મહાભારત · અધ્યાય 12.139
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.139.1
उक्तो मन्त्रो महाबाहो विश्वासो नास्ति शत्रुषु ।
कथं हि राजा वर्तेत यदि सर्वत्र नाश्वसेत् ॥ १२.१३९.१ ॥
હે મહાબાહો, તમે મંત્ર કહ્યો; પણ શત્રુઓ પર વિશ્વાસ નથી. રાજા સર્વત્ર વિશ્વાસ ન કરે તો કેવી રીતે વર્તે?
12.139.2
विश्वासाद्धि परं राजन्राज्ञामुत्पद्यते भयम् ।
कथं हि नाश्वसन्राजा शत्रूञ्जयति पार्थिवः ॥ १२.१३९.२ ॥
હે રાજન, વિશ્વાસથી જ રાજાઓમાં મોટો ભય ઉત્પન્ન થાય છે. જે રાજા વિશ્વાસ ન કરે, તે શત્રુઓને કેવી રીતે જીતે?
12.139.3
एतन्मे संशयं छिन्धि मनो मे संप्रमुह्यति ।
अविश्वासे कथामेतामुपाश्रित्य पितामह ॥ १२.१३९.३ ॥
હે પિતામહ, મારો આ સંશય દૂર કરો; મારું મન અત્યંત મૂંઝાય છે. અવિશ્વાસ વિશેની આ કથાનો આધાર લઈને કહો.
12.139.4
शृणुष्व राजन्यो वृत्तो ब्रह्मदत्तनिवेशने ।
पूजन्या सह संवादो ब्रह्मदत्तस्य भूपतेः ॥ १२.१३९.४ ॥
હે રાજન, સાંભળો — બ્રહ્મદત્તના નિવાસમાં બનેલું; પૂજની સાથે બ્રહ્મદત્ત ભૂપતિનો સંવાદ.
12.139.5
काम्पिल्ये ब्रह्मदत्तस्य त्वन्तः पुरनिवासिनी ।
पूजी नाम शकुनिर्दीर्घकालं सहोपिता। ॥ १२.१३९.५ ॥
કાંપિલ્યમાં બ્રહ્મદત્તના અંતઃપુરમાં પૂજી નામનો એક શકુનિ (મેના) લાંબા સમય સુધી તેની સાથે રહ્યો.
12.139.6
रुदज्ञा सर्वभूतानां यथा वै जीवजीवकः ।
सर्वज्ञा सर्वतत्त्वज्ञा तिर्यग्योनिं गताऽपि स ॥ १२.१३९.६ ॥
જીવજીવક પક્ષી જેમ સર્વ પ્રાણીઓનો વિલાપ સમજે છે, તેમ તે સર્વજ્ઞ અને સર્વતત્ત્વજ્ઞ હતી; તિર્યગ્યોનિમાં જન્મી હોવા છતાં.
12.139.7
अभिप्रजाता सा तत्र पुत्रमेकं सुवर्चसम् ।
समकालं च राज्ञोऽपि देव्यां पुत्रो व्यजायत ॥ १२.१३९.७ ॥
ત્યાં તેણે એક તેજસ્વી પુત્રને જન્મ આપ્યો; તે જ સમયે રાજાની દેવીને પણ એક પુત્ર જન્મ્યો.
12.139.8
तयोरर्थे कृतज्ञा तु खेचरी पूजनी सदा ।
समद्रतीरं सा गत्वा आजहार फलद्वयम् ॥ १२.१३९.८ ॥
તે બંને માટે, કૃતજ્ઞ એવી આકાશચારી પક્ષિણી દરિયાકિનારે જઈને બે ફળ લાવી.
12.139.9
अष्ट्यर्थं च स्वपुत्रस्य राजपुत्रस्य चैव ह ।
लमेकं सुतायादाद्राजपुत्राय चापरम् ॥ १२.१३९.९ ॥
પોતાના પુત્ર અને રાજકુમાર માટે પોષણ અર્થે, એક પોતાના પુત્રને અને બીજું રાજકુમારને આપ્યું.
12.139.10
…मृतास्यादसदृशं बलतेजोभिवर्धनम् ।
आदायादाय सैवाशु तयोः प्रादात्पुनः पुनः ॥ १२.१३९.१० ॥
…તેમાંથી (મળેલું) અસાધારણ, બળ અને તેજ વધારનારું (અન્ન). વારંવાર લઈને તેણે જ ઝડપથી તે બંનેને ફરી ફરી આપ્યું.
12.139.11
ततोऽगच्छत्परां वृद्धिं राजपुत्रः फलाशनात् ।
ततः स धात्र्या कक्षेण उह्यमानो नृपात्मजः ॥ १२.१३९.११ ॥
પછી ફળ ખાવાથી રાજકુમાર અત્યંત વૃદ્ધિ પામ્યો. પછી તે નૃપપુત્રને ધાત્રી કમરના પડખે ઉપાડીને લઈ જતી હતી.
12.139.12
ददर्श तं पक्षिसुतं बाल्यादागत्य बालकः ।
ततो बाल्याच्च यत्नेन तेनाक्रीडत पक्षिणा ॥ १२.१३९.१२ ॥
બાળકે બાળપણથી આવીને તે પક્ષીના બચ્ચાને જોયું. પછી બાળપણને કારણે, યત્નપૂર્વક, તે પક્ષી સાથે રમવા લાગ્યો.
12.139.13
शून्ये च तमुपादाय पक्षिणं समजातकम् ।
हत्वा ततः स राजेन्द्र धात्र्या हस्तमुपागतः ॥ १२.१३९.१३ ॥
હે રાજેન્દ્ર! સૂના સ્થાને તે પક્ષીને અને તેની જાતિના બચ્ચાને ઉપાડીને, તેમને મારીને, પછી તે બાળક ધાત્રીના હાથમાં આવ્યો.
12.139.14
अथ सा पूजनी राजन्नागमत्फलहारिणी ।
अपश्यन्निहतं पुत्रं तेन बालेन भूतले ॥ १२.१३९.१४ ॥
હે રાજન્! પછી ફળ લઈને આવેલી તે ધાત્રીએ તે બાળક દ્વારા ભૂમિ પર મરાયેલા પોતાના પુત્રને જોયો.
12.139.15
बाष्पपूर्णमुखी दीना दृष्ट्वा तं पतितं सुतम् ।
पूजनी दुःखसंतप्ता रुदन्ती वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१३९.१५ ॥
આંસુથી ભરેલા મુખવાળી, દીન, દુઃખથી તપેલી તે ધાત્રી, પડેલા પોતાના પુત્રને જોઈને રડતાં આ વચન બોલી.
12.139.16
क्षत्रिये संगतं नास्ति न प्रीतिर्न च सौहृदम् ।
कारणे सान्त्वयन्त्येते कृतार्थाः संत्यजन्ति च ॥ १२.१३९.१६ ॥
ક્ષત્રિયમાં સંગત નથી, પ્રીતિ નથી, સૌહાર્દ પણ નથી. કોઈ કારણસર આ લોકો સાંત્વના આપે છે, અને કાર્ય સિદ્ધ થયે ત્યાગી દે છે.
12.139.17
क्षत्रियेषु न विश्वासः कार्यः सर्वापकारिषु ।
अपकृत्यापि सततं सान्त्वयन्ति निरर्थकम् ॥ १२.१३९.१७ ॥
ક્ષત્રિયો પર વિશ્વાસ ન રાખવો, ખાસ કરીને જેઓ સૌનો અપકાર કરે છે તેમના પર. અપકાર કરીને પણ તેઓ સતત નિરર્થક સાંત્વના આપે છે.
12.139.18
इयमस्य करोम्यद्य सदृशीं वैरयातनाम् ।
कृतघ्नस्य नृशंसस्य भृशं विश्वासघातिनः ॥ १२.१३९.१८ ॥
હવે હું આને યોગ્ય વૈર-પ્રતિશોધ કરું છું — કૃતઘ્ન, ક્રૂર અને ઘોર વિશ્વાસઘાતી એવા આને.
12.139.19
सहसंजातवृद्धस्य तथैव सहभोजिनः ।
शरण्यस्य वधश्चैव त्रिविधं तस्य किल्विषम् ॥ १२.१३९.१९ ॥
સાથે જન્મેલા અને સાથે મોટા થયેલાને, તેમ જ સાથે ભોજન કરનારને અને શરણે આવેલાને મારવો—આ ત્રણે પ્રકારનું પાપ તેનું છે.
12.139.20
इत्युक्त्वा चरणाभ्यां तु नेत्रे नृपसुतस्य सा ।
हृत्वा स्वस्था तत इदं पूजनी वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१३९.२० ॥
આમ કહીને તેણે પગ વડે રાજકુમારની આંખો કાઢી લીધી; પછી સ્વસ્થ થઈને પૂજની આ વચન બોલી.
12.139.21
इच्छयेह कृतं पापं सद्य एवोपसर्पति ।
कृतं प्रतिकृतं येषां न नश्यति शुभाशुभम् ॥ १२.१३९.२१ ॥
અહીં ઇચ્છાથી કરાયેલું પાપ તરત પાછું આવે છે. જેમનાં કર્મ અને તેનો બદલો—શુભ અને અશુભ—નાશ પામતાં નથી, (તેમના માટે).
12.139.22
पापं कर्म कृतं किंचिद्यदि तस्मिन्न दृश्यते ।
निपात्यतेऽस्य पुत्रेषु पौत्रेष्वपि च नप्नृषु ॥ १२.१३९.२२ ॥
જો તેનામાં કરાયેલું કોઈ પાપકર્મ દેખાતું ન હોય, તો તે તેના પુત્રો પર, પૌત્રો પર અને પ્રપૌત્રો પર પણ નાખવામાં આવે છે.
12.139.23
ब्रह्मदत्तः सुतं दृष्ट्वा पूजन्या हृतलोचनम् ।
कृतप्रतिकृतं मत्वा पूजनीमिदमब्रवीत् ॥ १२.१३९.२३ ॥
પૂજનીએ આંખો કાઢી લીધેલા પોતાના પુત્રને જોઈને, કરેલું અને તેનો બદલો માનીને, બ્રહ્મદત્તે પૂજનીને આ કહ્યું.
12.139.24
अस्ति वै कृतमस्माभिरस्ति प्रतिकृतं त्वया ।
उभयं तत्समीभूतं वस पूजनि मा गमः ॥ १२.१३९.२४ ॥
અમે કર્યું છે, અને તેં તેનો બદલો આપ્યો છે. બંને સમાન થયાં. હે પૂજની, અહીં જ રહે, જઈશ નહીં.
12.139.25
सकृत्कृतापराधस्य तत्रैव परिलम्बतः ।
न तद्बुधाः प्रशंसन्ति श्रेयस्तत्रापसर्पणम् ॥ १२.१३९.२५ ॥
એકવાર અપરાધ કરનાર જો ત્યાં જ અટકી રહે, તો બુદ્ધિમાનો તેની પ્રશંસા કરતા નથી; ત્યાંથી ખસી જવું એ જ શ્રેયસ્કર છે.
12.139.26
सान्त्वे प्रयुक्ते विवृते वैरे चैव न विश्वसेत् ।
क्षिप्रं स हन्यते मूढो न हि वैरं प्रशाम्यति ॥ १२.१३९.२६ ॥
મીઠી વાતો કરવામાં આવે અને વેર ખુલ્લું હોય ત્યારે પણ વિશ્વાસ ન કરવો; મૂઢ માણસ જલદી મરાય છે, કેમ કે વેર સહેલાઈથી શાંત થતું નથી.
12.139.27
अन्योन्यकृतवैराणां पुत्रपौत्रं नियच्छति ।
पुत्रपौत्रविनाशे च परलोकं नियच्छति ॥ १२.१३९.२७ ॥
એકબીજા સાથે વેર બાંધનારાઓનું વેર પુત્ર-પૌત્રોને પણ પકડી લે છે; પુત્ર-પૌત્રોનો નાશ થાય તો તે પરલોક સુધી પણ લઈ જાય છે.
12.139.28
सर्वेषां कृतवैराणामविश्वासः सुखावहः ।
एकान्ततो न विश्वासः कार्यो विश्वासघातके ॥ १२.१३९.२८ ॥
વેર કરનારા સર્વ પ્રત્યે અવિશ્વાસ જ સુખ આપનારો છે; વિશ્વાસઘાતી પર સંપૂર્ણ વિશ્વાસ ન રાખવો.
12.139.29
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नमपि मूलं निकृन्तति।
कामं विश्वासयेदन्यान्परेषां च न विश्वसेत् ॥ १२.१३९.२९ ॥
અવિશ્વસનીય પર વિશ્વાસ ન કરવો; વિશ્વસનીય પર પણ અતિ વિશ્વાસ ન કરવો; વિશ્વાસથી ઉત્પન્ન થયેલો ભય મૂળને પણ કાપી નાખે છે. ઇચ્છા હોય તો બીજાને વિશ્વાસ અપાવો, પણ બીજાઓ પર વિશ્વાસ ન કરો.
12.139.30
माता पिता बान्धवानां वरिष्ठौ ।
भार्या क्षेत्रं बीजमात्रं तु पुत्रः।
भ्राता शत्रुः क्लिन्नपाणिर्वयस्य ।
आत्मा ह्येकः सुखदुःखस्य भोक्ता ॥ १२.१३९.३० ॥
માતા અને પિતા સગાંઓમાં શ્રેષ્ઠ છે. પત્ની ખેતર છે; પુત્ર માત્ર બીજ છે. ભાઈ શત્રુ થઈ શકે; મિત્ર ભીના હાથવાળો (છળકપટી) થઈ શકે. સુખ-દુઃખનો એકલો ભોક્તા આત્મા જ છે.
12.139.31
अन्योन्यकृतवैराणां न संधिरुपपद्यते ।
स च हेतुरतिक्रान्तो यदर्थमहमावसम् ॥ १२.१३९.३१ ॥
એકબીજા સાથે વેર કરનારાઓ વચ્ચે સંધિ શક્ય નથી. અને જે કારણથી હું અહીં રહી હતી, તે કારણ પણ વીતી ગયું છે.
12.139.32
पूजितस्यार्थमानाभ्यां सान्त्वं पूर्वापकारिणः ।
हृदयं भवत्यविश्वस्तं कर्म त्रासयते बलात् ॥ १२.१३९.३२ ॥
ધન અને માનથી પૂજાયેલો હોવા છતાં, પૂર્વે અપકાર કરનારના સાંત્વનના શબ્દો હૃદયને અવિશ્વાસુ બનાવે છે; તેનું કર્મ બળપૂર્વક ભયભીત કરે છે.
12.139.33
पूर्वं संमानना यत्र पश्चाच्चैव विमानना ।
जह्यात्स सत्ववान्वासं संमानितविमानितः ॥ १२.१३९.३३ ॥
પ્રથમ સન્માન અને પછી અપમાન જ્યાં થાય, ત્યાં સત્ત્વવાન પુરુષે વાસ છોડી દેવો; સન્માનિત થઈને પછી અપમાનિત થયેલા માણસે એમ જ કરવું.
12.139.34
उषिताऽस्मि तवागारे दीर्घकालमहिंसिता ।
तदिदं वैरमुत्पन्नं सुखमास्ख व्रजाम्यहम् ॥ १२.१३९.३४ ॥
તારા ઘરમાં હું લાંબો સમય કોઈ નુકસાન વિના રહી. હવે આ વેર ઊભું થયું છે; તું સુખેથી બેસ, હું જાઉં છું.
12.139.35
यः कृते प्रतिकुर्याद्वै न स तत्रापराध्नुयात् ।
अनृणस्तेन भवति वस पूजनि मागमः ॥ १२.१३९.३५ ॥
જે કરાયેલા ઉપકારનો બદલો આપે છે, તે ત્યાં અપરાધ કરતો નથી; તેનાથી તે ઋણમુક્ત થાય છે. હે પૂજની, અહીં જ વસ, જઈશ નહીં.
12.139.36
न कृतस्य तु कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः ।
हृदयं तत्र जानाति कर्तुश्चैव कृतस्य च ॥ १२.१३९.३६ ॥
કરાયેલા કર્મ અને કરનાર વચ્ચે મિત્રતા ફરી સંધાતી નથી. ત્યાં હૃદય કરનારને અને કરાયેલા કર્મને પણ જાણે છે.
12.139.37
कृतस्य चैव कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः ।
वैरस्योपशमो दृष्टः पापं नोपाश्नुते पुनः ॥ १२.१३९.३७ ॥
જેના પર કૃત્ય થયું અને જેણે કર્યું, તેમની વચ્ચે મિત્રતા ફરી જોડાઈ શકે છે; વૈરનું શમન જોવા મળે છે, અને (તે) ફરી પાપ પામતો નથી.
12.139.38
नास्ति वैरमतिक्रान्तं सान्त्वितोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
विश्वासाद्बध्यते लोकस्तस्माच्छ्रेयोप्यदर्शनम् ॥ १२.१३९.३८ ॥
"વૈર હજુ વીતી ગયું નથી; હું શાંત કરાયો છું" એમ વિચારીને (કોઈએ) વિશ્વાસ ન કરવો. વિશ્વાસથી લોકો બંધાઈ જાય છે; તેથી (પોતાને) ન બતાવવું એ જ શ્રેયસ્કર છે.
12.139.39
तरसा ये न शक्यन्ते शस्त्रैः सुनिसितैरपि ।
साम्ना तेऽपि निगृह्यते गजा इव करेणुभिः ॥ १२.१३९.३९ ॥
બળથી કે અતિ તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી પણ જેને વશ કરી શકાતા નથી, તેમને પણ સામ (મધુર વચન)થી નિગ્રહ કરી શકાય છે, જેમ હાથીઓ હાથણીઓ દ્વારા રોકાય છે.
12.139.40
संवासाज्जायते स्नेहो जीवितान्तकरेष्वपि ।
अन्योन्यस्य हि विश्वासः श्वानश्वपचयोरिव ॥ १२.१३९.४० ॥
સાથે રહેવાથી સ્નેહ ઉત્પન્ન થાય છે, જીવનનો અંત કરનારાઓ વચ્ચે પણ; એકબીજા પ્રત્યે વિશ્વાસ પણ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમ કૂતરાં અને શ્વપચ (ચાંડાલ)ની વચ્ચે.
12.139.41
अन्योन्यकृतवैराणां संवासान्मृदुतां गतम् ।
नैव तिष्ठति तद्वैरं पुष्करस्थमिवोदकम् ॥ १२.१३९.४१ ॥
પરસ્પર વૈર કરનારાઓનું તે વૈર સાથે રહેવાથી કોમળતા પામે છે; કમળના પાન પર રહેલું પાણી ટકતું નથી તેમ તે વૈર ટકતું નથી.
12.139.42
वैरं पञ्चसमुत्थानं तच्च बुध्यन्ति पण्डिताः ।
स्त्रीकृतं वास्तुजं वाग्जं स्वसपत्नापराधजम् ॥ १२.१३९.४२ ॥
વૈરના પાંચ ઉદ્ભવ છે; જ્ઞાનીઓ તે સમજે છે: સ્ત્રીના કારણે ઉત્પન્ન, ભૂમિ (મિલકત)થી જન્મેલું, વાણીથી જન્મેલું, અને પોતાના પ્રતિસ્પર્ધીના અપરાધથી જન્મેલું.
12.139.43
तत्र दाता न हन्तव्यः क्षत्रियेण विशेषतः ।
प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा बुद्ध्वा दोषबलाबलम् ॥ १२.१३९.४३ ॥
ત્યાં દાતાને, ખાસ કરીને ક્ષત્રિયે, મારવો ન જોઈએ; જાહેરમાં હોય કે ગુપ્તમાં, દોષનું બળ અને નિર્બળતા સમજીને.
12.139.44
कृतवैरे न विश्वासः कार्यस्त्विह सुहृद्यपि ।
प्रच्छन्नं तिष्ठते वैरं गूढोऽग्निरिव दारुषु ॥ १२.१३९.४४ ॥
વૈર કરનાર પર વિશ્વાસ ન રાખવો, અહીં મિત્ર પર પણ નહીં; વૈર છુપાયેલું રહે છે, લાકડામાં છુપાયેલા અગ્નિની જેમ.
12.139.45
न वित्तेन न पारुष्यैर्न च सान्त्वेन च श्रुतैः ।
वैराग्निः शाम्यते राजन्निमग्नोऽग्निरिवार्णवे ॥ १२.१३९.४५ ॥
ધનથી, કઠોર વચનોથી, સાંત્વનાથી કે શાસ્ત્રજ્ઞાનથી વૈરાગ્નિ શમતો નથી, હે રાજન, સમુદ્રમાં ડૂબેલા અગ્નિની જેમ.
12.139.46
न हि वैराग्निरुद्धूतः कर्म चाप्यपराधजम् ।
शाम्यत्यदग्ध्वा नृपते विना ह्येकतरक्षयात् ॥ १२.१३९.४६ ॥
વૈરાગ્નિ ભડકે ત્યારે અપરાધથી ઉત્પન્ન કર્મ પણ, હે નૃપતિ, બેમાંથી એકના નાશ વિના બાળ્યા વગર શમતું નથી.
12.139.47
सत्कृतस्यार्थामनाभ्यां तत्र पूर्वापकारिणः ।
नैव शान्तिर्न विश्वासः कर्मणा जायते बलात् ॥ १२.१३९.४७ ॥
પહેલાં અપકાર કરનારનો ધનથી અને આદરથી સત્કાર કર્યો હોય તોપણ ત્યાં શાંતિ કે વિશ્વાસ જન્મતો નથી; કર્મથી કે બળથી તે ઉત્પન્ન થતા નથી.
12.139.48
नैवापकारे कस्मिंश्चिदहं त्वयि तथा भवान् ।
उषितावाऽपि चक्रितं नेदानीं विश्वसाम्यहम् ॥ १२.१३९.४८ ॥
કોઈ પણ અપકારમાં મેં તારા પર, તેં મારા પર એ રીતે... રહેવા છતાં, ચોંકીને, હવે હું વિશ્વાસ કરતો નથી.
12.139.49
कालेन क्रियते कार्यं तथैव विविधाः क्रियाः ।
कालेनैव प्रवर्तन्ते कः कस्येत्यपराध्यति ॥ १२.१३९.४९ ॥
કાળ દ્વારા જ કાર્ય થાય છે, અને તે જ રીતે વિવિધ ક્રિયાઓ પણ. કાળ દ્વારા જ તે પ્રવર્તે છે; તો કોણ કોનો અપરાધ કરે છે?
12.139.50
तुल्यं चोभे प्रवर्तेते मरणं जन्म चैव हि ।
कार्यते चैव कालेन तन्निमित्तं न जीवति ॥ १२.१३९.५० ॥
મૃત્યુ અને જન્મ બંને સમાન રીતે પ્રવર્તે છે. કાળ જ તેમને કરાવે છે; તેના નિમિત્તે કોઈ જીવતું નથી.
12.139.51
बध्यन्ते युगपत्केचिदेकैकं चापरे तथा ।
कालो दहति भूतानि संप्राप्तोऽग्निरिवेन्धनम् ॥ १२.१३९.५१ ॥
કેટલાક એક સાથે, બીજા એક પછી એક બંધાય છે; એ જ રીતે કાળ પ્રાણીઓને બાળે છે, જેમ આવેલો અગ્નિ ઇંધણને બાળે છે.
12.139.52
नाहं प्रमाणं नैव त्वभन्योन्यं कारणं शुभे ।
कालो नित्यमुपादत्ते सुखं दुःखं च देहिनाम् ॥ १२.१३९.५२ ॥
હે શુભે, હું પ્રમાણ નથી, તેમ તું પણ એકબીજાનું કારણ નથી; કાળ જ સદા દેહધારીઓનું સુખ અને દુઃખ ગ્રહણ કરે છે.
12.139.53
एवं वसेह सन्नेहा यथाकाममहिंसिता ।
यत्कृतं तत्तु मे क्षान्तं त्वं च वै क्षम पूजनि ॥ १२.१३९.५३ ॥
આ રીતે તું અહીં સ્નેહથી, ઇચ્છા મુજબ, હિંસા વિના રહે. મેં જે કર્યું તે મને ક્ષમા કરાયું છે; તું પણ ક્ષમા કર, હે પૂજનીય.
12.139.54
यदि कालः प्रमाणं ते न वैरं कस्यचिद्भवेत् ।
कस्मादपचितिं यान्ति बान्धवा बान्धवे हते ॥ १२.१३९.५४ ॥
જો કાળ જ તારું પ્રમાણ છે, અને કોઈની સાથે વેર ન હોવું જોઈએ, તો બંધુ બંધુથી માર્યો જાય ત્યારે બંધુઓ બદલો લેવા કેમ જાય છે?
12.139.55
कस्माद्देवासुराः सर्वे अन्योन्यमभिजघ्निरे ।
यदि कालेन निर्याणं सुखदुःखे भवाभवौ ॥ १२.१३९.५५ ॥
જો કાળથી જ પ્રયાણ, સુખ-દુઃખ, જન્મ-મૃત્યુ નિશ્ચિત છે, તો દેવો અને અસુરો એકબીજાને શા માટે મારે છે?
12.139.56
भिषजो भैषजं कर्तुं कस्मादिच्छन्ति रोगिणः ।
यदि कालेन पच्यन्ते भेषजैः किं प्रयोजनम् ॥ १२.१३९.५६ ॥
જો કાળથી જ રોગીઓ પરિપક્વ થઈ જાય છે, તો વૈદ્યો ઔષધ આપવા અને રોગીઓ ઔષધ ઇચ્છવા શા માટે? ઔષધોનો શું ઉપયોગ?
12.139.57
प्रलापः सुमहान्कस्मात्क्रियते शोकमूर्च्छितैः ।
यदि कालः प्रमाणं ते कस्माद्धर्मोऽस्ति कर्तृषु ॥ १२.१३९.५७ ॥
શોકથી મૂર્ચ્છિત લોકો આટલો મોટો વિલાપ શા માટે કરે છે? જો કાળ જ તારું પ્રમાણ છે, તો કર્મ કરનારાઓમાં ધર્મ શા માટે?
12.139.58
तव पुत्रो ममापत्यं हतवान्हिंसितो मया ।
अनन्तरं त्वयाहं च बाधितव्या महीपते ॥ १२.१३९.५८ ॥
તારા પુત્રે મારા સંતાનને મારી નાખ્યું, અને મેં તેને ઘાયલ કર્યો. હે મહીપતિ, ત્યારબાદ તારે મને અને મારે તને પીડા આપવી જોઈએ.
12.139.59
अहं हि पुत्रशोकेन कृतपापा तवात्मजे ।
तथा त्वया प्रहर्तव्यं मयि तत्त्वं च मे शृणु ॥ १२.१३९.५९ ॥
પુત્રશોકથી મેં તારા સંતાન પ્રત્યે પાપ કર્યું છે. તેથી તારે મારા પર પ્રહાર કરવો જોઈએ. હવે મારું તત્ત્વ સાંભળ.
12.139.60
भक्षार्थं क्रीडनार्थं च नरा वाञ्छन्ति पक्षिणः ।
तृतीयो नास्ति संयोगो वधबन्धादृते क्षमः ॥ १२.१३९.६० ॥
માણસો ખોરાક અને રમત માટે પક્ષીઓને ઇચ્છે છે. વધ અને બંધન સિવાય ત્રીજો સંયોગ નથી, જે યોગ્ય પણ નથી.
12.139.61
वधबन्धभयादेके मोक्षतन्त्रमुपाश्रिताः ।
जनीमरणजं दुःखं प्राहुर्वेदविदो जनाः ॥ १२.१३९.६१ ॥
વધ અને બંધનના ભયથી કેટલાક લોકો મોક્ષતંત્રનો આશ્રય લે છે. જન્મ અને મૃત્યુથી ઉત્પન્ન થતા દુઃખને વેદજ્ઞો કહે છે.
12.139.62
सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वस्य दयिताः सुताः ।
दुःखादुद्विजते सर्वं सर्वस्य सुखमीप्सितम् ॥ १२.१३९.६२ ॥
સૌને પ્રાણ પ્રિય છે, સૌને પુત્રો પ્રિય છે. દુઃખથી સર્વ કંપે છે; સૌ સુખની જ ઇચ્છા રાખે છે.
12.139.63
दुःखं जरा ब्रह्मदत्त दुःखमर्थविपर्ययः ।
दुःखं चानिष्टसंवासो दुःखमिष्टवियोजनम् ॥ १२.१३९.६३ ॥
હે બ્રહ્મદત્ત, ઘડપણ દુઃખ છે; ધનની હાનિ પણ દુઃખ છે. અનિષ્ટ સાથે વસવું દુઃખ છે; પ્રિયનો વિયોગ પણ દુઃખ છે.
12.139.64
वैरबन्धकृतं दुःखं स्त्रीकृतं सह तथा ।
दुःखं दुःखेन सततं विवर्धति… धिप ॥ १२.१३९.६४ ॥
વેર અને બંધનથી સર્જાતું દુઃખ; સ્ત્રીને કારણે સર્જાતું દુઃખ પણ એવું જ. દુઃખથી દુઃખ સતત વધે છે… ધિપ.
12.139.65
न दुःखं परदुःखे वै केचिदाहुर…यः ।
यो दुःखं नाभिजानाति स जल्पति माहाजने ॥ १२.१३९.६५ ॥
બીજાના દુઃખમાં દુઃખ નથી એમ કેટલાક કહે છે… જે દુઃખ જાણતો નથી તે મહાસભામાં નકામું બોલે છે.
12.139.66
यस्तु शोचति दुःखार्ताः स कथं वक्तमुत्सहेत ।
रसज्ञः सर्वदुःखस्य यथाऽऽत्मनि तथा परे ॥ १२.१३९.६६ ॥
દુઃખથી પીડિતો માટે જે શોક કરે છે, તે બોલવાનું સાહસ કેવી રીતે કરે? સર્વ દુઃખનો રસ જાણનાર પોતાનામાં જેમ, તેમ બીજામાં પણ જાણે છે.
12.139.67
भिन्ना श्लिष्टा न सज्यन्ते शस्त्रैः सुनिशितैरपि ।
साम्ना तेऽपि निगृह्यन्ते गजा इव करेणुभिः ॥ १२.१३९.६७ ॥
તૂટેલું સાંધ્યું તોય ચોંટતું નથી, અતિ તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી પણ નહીં; છતાં તેઓ પણ સામનીતિથી વશ થાય છે, જેમ હાથીઓ હથિણીઓથી વશ થાય છે.
12.139.68
यत्कृतं ते मया राजंस्त्वया च मम यत्कृतम् ।
न तद्वर्षशतैः शक्यं व्यपोहितुमरिंदम् ॥ १२.१३९.६८ ॥
હે રાજા, તેં મારી સાથે જે કર્યું અને મેં તારી સાથે જે કર્યું, તે સો વર્ષોમાં પણ ભૂંસી શકાય નહીં, હે શત્રુદમન.
12.139.69
आवयोः कृतमन्योन्यं तस्य संधिर्न विद्यते ।
स्मृत्वास्मृत्वा हि ते पुत्रं नवं वैरं भविष्यति ॥ १२.१३९.६९ ॥
આપણે બંનેએ એકબીજા સાથે જે કર્યું છે, તેનો કોઈ સમાધાન નથી; તારા પુત્રને યાદ કરતા કે ભૂલતા પણ નવું વેર ઉદ્ભવશે.
12.139.70
वैरमन्तिकमासाद्य यः प्रीतिं कर्तुमिच्छति ।
मृण्मयस्येव भग्नस्य तस्य संधिर्न विद्यते ॥ १२.१३९.७० ॥
વેર નજીક આવ્યા પછી જે મૈત્રી કરવા ઇચ્છે, તેનો સમાધાન નથી, તૂટેલા માટીના વાસણની જેમ.
12.139.71
निश्चयः स्वार्थशास्त्रेषु न विश्वासः सुखोदयः ।
उशना चैव गाथे द्वे प्रह्लादायाब्रवीत्पुरा ॥ १२.१३९.७१ ॥
સ્વાર્થશાસ્ત્રોમાં નિશ્ચય છે; વિશ્વાસ સુખનો ઉદય નથી; પૂર્વે ઉશનાએ પ્રહ્લાદને આ બે ગાથાઓ કહી હતી.
12.139.72
ये वैरिणः श्रद्दधते सत्ये सत्येतरेऽपि वा ।
वध्यन्ते श्रद्दधाना हि मधु शुष्कतृणैरिव ॥ १२.१३९.७२ ॥
જે શત્રુઓ સત્યમાં કે અસત્યમાં પણ વિશ્વાસ રાખે છે, તેઓ વિશ્વાસ રાખનારા સૂકા ઘાસથી મધની જેમ વધ પામે છે.
12.139.73
न हि वैराणि शाम्यन्ति कुलेष्वादशमाद्युगात् ।
आख्यातारश्च विद्यन्ते कुले चेज्जायते पुमान् ॥ १२.१३९.७३ ॥
કુળોમાં દસમી પેઢી સુધી પણ વેર શાંત થતાં નથી; કુળમાં કોઈ પુરુષ જન્મે તો તે કહેનારા પણ હોય છે.
12.139.74
उपगृह्य तु वैराणि सान्त्वयन्ति नराधिपाः ।
अथैनं प्रतिहिंसन्ति पूर्णं घटमिवाश्मनि ॥ १२.१३९.७४ ॥
રાજાઓ વેરને અપનાવીને તેને શાંત કરવાનો દેખાવ કરે છે; પછી ભરેલા ઘડાને પથ્થર પર પટકે તેમ તેના પર પ્રહાર કરે છે.
12.139.75
सदा न विश्वसेद्राजन्पापं कृत्वेह कस्यचित् ।
अपकृत्य परेषां हि विश्वासाद्दुःखमश्नुते ॥ १२.१३९.७५ ॥
હે રાજન, અહીં જેણે કોઈનું પાપ કર્યું હોય તેણે કદી કોઈ પર વિશ્વાસ ન કરવો; બીજાઓનું અહિત કરનાર વિશ્વાસથી જ દુઃખ ભોગવે છે.
12.139.76
नाविश्वासाच्चिनोत्यर्थमीहते चापि किंचन ।
भयात्त्वेकतरं मित्रं कृतकृत्या भवत्विह ॥ १२.१३९.७६ ॥
અવિશ્વાસ વિનાનો માણસ ધન એકઠું કરતો નથી, અને કંઈ પણ માટે પ્રયત્ન કરતો નથી; પરંતુ ભયથી બેમાંથી એકને મિત્ર બનાવીને અહીં કૃતકાર્ય થાય.
12.139.77
यस्येह व्रणिनौ पादौ पभ्द्यां च परिधावतः ।
क्षिण्येते तस्य तौ पादौ सुगुप्तमपि धावतः ॥ १२.१३९.७७ ॥
અહીં જેના પગ ઘાયલ છે, પગથી દોડતા એના તે પગ સારી રીતે સંભાળ્યા છતાં દોડતાં ક્ષીણ થાય છે.
12.139.78
नेत्राभ्यां सरुजाभ्यां यः प्रतिवातमुदीक्षते ।
तस्य वायुरुजाऽत्यर्थं नेत्रयोर्भवति ध्रुवम् ॥ १२.१३९.७८ ॥
દુખતી આંખોથી જે પવનની સામે જુએ છે, તેની આંખોમાં પવનના દુઃખથી અતિશય પીડા અવશ્ય થાય છે.
12.139.79
दुष्टं पन्थानमासाद्य यो मोहादभिपद्यते ।
आत्मनो बलमज्ञात्वा तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ १२.१३९.७९ ॥
દુષ્ટ માર્ગ પર પહોંચીને જે મોહથી તેમાં પ્રવેશે છે, પોતાનું બળ ન જાણીને, તેનું જીવન તે માર્ગના અંતે જ સમાપ્ત થાય છે.
12.139.80
यस्तु वर्षमविज्ञाय क्षेत्रं कर्षति कर्षकः ।
हीनः पुरुषकारेण तस्य वै नाप्नुते फलम् ॥ १२.१३९.८० ॥
વર્ષાઋતુ ન જાણીને જે ખેડૂત ખેતર ખેડે છે, અને માનવ પ્રયત્નથી રહિત છે, તેને ખરેખર ફળ મળતું નથી.
12.139.81
यस्तु तिक्तं कषायं वा स्वादु वा मधुरं हितम् ।
आहारं कुरुते नित्यं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १२.१३९.८१ ॥
કડવું, કષાયું અથવા મીઠું, મધુર અને હિતકારી આહાર જે સદા લે છે, તે અમરત્વને યોગ્ય બને છે.
12.139.82
पथ्यं मुक्त्वा तु यो मोहाद्दुष्टमश्नाति भोजनम् ।
परिणाममविज्ञाय तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ १२.१३९.८२ ॥
પથ્ય છોડીને જે મોહથી દૂષિત ભોજન કરે છે, તેનું પરિણામ ન જાણીને, તેનું જીવન તેના અંતે જ સમાપ્ત થાય છે.
12.139.83
दैवं पुरुषकारश्च स्थितावन्योन्यसंश्रयात् ।
उदात्तं कर्म वै तत्र दैवं क्लीबा उपासते ॥ १२.१३९.८३ ॥
દૈવ અને પુરુષાર્થ એકબીજાના આશ્રયથી ટકે છે; ત્યાં ઉદાત્ત કર્મ જ ખરું છે; નિર્બળ લોકો દૈવની ઉપાસના કરે છે.
12.139.84
कर्म चात्महितं कार्यं तीक्ष्णं वा यदि वा मृदु ।
ग्रस्यतेऽकर्मशीलस्तु सदाऽनर्थैरकिंचनः ॥ १२.१३९.८४ ॥
પોતાના હિતનું કર્મ કરવું જોઈએ, તે તીક્ષ્ણ હોય કે કોમળ; જે કર્મશીલ નથી તે સદા અનર્થોથી ગ્રસ્ત અને નિર્ધન થાય છે.
12.139.85
तस्मात्संशयितव्येऽर्थे कार्य एव पराक्रमः ।
सर्वस्वमपि संत्यज्य कार्यमात्महितं नरैः ॥ १२.१३९.८५ ॥
તેથી સંશયભર્યા કાર્યમાં પરાક્રમ જ કરવું. સર્વસ્વ ત્યજવું પડે તોપણ માણસોએ પોતાના હિતનું કાર્ય કરવું.
12.139.86
विद्या शौचं च दाक्ष्यं च बलं शौर्यं च पञ्चमम् ।
मित्राणि सहजान्याहुर्वर्तयन्तीह यैर्बुधाः ॥ १२.१३९.८६ ॥
વિદ્યા, શૌચ, દક્ષતા, બળ અને પાંચમું શૌર્ય — આમને જ્ઞાનીઓ સહજ મિત્રો કહે છે, જેમનાથી તેઓ અહીં કાર્યો સાધે છે.
12.139.87
निवेशनं च कुप्यं च क्षेत्रं भार्यां सुहृज्जनम् ।
एतान्युपचितान्याहुः सर्वत्र लभते पुमान् ॥ १२.१३९.८७ ॥
ઘર, સામાન, ખેતર, પત્ની, હિતેચ્છુ લોકો — આમને સંચિત ધન કહે છે; માણસ આ બધું સર્વત્ર મેળવે છે.
12.139.88
सर्वत्र रमते प्राज्ञः सर्वत्र च विरोचते ।
न विभीषयते किंचिद्भीषितो न बिभेति च ॥ १२.१३९.८८ ॥
જ્ઞાની સર્વત્ર આનંદ પામે છે અને સર્વત્ર શોભે છે. તે કોઈને ડરાવતો નથી, અને ડરાવાયો હોય તોપણ ડરતો નથી.
12.139.89
नित्यं बुद्धिमतोऽप्यर्थः स्वल्पकोऽपि विवर्धते ।
दाक्ष्येण कुर्वतां कर्मं संयमात्प्रतितिष्ठति ॥ १२.१३९.८९ ॥
બુદ્ધિમાનનું ધન, ગમે તેટલું થોડું હોય તોપણ, સદા વધે છે; દક્ષતાથી કર્મ કરનારાનું (ધન) સંયમથી સ્થિર થાય છે.
12.139.90
गृहस्नेहावबद्धानां नराणामल्पमेधसाम् ।
कुस्त्री खादति मांसानि माघमां सेगवा इव ॥ १२.१३९.९० ॥
ઘરના સ્નેહમાં બંધાયેલા, અલ્પબુદ્ધિ માણસોનું માંસ દુષ્ટ સ્ત્રી ખાઈ જાય છે, જેમ માઘ મહિનો ગાયો સાથે (તેમને) ક્ષીણ કરે છે.
12.139.91
गृहं क्षेत्राणि मित्राणि स्वदेश इति चापरे ।
इत्येवमवसीदन्ति नरा बुद्धिविपर्यये ॥ १२.१३९.९१ ॥
ઘર, ખેતરો, મિત્રો અને સ્વદેશ એમ કેટલાક કહે છે. આ રીતે બુદ્ધિ વિપરીત થાય ત્યારે માણસો નાશ પામે છે.
12.139.92
उत्पथाच्च विमानाच्च देशाद्दुर्भिक्षपीडितात् ।
अन्यत्र वसतिं गच्छेद्वसेद्वा नित्यमानितः ॥ १२.१३९.९२ ॥
ખોટા માર્ગ, અપમાન કે દુષ્કાળથી પીડિત દેશમાંથી માણસે બીજે રહેવા જવું જોઈએ; અથવા જ્યાં સદા સન્માન મળે ત્યાં વસવું જોઈએ.
12.139.93
तस्मादन्यत्र यास्यामि वस्तुं नाहमिहोत्सहे ।
कृतमेतदनाहार्यं तव पुत्रे च पार्थिव ॥ १२.१३९.९३ ॥
તેથી હું બીજે જઈશ; અહીં રહેવાની મારી ઇચ્છા નથી. હે રાજા, તમે અને તમારા પુત્રોએ જે કર્યું છે તે સહન ન થઈ શકે તેવું છે.
12.139.94
कुभार्यां च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम् ।
कुसंबन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ १२.१३९.९४ ॥
ખરાબ પત્ની, ખરાબ પુત્ર, ખરાબ રાજા, ખરાબ મિત્ર, ખરાબ સંબંધ અને ખરાબ દેશ — આમને દૂરથી જ ત્યજવા જોઈએ.
12.139.95
कुमित्रे नास्ति विश्वासः कुभार्यायां कुतो रतिः ।
कुराज्ये निर्वृतिर्नास्ति कुदेशे नास्ति जीविका ॥ १२.१३९.९५ ॥
ખરાબ મિત્ર પર વિશ્વાસ નથી; ખરાબ પત્ની પર પ્રેમ ક્યાંથી? ખરાબ રાજ્યમાં શાંતિ નથી; ખરાબ દેશમાં આજીવિકા નથી.
12.139.96
कुपुत्रे सौहृदं नास्ति नित्यमस्थिरसौहृदम् ।
अवमानः कुंसबन्धे भवत्यर्थविपर्यये ॥ १२.१३९.९६ ॥
ખરાબ પુત્ર પર સ્નેહ નથી; તે સદા અસ્થિર સ્નેહ છે. ખરાબ સંબંધમાં અપમાન થાય છે, ધનમાં ઊથલપાથલ થાય ત્યારે.
12.139.97
सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र निर्वृतिः ।
तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीवति ॥ १२.१३९.९७ ॥
પ્રિય બોલે તે પત્ની છે; જેનાથી શાંતિ મળે તે પુત્ર છે; જ્યાં વિશ્વાસ હોય તે મિત્ર છે; જ્યાં માણસ જીવે તે દેશ છે.
12.139.98
यत्र नास्ति बलात्कारः स राजा तीव्रशासनः ।
स च यौनाभिसंबन्धो यः सतोऽपि बुभूषति ॥ १२.१३९.९८ ॥
જ્યાં બળાત્કાર ન હોય તે કડક શાસન કરનાર રાજા છે; અને સજ્જનોમાં પણ રહેવા ઇચ્છતો લગ્નસંબંધ તે છે.
12.139.99
भार्या देशोऽथ मित्राणि पुत्रसंबन्धिबान्धवाः ।
एते सर्वे गुणवति धर्मनेत्रे महीपतौ ॥ १२.१३९.९९ ॥
પત્ની, દેશ, મિત્રો, પુત્રો, સંબંધીઓ અને બાંધવો — આ બધું ધર્મને માર્ગદર્શક રાખનાર ગુણવાન રાજા પર આધારિત છે.
12.139.100
अधर्मज्ञस्य विषये प्रजा नश्यन्ति निग्रहात् ।
राजा मूलं त्रिवर्गस्य अप्रमत्तोऽनुपालयन् ॥ १२.१३९.१०० ॥
ધર્મ ન જાણનાર શાસકના રાજ્યમાં દમનથી પ્રજા નાશ પામે છે. રાજા ત્રિવર્ગનું મૂળ છે; તેણે સાવધાનીથી પ્રજાનું પાલન કરવું.
12.139.101
बलिषङ्भागमुद्धृत्य फलं समुपयोजयेत् ।
न रक्षति प्रजाः सम्यग्यः स पार्थिवतस्करः ॥ १२.१३९.१०१ ॥
ઉપજનો છઠ્ઠો ભાગ કર તરીકે લઈ તેનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવો; પ્રજાનું સારી રીતે રક્ષણ ન કરનાર રાજવેષી ચોર છે.
12.139.102
दत्वाऽभयं यः स्वयमेव राजा ।
न तत्प्रमाणं कुरुतेऽर्थलोभात्।
स सर्वलोकादुपलभ्य पाप ।
मधर्मबुद्धिर्निरयं प्रयाति ॥ १२.१३९.१०२ ॥
પોતે અભય આપ્યા પછી પણ ધનલોભે તે વચનને પ્રમાણ ન માનનાર રાજા, સર્વ લોકોમાંથી પાપ મેળવી અધર્મબુદ્ધિથી નરકમાં જાય છે.
12.139.103
दत्त्वाऽभयं स्वयं राजा प्रमाणं कुरुते यदि ।
स सर्वं सुखमाप्नोति प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२.१३९.१०३ ॥
પોતે અભય આપીને, ધર્મથી પ્રજાનું પાલન કરતો, પ્રમાણ (મર્યાદા) પાળતો રાજા સર્વ સુખ પામે છે.
12.139.104
पिता भ्राता गुरुः शास्ता वह्निर्वैश्रवणो यमः ।
सप्त राज्ञो गुणानेतान्मनुराह प्रजापतिः ॥ १२.१३९.१०४ ॥
પિતા, ભાઈ, ગુરુ, શાસક, અગ્નિ, કુબેર અને યમ — રાજામાં આ સાત ગુણ હોવા જોઈએ, એમ પ્રજાપતિ મનુએ કહ્યું.
12.139.105
पिता हि राजा लोकस्य प्रजानां योऽनुकम्पिता ।
तस्मिन्मिथ्यापनीते हि तिर्यग्भवति मानवः ॥ १२.१३९.१०५ ॥
રાજા જ જગતની પ્રજાના પિતા છે, જે તેમના પર કરુણા રાખે છે. તેને અસત્ય રીતે હટાવાય તો માણસ વાંકો થઈ જાય છે.
12.139.106
संभावयति मातेव दीनमप्युपपद्यते ।
दहत्यग्निरिवानिष्टान्यमयत्यहितांस्तदा ॥ १२.१३९.१०६ ॥
માતાની જેમ તે દીનોનો પણ આદર કરી સંભાળ રાખે છે; અગ્નિની જેમ અનિષ્ટોને બાળે છે અને શત્રુઓને પીડે છે.
12.139.107
इष्टेषु विसृजन्नर्थान्कुबेर इव कामदः ।
गुरुर्धर्मोपदे… गोप्ता च परिपालनात् ॥ १२.१३९.१०७ ॥
પ્રિયજનોને ધન વહેંચતો તે કુબેરની જેમ ઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર છે; ધર્મોપદેશમાં ગુરુ અને રક્ષણથી રક્ષક છે.
12.139.108
यस्तु रञ्जयते … पौरजानपदान्गुणैः ।
न तस्य भ्रश्यते…ज्यं गुणधर्मानुपालनात् ॥ १२.१३९.१०८ ॥
નગરજનો અને ગ્રામજનોને ગુણોથી પ્રસન્ન રાખનારનું … રાજ્ય ગુણધર્મના પાલનથી ખસતું નથી.
12.139.109
यः सम्यक्प्रति…ह्णाति पौरजानपदार्चनम् ।
स सुखं प्रेक्षते राजा इह लोके परत्र च ॥ १२.१३९.१०९ ॥
જે રાજા નગરજનો અને ગ્રામજનોનો યોગ્ય આદર કરે છે, તે આ લોક અને પરલોકમાં સુખ પામે છે.
12.139.110
नित्योद्विग्नाः प्रजा यस्य करुभारप्रपीडिताः ।
अनर्थैर्विप्रलुप्यन्ते स गच्छति पराभवम् ॥ १२.१३९.११० ॥
જે રાજાની પ્રજા સદા ઉદ્વિગ્ન રહે છે અને કરના ભારથી પીડાય છે, તે અનર્થોથી નાશ પામે છે; તે રાજા પરાભવ પામે છે.
12.139.111
प्रजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महोत्पलम् ।
स राजा सर्वसुखदः स्वर्गलोके महीयते ॥ १२.१३९.१११ ॥
જે રાજાની પ્રજા સરોવરમાં મોટા કમળની જેમ વધે છે, સર્વને સુખ આપનાર તે રાજા સ્વર્ગલોકમાં સન્માન પામે છે.
12.139.112
बलिना विग्रहो राजन्न कदाचित्प्रशस्यते ।
बलिना विग्रही तस्य कुतो राज्यं कुतः सुखम् ॥ १२.१३९.११२ ॥
હે રાજન્, બળવાન સાથેનો વિગ્રહ ક્યારેય પ્રશંસનીય નથી. બળવાન સાથે વિગ્રહ કરનારને રાજ્ય ક્યાંથી અને સુખ ક્યાંથી?
12.139.113
सैवमुक्त्वा शकुनिका ब्रह्मदत्तं नराधिपम् ।
राजानं समनुज्ञाप्य जगामाभीप्सितां दिशम् ॥ १२.१३९.११३ ॥
આમ કહીને શકુનિકા રાજા બ્રહ્મદત્તની રજા લઈને પોતાની ઇચ્છિત દિશા તરફ ચાલી ગઈ.
12.139.114
एतत्ते ब्रह्मदत्तस्य पूजन्या सह भाषितम् ।
मयोक्तं भरतश्रेष्ठ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १२.१३९.११४ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, પૂજની સાથેનો બ્રહ્મદત્તનો આ સંવાદ મેં તને કહ્યો. હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?