निरोप घेऊन आपल्या इच्छित दिशेला निघून गेली.
12.139.114
एतत्ते ब्रह्मदत्तस्य पूजन्या सह भाषितम् ।
मयोक्तं भरतश्रेष्ठ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १२.१३९.११४ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, पूजनीसह ब्रह्मदत्ताचा हा संवाद मी तुला सांगितला. आता आणखी काय ऐकायची इच्छा आहे?