ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.139
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.139.1
उक्तो मन्त्रो महाबाहो विश्वासो नास्ति शत्रुषु ।
कथं हि राजा वर्तेत यदि सर्वत्र नाश्वसेत् ॥ १२.१३९.१ ॥
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਤੁਸੀਂ ਮੰਤਰ ਦੱਸਿਆ; ਪਰ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤੇ?
12.139.2
विश्वासाद्धि परं राजन्राज्ञामुत्पद्यते भयम् ।
कथं हि नाश्वसन्राजा शत्रूञ्जयति पार्थिवः ॥ १२.१३९.२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਿੱਤੇ?
12.139.3
एतन्मे संशयं छिन्धि मनो मे संप्रमुह्यति ।
अविश्वासे कथामेतामुपाश्रित्य पितामह ॥ १२.१३९.३ ॥
ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਸ਼ਯ ਦੂਰ ਕਰੋ; ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਲਝ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਾਰੇ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਦੱਸੋ।
12.139.4
शृणुष्व राजन्यो वृत्तो ब्रह्मदत्तनिवेशने ।
पूजन्या सह संवादो ब्रह्मदत्तस्य भूपतेः ॥ १२.१३९.४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ — ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਾਪਰਿਆ; ਪੂਜਨੀ ਨਾਲ ਭੂਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ।
12.139.5
काम्पिल्ये ब्रह्मदत्तस्य त्वन्तः पुरनिवासिनी ।
पूजी नाम शकुनिर्दीर्घकालं सहोपिता। ॥ १२.१३९.५ ॥
ਕਾਂਪਿਲਯ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਦੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪੂਜੀ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਕੁਨਿ (ਮੈਨਾ) ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨਾਲ ਰਿਹਾ।
12.139.6
रुदज्ञा सर्वभूतानां यथा वै जीवजीवकः ।
सर्वज्ञा सर्वतत्त्वज्ञा तिर्यग्योनिं गताऽपि स ॥ १२.१३९.६ ॥
ਜੀਵਜੀਵਕ ਪੰਛੀ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞਾ ਅਤੇ ਸਰਵਤੱਤਵਜ੍ਞਾ ਸੀ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਸ਼ੂ-ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਸੀ।
12.139.7
अभिप्रजाता सा तत्र पुत्रमेकं सुवर्चसम् ।
समकालं च राज्ञोऽपि देव्यां पुत्रो व्यजायत ॥ १२.१३९.७ ॥
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ।
12.139.8
तयोरर्थे कृतज्ञा तु खेचरी पूजनी सदा ।
समद्रतीरं सा गत्वा आजहार फलद्वयम् ॥ १२.१३९.८ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ, ਕ੍ਰਿਤਗ੍ਯ ਤੇ ਸਦਾ ਆਦਰਯੋਗ ਉਹ ਅਕਾਸ਼ਚਾਰੀ ਪੰਛੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਜਾ ਕੇ ਦੋ ਫਲ ਲਿਆਈ।
12.139.9
अष्ट्यर्थं च स्वपुत्रस्य राजपुत्रस्य चैव ह ।
लमेकं सुतायादाद्राजपुत्राय चापरम् ॥ १२.१३९.९ ॥
ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ, ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ।
12.139.10
…मृतास्यादसदृशं बलतेजोभिवर्धनम् ।
आदायादाय सैवाशु तयोः प्रादात्पुनः पुनः ॥ १२.१३९.१० ॥
…ਇਸ (ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ) ਅਸਾਧਾਰਨ, ਬਲ ਤੇ ਤੇਜ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ (ਭੋਜਨ)। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਝਟਪਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਦਿੱਤਾ।
12.139.11
ततोऽगच्छत्परां वृद्धिं राजपुत्रः फलाशनात् ।
ततः स धात्र्या कक्षेण उह्यमानो नृपात्मजः ॥ १२.१३९.११ ॥
ਫਿਰ ਫਲ ਖਾਣ ਕਰਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਪਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਧਾਈ ਵੱਲੋਂ ਕਮਰ ਦੇ ਕੋਲ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
12.139.12
ददर्श तं पक्षिसुतं बाल्यादागत्य बालकः ।
ततो बाल्याच्च यत्नेन तेनाक्रीडत पक्षिणा ॥ १२.१३९.१२ ॥
ਬੱਚੇ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਪੰਛੀ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਬਚਪਨ ਕਾਰਨ, ਯਤਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਸ ਪੰਛੀ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਲੱਗਾ।
12.139.13
शून्ये च तमुपादाय पक्षिणं समजातकम् ।
हत्वा ततः स राजेन्द्र धात्र्या हस्तमुपागतः ॥ १२.१३९.१३ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ! ਸੁੰਨਸਾਨ ਥਾਂ ਤੇ ਉਸ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜਾਤ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਮਾਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਬਾਲਕ ਧਾਈ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ।
12.139.14
अथ सा पूजनी राजन्नागमत्फलहारिणी ।
अपश्यन्निहतं पुत्रं तेन बालेन भूतले ॥ १२.१३९.१४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਫਿਰ ਫਲ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਉਸ ਧਾਈ ਨੇ ਉਸ ਬਾਲਕ ਵੱਲੋਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
12.139.15
बाष्पपूर्णमुखी दीना दृष्ट्वा तं पतितं सुतम् ।
पूजनी दुःखसंतप्ता रुदन्ती वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१३९.१५ ॥
ਅੱਥਰੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੀ, ਦੀਨ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤਪੀ ਹੋਈ ਉਸ ਧਾਈ ਨੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰੋਂਦਿਆਂ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
12.139.16
क्षत्रिये संगतं नास्ति न प्रीतिर्न च सौहृदम् ।
कारणे सान्त्वयन्त्येते कृतार्थाः संत्यजन्ति च ॥ १२.१३९.१६ ॥
ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੰਗਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਿੱਤਰਤਾ। ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਤਲਬ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
12.139.17
क्षत्रियेषु न विश्वासः कार्यः सर्वापकारिषु ।
अपकृत्यापि सततं सान्त्वयन्ति निरर्थकम् ॥ १२.१३९.१७ ॥
ਕਸ਼ੱਤਰੀਆਂ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਬੇਕਾਰ ਹੀ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
12.139.18
इयमस्य करोम्यद्य सदृशीं वैरयातनाम् ।
कृतघ्नस्य नृशंसस्य भृशं विश्वासघातिनः ॥ १२.१३९.१८ ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਢੁਕਵਾਂ ਵੈਰ-ਬਦਲਾ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ — ਕ੍ਰਿਤਘਣ, ਬੇਰਹਿਮ ਅਤੇ ਘੋਰ ਭਰੋਸਾ-ਘਾਤੀ ਇਸ ਨੂੰ।
12.139.19
सहसंजातवृद्धस्य तथैव सहभोजिनः ।
शरण्यस्य वधश्चैव त्रिविधं तस्य किल्विषम् ॥ १२.१३९.१९ ॥
ਇਕੱਠੇ ਜੰਮੇ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਨੂੰ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਪ ਉਸ ਦਾ ਹੈ।
12.139.20
इत्युक्त्वा चरणाभ्यां तु नेत्रे नृपसुतस्य सा ।
हृत्वा स्वस्था तत इदं पूजनी वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१३९.२० ॥
ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੱਢ ਲਈਆਂ; ਫਿਰ ਸੰਭਲ ਕੇ ਪੂਜਨੀ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
12.139.21
इच्छयेह कृतं पापं सद्य एवोपसर्पति ।
कृतं प्रतिकृतं येषां न नश्यति शुभाशुभम् ॥ १२.१३९.२१ ॥
ਇੱਥੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬਦਲਾ—ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ—ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, (ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ)।
12.139.22
पापं कर्म कृतं किंचिद्यदि तस्मिन्न दृश्यते ।
निपात्यतेऽस्य पुत्रेषु पौत्रेष्वपि च नप्नृषु ॥ १२.१३९.२२ ॥
ਜੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਕੋਈ ਪਾਪਕਰਮ ਦਿਖਾਈ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪੋਤਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪੜਪੋਤਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.139.23
ब्रह्मदत्तः सुतं दृष्ट्वा पूजन्या हृतलोचनम् ।
कृतप्रतिकृतं मत्वा पूजनीमिदमब्रवीत् ॥ १२.१३९.२३ ॥
ਪੂਜਨੀ ਵੱਲੋਂ ਅੱਖਾਂ ਕੱਢੇ ਗਏ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਨੇ ਪੂਜਨੀ ਨੂੰ ਇਹ ਆਖਿਆ।
12.139.24
अस्ति वै कृतमस्माभिरस्ति प्रतिकृतं त्वया ।
उभयं तत्समीभूतं वस पूजनि मा गमः ॥ १२.१३९.२४ ॥
ਅਸੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਗਏ। ਹੇ ਪੂਜਨੀ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ, ਨਾ ਜਾ।
12.139.25
सकृत्कृतापराधस्य तत्रैव परिलम्बतः ।
न तद्बुधाः प्रशंसन्ति श्रेयस्तत्रापसर्पणम् ॥ १२.१३९.२५ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ ਜੋ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉਸਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਉੱਥੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ ਹੀ ਭਲਾ ਹੈ।
12.139.26
सान्त्वे प्रयुक्ते विवृते वैरे चैव न विश्वसेत् ।
क्षिप्रं स हन्यते मूढो न हि वैरं प्रशाम्यति ॥ १२.१३९.२६ ॥
ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਅਤੇ ਵੈਰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਮੂਰਖ ਜਲਦੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੈਰ ਝੱਟ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.139.27
अन्योन्यकृतवैराणां पुत्रपौत्रं नियच्छति ।
पुत्रपौत्रविनाशे च परलोकं नियच्छति ॥ १२.१३९.२७ ॥
ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਪਾਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵੈਰ ਪੁੱਤਰਾਂ-ਪੋਤਰਿਆਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤਰਾਂ-ਪੋਤਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਲੋਕ ਤੱਕ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.139.28
सर्वेषां कृतवैराणामविश्वासः सुखावहः ।
एकान्ततो न विश्वासः कार्यो विश्वासघातके ॥ १२.१३९.२८ ॥
ਵੈਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.139.29
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नमपि मूलं निकृन्तति।
कामं विश्वासयेदन्यान्परेषां च न विश्वसेत् ॥ १२.१३९.२९ ॥
ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਭਰੋਸੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਡਰ ਜੜ੍ਹ ਤੱਕ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਏ, ਪਰ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ।
12.139.30
माता पिता बान्धवानां वरिष्ठौ ।
भार्या क्षेत्रं बीजमात्रं तु पुत्रः।
भ्राता शत्रुः क्लिन्नपाणिर्वयस्य ।
आत्मा ह्येकः सुखदुःखस्य भोक्ता ॥ १२.१३९.३० ॥
ਮਾਤਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ। ਪਤਨੀ ਖੇਤ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਕੇਵਲ ਬੀਜ ਹੈ। ਭਰਾ ਵੈਰੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਮਿੱਤਰ ਗਿੱਲੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ (ਧੋਖੇਬਾਜ਼) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ।
12.139.31
अन्योन्यकृतवैराणां न संधिरुपपद्यते ।
स च हेतुरतिक्रान्तो यदर्थमहमावसम् ॥ १२.१३९.३१ ॥
ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਧੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਵੱਸੀ ਸੀ, ਉਹ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬੀਤ ਗਿਆ ਹੈ।
12.139.32
पूजितस्यार्थमानाभ्यां सान्त्वं पूर्वापकारिणः ।
हृदयं भवत्यविश्वस्तं कर्म त्रासयते बलात् ॥ १२.१३९.३२ ॥
ਧਨ ਅਤੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਹਿਲਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਦਿਲਾਸੇ ਦੇ ਬੋਲ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦਾ ਕਰਮ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.139.33
पूर्वं संमानना यत्र पश्चाच्चैव विमानना ।
जह्यात्स सत्ववान्वासं संमानितविमानितः ॥ १२.१३९.३३ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਪਮਾਨ ਜਿੱਥੇ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਸਤ੍ਵਵਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਵਾਸ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇਹੀ ਕਰੇ।
12.139.34
उषिताऽस्मि तवागारे दीर्घकालमहिंसिता ।
तदिदं वैरमुत्पन्नं सुखमास्ख व्रजाम्यहम् ॥ १२.१३९.३४ ॥
ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਘਰ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਵੱਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵੈਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠ, ਮੈਂ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ।
12.139.35
यः कृते प्रतिकुर्याद्वै न स तत्रापराध्नुयात् ।
अनृणस्तेन भवति वस पूजनि मागमः ॥ १२.१३९.३५ ॥
ਜੋ ਕੀਤੇ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਕਰਜ਼ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪੂਜਨੀ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸ, ਨਾ ਜਾ।
12.139.36
न कृतस्य तु कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः ।
हृदयं तत्र जानाति कर्तुश्चैव कृतस्य च ॥ १२.१३९.३६ ॥
ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋਸਤੀ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦੀ। ਉੱਥੇ ਦਿਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
12.139.37
कृतस्य चैव कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः ।
वैरस्योपशमो दृष्टः पापं नोपाश्नुते पुनः ॥ १२.१३९.३७ ॥
ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋਸਤੀ ਮੁੜ ਜੁੜ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਵੈਰ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ (ਉਹ) ਮੁੜ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
12.139.38
नास्ति वैरमतिक्रान्तं सान्त्वितोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
विश्वासाद्बध्यते लोकस्तस्माच्छ्रेयोप्यदर्शनम् ॥ १२.१३९.३८ ॥
"ਵੈਰ ਅਜੇ ਬੀਤਿਆ ਨਹੀਂ; ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ" ਐਸਾ ਸੋਚ ਕੇ (ਕੋਈ) ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਭਰੋਸੇ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਬੱਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ (ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ) ਨਾ ਦਿਖਾਉਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ।
12.139.39
तरसा ये न शक्यन्ते शस्त्रैः सुनिसितैरपि ।
साम्ना तेऽपि निगृह्यते गजा इव करेणुभिः ॥ १२.१३९.३९ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਮ (ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ) ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਹਥਣੀਆਂ ਨਾਲ ਰੋਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.139.40
संवासाज्जायते स्नेहो जीवितान्तकरेष्वपि ।
अन्योन्यस्य हि विश्वासः श्वानश्वपचयोरिव ॥ १२.१३९.४० ॥
ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਵਪਚਾਂ (ਚੰਡਾਲਾਂ) ਵਿਚਕਾਰ।
12.139.41
अन्योन्यकृतवैराणां संवासान्मृदुतां गतम् ।
नैव तिष्ठति तद्वैरं पुष्करस्थमिवोदकम् ॥ १२.१३९.४१ ॥
ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਉਹ ਵੈਰ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਕੋਮਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਏ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਉਹ ਵੈਰ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ।
12.139.42
वैरं पञ्चसमुत्थानं तच्च बुध्यन्ति पण्डिताः ।
स्त्रीकृतं वास्तुजं वाग्जं स्वसपत्नापराधजम् ॥ १२.१३९.४२ ॥
ਵੈਰ ਦੇ ਪੰਜ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਰੋਤ ਹਨ; ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਇਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ: ਇਸਤਰੀ ਕਾਰਨ ਉਪਜਿਆ, ਜ਼ਮੀਨ (ਜਾਇਦਾਦ) ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਬੋਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ।
12.139.43
तत्र दाता न हन्तव्यः क्षत्रियेण विशेषतः ।
प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा बुद्ध्वा दोषबलाबलम् ॥ १२.१३९.४३ ॥
ਉੱਥੇ ਦਾਤਾ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਦੁਆਰਾ, ਨਹੀਂ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਜਾਂ ਲੁਕਵੇਂ, ਦੋਸ਼ ਦੇ ਬਲ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ।
12.139.44
कृतवैरे न विश्वासः कार्यस्त्विह सुहृद्यपि ।
प्रच्छन्नं तिष्ठते वैरं गूढोऽग्निरिव दारुषु ॥ १२.१३९.४४ ॥
ਵੈਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਇੱਥੇ ਮਿੱਤਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਵੈਰ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਲੱਕੜੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ।
12.139.45
न वित्तेन न पारुष्यैर्न च सान्त्वेन च श्रुतैः ।
वैराग्निः शाम्यते राजन्निमग्नोऽग्निरिवार्णवे ॥ १२.१३९.४५ ॥
ਧਨ ਨਾਲ, ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਦਿਲਾਸੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵੈਰ ਦੀ ਅੱਗ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ।
12.139.46
न हि वैराग्निरुद्धूतः कर्म चाप्यपराधजम् ।
शाम्यत्यदग्ध्वा नृपते विना ह्येकतरक्षयात् ॥ १२.१३९.४६ ॥
ਵੈਰ ਦੀ ਅੱਗ ਭੜਕਣ ਤੇ ਅਪਰਾਧ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਕਰਮ ਵੀ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਤੀ, ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੜੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.139.47
सत्कृतस्यार्थामनाभ्यां तत्र पूर्वापकारिणः ।
नैव शान्तिर्न विश्वासः कर्मणा जायते बलात् ॥ १२.१३९.४७ ॥
ਜਿਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਪਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਦਾ ਧਨ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਉੱਥੇ ਨਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਨਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ; ਕਰਮ ਜਾਂ ਬਲ ਨਾਲ ਇਹ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
12.139.48
नैवापकारे कस्मिंश्चिदहं त्वयि तथा भवान् ।
उषितावाऽपि चक्रितं नेदानीं विश्वसाम्यहम् ॥ १२.१३९.४८ ॥
ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਪਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ... ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ, ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
12.139.49
कालेन क्रियते कार्यं तथैव विविधाः क्रियाः ।
कालेनैव प्रवर्तन्ते कः कस्येत्यपराध्यति ॥ १२.१३९.४९ ॥
ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਭਿੰਨ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵੀ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਤਾਂ ਕੌਣ ਕਿਸ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰਦਾ ਹੈ?
12.139.50
तुल्यं चोभे प्रवर्तेते मरणं जन्म चैव हि ।
कार्यते चैव कालेन तन्निमित्तं न जीवति ॥ १२.१३९.५० ॥
ਮੌਤ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੋਵੇਂ ਬਰਾਬਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਜੀਂਦਾ ਨਹੀਂ।
12.139.51
बध्यन्ते युगपत्केचिदेकैकं चापरे तथा ।
कालो दहति भूतानि संप्राप्तोऽग्निरिवेन्धनम् ॥ १२.१३९.५१ ॥
ਕੁਝ ਇਕੱਠੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਈ ਅੱਗ ਬਾਲਣ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੈ।
12.139.52
नाहं प्रमाणं नैव त्वभन्योन्यं कारणं शुभे ।
कालो नित्यमुपादत्ते सुखं दुःखं च देहिनाम् ॥ १२.१३९.५२ ॥
ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਨਾ ਮੈਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਤੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈਂ; ਸਮਾਂ ਹੀ ਸਦਾ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.139.53
एवं वसेह सन्नेहा यथाकाममहिंसिता ।
यत्कृतं तत्तु मे क्षान्तं त्वं च वै क्षम पूजनि ॥ १२.१३९.५३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਿਨਾਂ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਰਹਿ। ਜੋ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮੈਂ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਵੀ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ, ਹੇ ਪੂਜਨੀਯੇ।
12.139.54
यदि कालः प्रमाणं ते न वैरं कस्यचिद्भवेत् ।
कस्मादपचितिं यान्ति बान्धवा बान्धवे हते ॥ १२.१३९.५४ ॥
ਜੇ ਸਮਾਂ ਹੀ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਬਦਲੇ ਲਈ ਕਿਉਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?
12.139.55
कस्माद्देवासुराः सर्वे अन्योन्यमभिजघ्निरे ।
यदि कालेन निर्याणं सुखदुःखे भवाभवौ ॥ १२.१३९.५५ ॥
ਜੇ ਕਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਥਾਨ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੈਅ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ?
12.139.56
भिषजो भैषजं कर्तुं कस्मादिच्छन्ति रोगिणः ।
यदि कालेन पच्यन्ते भेषजैः किं प्रयोजनम् ॥ १२.१३९.५६ ॥
ਜੇ ਕਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਗੀ ਪੱਕ ਕੇ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੈਦ ਦਵਾਈ ਕਿਉਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੋਗੀ ਕਿਉਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
12.139.57
प्रलापः सुमहान्कस्मात्क्रियते शोकमूर्च्छितैः ।
यदि कालः प्रमाणं ते कस्माद्धर्मोऽस्ति कर्तृषु ॥ १२.१३९.५७ ॥
ਸੋਗ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਲੋਕ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਵਿਰਲਾਪ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਜੇ ਕਾਲ ਹੀ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਕਿਉਂ ਹੈ?
12.139.58
तव पुत्रो ममापत्यं हतवान्हिंसितो मया ।
अनन्तरं त्वयाहं च बाधितव्या महीपते ॥ १२.१३९.५८ ॥
ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਮੇਰੀ ਔਲਾਦ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਮਹੀਪਤੀ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.139.59
अहं हि पुत्रशोकेन कृतपापा तवात्मजे ।
तथा त्वया प्रहर्तव्यं मयि तत्त्वं च मे शृणु ॥ १२.१३९.५९ ॥
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਔਲਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ।
12.139.60
भक्षार्थं क्रीडनार्थं च नरा वाञ्छन्ति पक्षिणः ।
तृतीयो नास्ति संयोगो वधबन्धादृते क्षमः ॥ १२.१३९.६० ॥
ਮਨੁੱਖ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਡ ਲਈ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਧ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੀਜਾ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਯੋਗ ਵੀ ਨਹੀਂ।
12.139.61
वधबन्धभयादेके मोक्षतन्त्रमुपाश्रिताः ।
जनीमरणजं दुःखं प्राहुर्वेदविदो जनाः ॥ १२.१३९.६१ ॥
ਵਧ ਤੇ ਬੰਧਨ ਦੇ ਡਰੋਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੋਕਸ਼ਤੰਤਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਮ ਅਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
12.139.62
सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वस्य दयिताः सुताः ।
दुःखादुद्विजते सर्वं सर्वस्य सुखमीप्सितम् ॥ १२.१३९.६२ ॥
ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਸਭ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਕੰਬਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਸੁਖ ਦੀ ਹੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.139.63
दुःखं जरा ब्रह्मदत्त दुःखमर्थविपर्ययः ।
दुःखं चानिष्टसंवासो दुःखमिष्टवियोजनम् ॥ १२.१३९.६३ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ, ਬੁਢਾਪਾ ਦੁੱਖ ਹੈ; ਧਨ ਦੀ ਹਾਨੀ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਅਣਚਾਹਿਆਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਦੁੱਖ ਹੈ; ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੈ।
12.139.64
वैरबन्धकृतं दुःखं स्त्रीकृतं सह तथा ।
दुःखं दुःखेन सततं विवर्धति… धिप ॥ १२.१३९.६४ ॥
ਵੈਰ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ; ਇਸਤਰੀ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ ਵੀ ਏਦਾਂ ਹੀ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ… ਧਿਪ।
12.139.65
न दुःखं परदुःखे वै केचिदाहुर…यः ।
यो दुःखं नाभिजानाति स जल्पति माहाजने ॥ १२.१३९.६५ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ… ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਮਹਾਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੇਕਾਰ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।
12.139.66
यस्तु शोचति दुःखार्ताः स कथं वक्तमुत्सहेत ।
रसज्ञः सर्वदुःखस्य यथाऽऽत्मनि तथा परे ॥ १२.१३९.६६ ॥
ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇ? ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਰਸ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ, ਤਿਵੇਂ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
12.139.67
भिन्ना श्लिष्टा न सज्यन्ते शस्त्रैः सुनिशितैरपि ।
साम्ना तेऽपि निगृह्यन्ते गजा इव करेणुभिः ॥ १२.१३९.६७ ॥
ਟੁੱਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੋੜਿਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦੀਆਂ, ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਸਾਮ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਹਥਣੀਆਂ ਨਾਲ।
12.139.68
यत्कृतं ते मया राजंस्त्वया च मम यत्कृतम् ।
न तद्वर्षशतैः शक्यं व्यपोहितुमरिंदम् ॥ १२.१३९.६८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੋ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਟਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ।
12.139.69
आवयोः कृतमन्योन्यं तस्य संधिर्न विद्यते ।
स्मृत्वास्मृत्वा हि ते पुत्रं नवं वैरं भविष्यति ॥ १२.१३९.६९ ॥
ਅਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ; ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਜਾਂ ਭੁੱਲਦਿਆਂ ਵੀ ਨਵਾਂ ਵੈਰ ਹੋਵੇਗਾ।
12.139.70
वैरमन्तिकमासाद्य यः प्रीतिं कर्तुमिच्छति ।
मृण्मयस्येव भग्नस्य तस्य संधिर्न विद्यते ॥ १२.१३९.७० ॥
ਵੈਰ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਜੋ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ, ਟੁੱਟੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਾਂਗ।
12.139.71
निश्चयः स्वार्थशास्त्रेषु न विश्वासः सुखोदयः ।
उशना चैव गाथे द्वे प्रह्लादायाब्रवीत्पुरा ॥ १२.१३९.७१ ॥
ਸਵਾਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੁਖ ਦਾ ਉਦੈ ਨਹੀਂ; ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ਼ਨਾ ਨੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਇਹ ਦੋ ਗਾਥਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਸਨ।
12.139.72
ये वैरिणः श्रद्दधते सत्ये सत्येतरेऽपि वा ।
वध्यन्ते श्रद्दधाना हि मधु शुष्कतृणैरिव ॥ १२.१३९.७२ ॥
ਜੋ ਵੈਰੀ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੁੱਕੇ ਘਾਹ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਦ ਵਾਂਗ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.139.73
न हि वैराणि शाम्यन्ति कुलेष्वादशमाद्युगात् ।
आख्यातारश्च विद्यन्ते कुले चेज्जायते पुमान् ॥ १२.१३९.७३ ॥
ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਵੀ ਵੈਰ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਜੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪੁਰਸ਼ ਜਨਮੇ ਤਾਂ ਉਹ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.139.74
उपगृह्य तु वैराणि सान्त्वयन्ति नराधिपाः ।
अथैनं प्रतिहिंसन्ति पूर्णं घटमिवाश्मनि ॥ १२.१३९.७४ ॥
ਰਾਜੇ ਵੈਰਾਂ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਢੌਂਗ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਭਰੇ ਘੜੇ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਮਾਰਨ ਵਾਂਗ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.139.75
सदा न विश्वसेद्राजन्पापं कृत्वेह कस्यचित् ।
अपकृत्य परेषां हि विश्वासाद्दुःखमश्नुते ॥ १२.१३९.७५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਅਪਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਰੋਸੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਦੁੱਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.139.76
नाविश्वासाच्चिनोत्यर्थमीहते चापि किंचन ।
भयात्त्वेकतरं मित्रं कृतकृत्या भवत्विह ॥ १२.१३९.७६ ॥
ਬੇਭਰੋਸਗੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਪਰ ਡਰ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਇੱਥੇ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕਰ ਲਵੇ।
12.139.77
यस्येह व्रणिनौ पादौ पभ्द्यां च परिधावतः ।
क्षिण्येते तस्य तौ पादौ सुगुप्तमपि धावतः ॥ १२.१३९.७७ ॥
ਇੱਥੇ ਜਿਸ ਦੇ ਪੈਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਨ, ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਦੌੜਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦੇ ਉਹ ਪੈਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੌੜਦੇ ਸਮੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.139.78
नेत्राभ्यां सरुजाभ्यां यः प्रतिवातमुदीक्षते ।
तस्य वायुरुजाऽत्यर्थं नेत्रयोर्भवति ध्रुवम् ॥ १२.१३९.७८ ॥
ਜੋ ਦੁਖਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.139.79
दुष्टं पन्थानमासाद्य यो मोहादभिपद्यते ।
आत्मनो बलमज्ञात्वा तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ १२.१३९.७९ ॥
ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜੋ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੜਦਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਬਲ ਨਾ ਜਾਣਦਿਆਂ, ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉਸੇ ਰਾਹ ਦੇ ਅੰਤ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.139.80
यस्तु वर्षमविज्ञाय क्षेत्रं कर्षति कर्षकः ।
हीनः पुरुषकारेण तस्य वै नाप्नुते फलम् ॥ १२.१३९.८० ॥
ਜੋ ਕਿਸਾਨ ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਮੌਸਮ ਨਾ ਜਾਣਦਿਆਂ ਖੇਤ ਵਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
12.139.81
यस्तु तिक्तं कषायं वा स्वादु वा मधुरं हितम् ।
आहारं कुरुते नित्यं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १२.१३९.८१ ॥
ਕੌੜਾ, ਕਸੈਲਾ ਜਾਂ ਮਿੱਠਾ, ਮਧੁਰ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਆਹਾਰ ਜੋ ਸਦਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.139.82
पथ्यं मुक्त्वा तु यो मोहाद्दुष्टमश्नाति भोजनम् ।
परिणाममविज्ञाय तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ १२.१३९.८२ ॥
ਪਥ੍ਯ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਦੂਸ਼ਿਤ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਦਿਆਂ, ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉਸੇ ਦੇ ਅੰਤ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.139.83
दैवं पुरुषकारश्च स्थितावन्योन्यसंश्रयात् ।
उदात्तं कर्म वै तत्र दैवं क्लीबा उपासते ॥ १२.१३९.८३ ॥
ਦੈਵ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਕਾਰ ਆਪਸੀ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਉੱਚਾ ਕਰਮ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ; ਕਮਜ਼ੋਰ ਲੋਕ ਦੈਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.139.84
कर्म चात्महितं कार्यं तीक्ष्णं वा यदि वा मृदु ।
ग्रस्यतेऽकर्मशीलस्तु सदाऽनर्थैरकिंचनः ॥ १२.१३९.८४ ॥
ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਦਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਠੋਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੋਮਲ; ਜੋ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਦਾ ਅਨਰਥਾਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਕੰਗਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.139.85
तस्मात्संशयितव्येऽर्थे कार्य एव पराक्रमः ।
सर्वस्वमपि संत्यज्य कार्यमात्महितं नरैः ॥ १२.१३९.८५ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੱਕੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਾਕਰਮ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗਣਾ ਪਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.139.86
विद्या शौचं च दाक्ष्यं च बलं शौर्यं च पञ्चमम् ।
मित्राणि सहजान्याहुर्वर्तयन्तीह यैर्बुधाः ॥ १२.१३९.८६ ॥
ਵਿੱਦਿਆ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਨਿਪੁੰਨਤਾ, ਬਲ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਬਹਾਦਰੀ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਹਜ ਮਿੱਤਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਥੇ ਕੰਮ ਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.139.87
निवेशनं च कुप्यं च क्षेत्रं भार्यां सुहृज्जनम् ।
एतान्युपचितान्याहुः सर्वत्र लभते पुमान् ॥ १२.१३९.८७ ॥
ਘਰ, ਸਾਮਾਨ, ਖੇਤ, ਪਤਨੀ, ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਲੋਕ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਦੌਲਤ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਸਭ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.139.88
सर्वत्र रमते प्राज्ञः सर्वत्र च विरोचते ।
न विभीषयते किंचिद्भीषितो न बिभेति च ॥ १२.१३९.८८ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਥਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸੋਭਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਡਰਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ।
12.139.89
नित्यं बुद्धिमतोऽप्यर्थः स्वल्पकोऽपि विवर्धते ।
दाक्ष्येण कुर्वतां कर्मं संयमात्प्रतितिष्ठति ॥ १२.१३९.८९ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦੀ ਦੌਲਤ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ, ਸਦਾ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ (ਦੌਲਤ) ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਟਿਕਦੀ ਹੈ।
12.139.90
गृहस्नेहावबद्धानां नराणामल्पमेधसाम् ।
कुस्त्री खादति मांसानि माघमां सेगवा इव ॥ १२.१३९.९० ॥
ਘਰ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਅਕਲ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਬੁਰੀ ਪਤਨੀ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਘ ਮਹੀਨਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਸਮੇਤ (ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ) ਘੁਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
12.139.91
गृहं क्षेत्राणि मित्राणि स्वदेश इति चापरे ।
इत्येवमवसीदन्ति नरा बुद्धिविपर्यये ॥ १२.१३९.९१ ॥
ਘਰ, ਖੇਤ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼, ਇਹ ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਉਲਟ ਹੋਣ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.139.92
उत्पथाच्च विमानाच्च देशाद्दुर्भिक्षपीडितात् ।
अन्यत्र वसतिं गच्छेद्वसेद्वा नित्यमानितः ॥ १२.१३९.९२ ॥
ਮਾੜੇ ਰਾਹ, ਅਪਮਾਨ ਜਾਂ ਕਾਲ ਨਾਲ ਪੀੜਿਤ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਸਦਾ ਆਦਰ ਮਿਲੇ ਉੱਥੇ ਵਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.139.93
तस्मादन्यत्र यास्यामि वस्तुं नाहमिहोत्सहे ।
कृतमेतदनाहार्यं तव पुत्रे च पार्थिव ॥ १२.१३९.९३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਇੱਥੇ ਵਸਣ ਦੀ ਮੇਰੀ ਰੀਝ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ ਉਹ ਸਹਾਰਨਯੋਗ ਨਹੀਂ।
12.139.94
कुभार्यां च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम् ।
कुसंबन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ १२.१३९.९४ ॥
ਬੁਰੀ ਪਤਨੀ, ਬੁਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਬੁਰਾ ਰਾਜਾ, ਬੁਰਾ ਮਿੱਤਰ, ਬੁਰਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਬੁਰਾ ਦੇਸ਼ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.139.95
कुमित्रे नास्ति विश्वासः कुभार्यायां कुतो रतिः ।
कुराज्ये निर्वृतिर्नास्ति कुदेशे नास्ति जीविका ॥ १२.१३९.९५ ॥
ਬੁਰੇ ਮਿੱਤਰ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ; ਬੁਰੀ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਕਿੱਥੋਂ? ਬੁਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ; ਬੁਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ੀ ਨਹੀਂ।
12.139.96
कुपुत्रे सौहृदं नास्ति नित्यमस्थिरसौहृदम् ।
अवमानः कुंसबन्धे भवत्यर्थविपर्यये ॥ १२.१३९.९६ ॥
ਬੁਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਸਦਾ ਅਸਥਿਰ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧਨ ਉਲਟ ਹੋਣ ਤੇ।
12.139.97
सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र निर्वृतिः ।
तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीवति ॥ १२.१३९.९७ ॥
ਜੋ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੋਲੇ ਉਹੀ ਪਤਨੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇ ਉਹੀ ਪੁੱਤਰ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਵੇ ਉਹੀ ਮਿੱਤਰ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵੇ ਉਹੀ ਦੇਸ਼ ਹੈ।
12.139.98
यत्र नास्ति बलात्कारः स राजा तीव्रशासनः ।
स च यौनाभिसंबन्धो यः सतोऽपि बुभूषति ॥ १२.१३९.९८ ॥
ਜਿੱਥੇ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਵਿਆਹ-ਸੰਬੰਧ ਉਹੀ ਹੈ।
12.139.99
भार्या देशोऽथ मित्राणि पुत्रसंबन्धिबान्धवाः ।
एते सर्वे गुणवति धर्मनेत्रे महीपतौ ॥ १२.१३९.९९ ॥
ਪਤਨੀ, ਦੇਸ਼, ਮਿੱਤਰ, ਪੁੱਤਰ, ਸੰਬੰਧੀ ਅਤੇ ਬਾਂਧਵ — ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਜਿਸ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੈ ਐਸੇ ਗੁਣਵਾਨ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ।
12.139.100
अधर्मज्ञस्य विषये प्रजा नश्यन्ति निग्रहात् ।
राजा मूलं त्रिवर्गस्य अप्रमत्तोऽनुपालयन् ॥ १२.१३९.१०० ॥
ਧਰਮ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਲਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.139.101
बलिषङ्भागमुद्धृत्य फलं समुपयोजयेत् ।
न रक्षति प्रजाः सम्यग्यः स पार्थिवतस्करः ॥ १२.१३९.१०१ ॥
ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਕਰ ਵਜੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦੀ ਠੀਕ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਚੰਗੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਉਹ ਰਾਜ-ਵੇਸ਼ੀ ਚੋਰ ਹੈ।
12.139.102
दत्वाऽभयं यः स्वयमेव राजा ।
न तत्प्रमाणं कुरुतेऽर्थलोभात्।
स सर्वलोकादुपलभ्य पाप ।
मधर्मबुद्धिर्निरयं प्रयाति ॥ १२.१३९.१०२ ॥
ਆਪ ਹੀ ਅਭੈ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਧਨ-ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਉਸ ਵਚਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਾਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਧਰਮ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.139.103
दत्त्वाऽभयं स्वयं राजा प्रमाणं कुरुते यदि ।
स सर्वं सुखमाप्नोति प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२.१३९.१०३ ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪ ਅਭੈ ਦੇ ਕੇ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਪਰਜਾ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਰਿਆਦਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਸੁੱਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.139.104
पिता भ्राता गुरुः शास्ता वह्निर्वैश्रवणो यमः ।
सप्त राज्ञो गुणानेतान्मनुराह प्रजापतिः ॥ १२.१३९.१०४ ॥
ਪਿਤਾ, ਭਰਾ, ਗੁਰੂ, ਸ਼ਾਸਕ, ਅਗਨੀ, ਕੁਬੇਰ ਅਤੇ ਯਮ — ਰਾਜੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੱਤ ਗੁਣ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ।
12.139.105
पिता हि राजा लोकस्य प्रजानां योऽनुकम्पिता ।
तस्मिन्मिथ्यापनीते हि तिर्यग्भवति मानवः ॥ १२.१३९.१०५ ॥
ਰਾਜਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਰਜਾ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਝੂਠ ਨਾਲ ਹਟਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਕੁਰਾਹੇ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.139.106
संभावयति मातेव दीनमप्युपपद्यते ।
दहत्यग्निरिवानिष्टान्यमयत्यहितांस्तदा ॥ १२.१३९.१०६ ॥
ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਦੀਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਅਨਿਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
12.139.107
इष्टेषु विसृजन्नर्थान्कुबेर इव कामदः ।
गुरुर्धर्मोपदे… गोप्ता च परिपालनात् ॥ १२.१३९.१०७ ॥
ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਧਨ ਵੰਡਦਾ ਉਹ ਕੁਬੇਰ ਵਾਂਗ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ।
12.139.108
यस्तु रञ्जयते … पौरजानपदान्गुणैः ।
न तस्य भ्रश्यते…ज्यं गुणधर्मानुपालनात् ॥ १२.१३९.१०८ ॥
ਜੋ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ … ਰਾਜ ਗੁਣ-ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ।
12.139.109
यः सम्यक्प्रति…ह्णाति पौरजानपदार्चनम् ।
स सुखं प्रेक्षते राजा इह लोके परत्र च ॥ १२.१३९.१०९ ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਯੋਗ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.139.110
नित्योद्विग्नाः प्रजा यस्य करुभारप्रपीडिताः ।
अनर्थैर्विप्रलुप्यन्ते स गच्छति पराभवम् ॥ १२.१३९.११० ॥
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਰਜਾ ਸਦਾ ਬੇਚੈਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਟੈਕਸਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਪਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਰਾਜਾ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.139.111
प्रजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महोत्पलम् ।
स राजा सर्वसुखदः स्वर्गलोके महीयते ॥ १२.१३९.१११ ॥
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਰਜਾ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਧਦੀ-ਫੁੱਲਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.139.112
बलिना विग्रहो राजन्न कदाचित्प्रशस्यते ।
बलिना विग्रही तस्य कुतो राज्यं कुतः सुखम् ॥ १२.१३९.११२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤਾਕਤਵਰ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਕਦੇ ਵੀ ਸਲਾਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਨਾਲ ਝਗੜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਰਾਜ ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ?
12.139.113
सैवमुक्त्वा शकुनिका ब्रह्मदत्तं नराधिपम् ।
राजानं समनुज्ञाप्य जगामाभीप्सितां दिशम् ॥ १२.१३९.११३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਕੁਨਿਕਾ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਨ-ਭਾਉਂਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ।
12.139.114
एतत्ते ब्रह्मदत्तस्य पूजन्या सह भाषितम् ।
मयोक्तं भरतश्रेष्ठ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १२.१३९.११४ ॥
ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪੂਜਨੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਦਾ ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?