મહાભારત · અધ્યાય 12.141
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.141.1
हीने परमके धर्मे सर्वलोकविलङ्घिते ।
अधर्मे धर्मतां नीते धर्मे चाधर्मतां गते ॥ १२.१४१.१ ॥
પરમ ધર્મ ક્ષીણ થાય, સર્વ લોકો ઉલ્લંઘાય, અધર્મ ધર્મ બને અને ધર્મ અધર્મ બને ત્યારે,
12.141.2
मर्यादासु प्रभिन्नासु क्षुभिते लोकिश्चये ।
राजभिः पीडिते लोके चोरैर्वाऽपि विशांपते ॥ १२.१४१.२ ॥
મર્યાદાઓ ભંગ થાય, લોકચક્ષુ ક્ષુબ્ધ થાય, રાજાઓ કે ચોરો દ્વારા લોક પીડાય, હે પ્રજાપતિ,
12.141.3
सर्वाश्रमेषु मूढेषु कर्मसूपहतेषु च ।
कामाल्लोभाच्च मोहाच्च भयं पश्यत्सु भारत ॥ १२.१४१.३ ॥
બધા આશ્રમોમાં મૂઢ અને કર્મમાં નષ્ટ થાય, કામ, લોભ અને મોહથી ભય જોતા હોય ત્યારે, હે ભારત,
12.141.4
अविश्वस्तेषु सर्वेषु नित्यं भीतेषु भारत ।
नित्यं च हन्यमानेषु वञ्चयत्सु परस्परम् ॥ १२.१४१.४ ॥
બધા અવિશ્વસ્ત અને નિત્ય ભયભીત હોય, હે ભારત, નિત્ય માર્યા જતા હોય અને એકબીજાને છેતરતા હોય ત્યારે,
12.141.5
प्रदीप्तेषु च देशेषु ब्राह्मण्ये चातिपीडिते ।
अवर्षति च पर्जन्ये मिथो भेदे समुत्थिते ॥ १२.१४१.५ ॥
દેશો બળતા હોય, બ્રાહ્મણત્વ અતિ પીડિત હોય, વરસાદ ન પડે અને પરસ્પર ભેદ ઊભો થાય ત્યારે,
12.141.6
सर्वस्मिन्दस्युसाद्भूते पृथिव्यामुपजीवने ।
केनस्विद्ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते ॥ १२.१४१.६ ॥
પૃથ્વી પર બધું દસ્યુઓના વશમાં થઈ, આજીવિકા છીનવાઈ, નીચ કાળ આવ્યો ત્યારે બ્રાહ્મણ કેવી રીતે જીવે?
12.141.7
अतितिक्षुः पुत्रपौत्राननुक्रोशान्नराधिप ।
कतमापदि वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१४१.७ ॥
હે નરાધિપ, પુત્રપૌત્રો પ્રત્યેની કરુણાથી જે સહનશીલ છે, તે કઈ આપત્તિમાં કેવી રીતે વર્તે? હે પિતામહ, તે મને કહો.
12.141.8
कथं च राजा वर्तेत लोके कलुषतां गते ।
कथमर्थाच्च धर्माच्च न हीयेत परंतप ॥ १२.१४१.८ ॥
જગત કલુષતાને પામે ત્યારે રાજાએ કેવી રીતે વર્તવું? હે પરંતપ, તે અર્થ કે ધર્મથી કેવી રીતે ન ચ્યુત થાય?
12.141.9
राजमूला महाबाहो योगक्षेमसुवृष्टयः ।
प्रजासु व्याधयश्चैव मरणं च भयानि च ॥ १२.१४१.९ ॥
હે મહાબાહો, પ્રજાઓમાં યોગક્ષેમની સુવૃષ્ટિ, રોગો, મૃત્યુ અને ભયો — આ બધું રાજા પર મૂળભૂત છે.
12.141.10
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्च भरतर्षभ ।
राजमूला इति मतिर्मम नास्त्यत्र संशयः ॥ १२.१४१.१० ॥
હે ભરતર્ષભ, કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ યુગ — એ રાજા પર મૂળભૂત છે, એવો મારો મત છે; એમાં કોઈ શંકા નથી.
12.141.11
तस्मिंस्त्वभ्यागते काले प्रजानां दोषकारके ।
विज्ञानबलमास्थाय जीवितव्यं भवेत्तदा ॥ १२.१४१.११ ॥
પરંતુ પ્રજાઓમાં દોષ ઉત્પન્ન કરનારો તે સમય આવે ત્યારે વિજ્ઞાનબળનો આશ્રય લઈને જીવવું જોઈએ.
12.141.12
अधाप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
विश्वामित्रस्य संवादं चण्डालस्य च पक्कणे ॥ १२.१४१.१२ ॥
હજુ પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે — ચાંડાળના નિવાસમાં વિશ્વામિત્ર અને ચાંડાળનો સંવાદ.
12.141.13
त्रेताद्वापरयोः संधौ पुरा दैवव्यतिक्रमात् ।
अनावृष्टिरभूद्धोरा लोके द्वादशवार्षिकी ॥ १२.१४१.१३ ॥
પ્રાચીન સમયમાં ત્રેતા અને દ્વાપર યુગના સંધિકાળમાં, દૈવી વિધાનના ઉલ્લંઘનથી, જગતમાં બાર વર્ષનો ભયંકર અનાવૃષ્ટિનો કાળ આવ્યો.
12.141.14
प्रजानामतिवृद्धानां युगान्ते समुपस्थिते ।
त्रेतायां मोक्षसमये द्वापरप्रतिपादने ॥ १२.१४१.१४ ॥
યુગનો અંત આવ્યો ત્યારે, પ્રજા અતિશય વધી ગઈ ત્યારે, ત્રેતાના મોક્ષકાળે, દ્વાપર આપવાના સમયે.
12.141.15
न ववर्ष सहस्राक्षः प्रतिलोमोऽभवद्गुरुः ।
जगाम दक्षिणं मार्गं सोमो व्यावृत्तमण्डलः ॥ १२.१४१.१५ ॥
સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) વરસાદ ન વરસાવ્યો; ગુરુ (બૃહસ્પતિ) પ્રતિકૂળ થયા; ચંદ્ર પોતાનું મંડળ ફેરવી દક્ષિણ માર્ગે ગયો.
12.141.16
नावश्यायोऽपि रात्र्यन्ते कुत एवाभ्रराजयः ।
नद्यः संक्षिप्ततोयौघाः किंचिदन्तर्गताऽभवन् ॥ १२.१४१.१६ ॥
રાતના અંતે પણ ઝાકળ ન હતું, તો વાદળોની હારમાળાની તો વાત જ ક્યાં; નદીઓ જળપ્રવાહ સંકોચાઈને થોડી અંદર ચાલી ગઈ.
12.141.17
सरांसि सरितश्चैव कूपाः प्रस्रवणानि च ।
हतत्विषो न लक्ष्यन्ते निसर्गात्पूर्वकारितात् ॥ १२.१४१.१७ ॥
સરોવરો, નદીઓ, કૂવા અને ઝરણાં પણ તેજ ગુમાવી દેખાતાં નહોતાં; પૂર્વકર્મોના સ્વભાવથી આમ થયું.
12.141.18
भूमिः शुष्कजलस्थाना विनिवृत्तसभाप्रपा ।
निवृत्तयज्ञस्वाध्याया निर्वषट्कारमङ्गला ॥ १२.१४१.१८ ॥
ધરતી પરના જળસ્થાનો સુકાયાં; સભાઓ અને પરબો બંધ થઈ; યજ્ઞ અને સ્વાધ્યાય અટક્યા; વષટ્કાર અને મંગળ કર્મો ન રહ્યાં.
12.141.19
उत्सन्नकृषिगोरक्षा निवृत्तविपणापणा ।
निवृत्तपूर्वसमया संप्रनष्टमहोत्सवा ॥ १२.१४१.१९ ॥
ખેતી અને ગોરક્ષા નષ્ટ થઈ; બજારો અને દુકાનો બંધ થઈ; જૂના નિયમો અટકી ગયા; મહોત્સવો સંપૂર્ણપણે લુપ્ત થયા.
12.141.20
अस्थिकङ्कालसंकीर्णा हाहाभूतनराकुला ।
शून्यभूयिष्ठनगरा दग्धग्रामनिवेशना ॥ १२.१४१.२० ॥
હાડકાં અને હાડપિંજરોથી ભરેલી; હાહાકાર કરતા લોકોથી વ્યાકુળ; નગરો મોટેભાગે સૂનાં; ગામો અને ઘરો બળેલાં.
12.141.21
क्वचिच्चोरैः क्वचिच्छूरैः क्वचिद्राजभिरातुरैः ।
परस्परभयाच्चैव शून्यभूयिष्ठनिर्जना ॥ १२.१४१.२१ ॥
ક્યાંક ચોરોથી, ક્યાંક શૂરવીરોથી, ક્યાંક રાજાઓથી પીડિત થઈને, અને પરસ્પરના ભયથી તે મોટેભાગે સૂની અને નિર્જન થઈ ગઈ.
12.141.22
गतदैवतसंस्थाना वृद्धबालविनाकृता ।
गोजाविमहिषीहीना परस्परपराहता ॥ १२.१४१.२२ ॥
દેવતાઓ અને પૂજાસ્થાનો ગયાં; વૃદ્ધો અને બાળકો વિનાની; ગાય, બકરી, ઘેટાં, ભેંસો વિનાની; પરસ્પરના પ્રહારે હણાયેલી.
12.141.23
हतविप्रा हतारक्षा प्रनष्टोत्सवसंचया ।
शवभूतनरप्राया बभूव वसुधा तदा ॥ १२.१४१.२३ ॥
બ્રાહ્મણો હણાયા, રક્ષકો હણાયા; મહોત્સવો અને સંચિત સંપત્તિ નષ્ટ થયાં; ત્યારે પૃથ્વી લગભગ શબ જેવા માણસોથી ભરાઈ ગઈ.
12.141.24
तस्मिन्प्रतिभये काले क्षीणधर्मे युधिष्ठिर ।
बभूवुः क्षुधिता मर्त्याः खादमानाः परस्परम् ॥ १२.१४१.२४ ॥
યુધિષ્ઠિર, એ ભયાનક કાળમાં, ધર્મ ક્ષીણ થયો ત્યારે, માણસો ભૂખ્યા થઈને એકબીજાને ખાવા લાગ્યા.
12.141.25
ऋषयो नियमांस्त्यक्त्वा परित्यक्ताग्निदेवताः ।
आश्रमान्संपरित्यज्य पर्यधावन्नितस्ततः ॥ १२.१४१.२५ ॥
ઋષિઓએ નિયમો છોડ્યા, અગ્નિ અને દેવતાઓનો ત્યાગ કર્યો, આશ્રમો સંપૂર્ણપણે છોડીને આમતેમ દોડવા લાગ્યા.
12.141.26
विश्वामित्रोऽथ भगवान्महर्षिरनिकेतनः ।
क्षुधा परिगतो धीमान्समन्तात्पर्यधावत् ॥ १२.१४१.२६ ॥
ત્યારે ભગવાન મહર્ષિ વિશ્વામિત્ર, ઘરવિહોણા થઈને, ભૂખથી પીડિત થઈ ચારે તરફ દોડ્યા.
12.141.27
त्यक्त्वा दारांश्च पुत्रांश्च कस्मिंश्च जनसंसदि ।
भक्ष्याभक्ष्यसमो भ्रूत्वा निरग्निरनिकेतनः ॥ १२.१४१.२७ ॥
પત્નીઓ અને પુત્રોને ત્યજીને, કોઈ જનસભામાં, ખાવા લાયક અને ન ખાવા લાયકને સમાન ગણીને, અગ્નિ વિનાના અને ઘરવિહોણા થઈને.
12.141.28
स कदाचित्परिपतञ्श्वपचानां निकेतनम् ।
हिंस्राणां प्राणिघातानामाससाद वने क्वचित् ॥ १२.१४१.२८ ॥
તે એકવાર ભટકતાં જંગલમાં ક્યાંક શ્વપચોના નિવાસે પહોંચ્યો; તેઓ ક્રૂર અને પ્રાણીઓની હત્યા કરનારા હતા.
12.141.29
विभिन्नकलशाकीर्णं श्रमांसेन च भूषितम् ।
वराहखरभग्नास्थिकपालघटसंकुलम् ॥ १२.१४१.२९ ॥
તૂટેલા ઘડાઓથી ભરેલું; શ્રમના માંસથી શોભિત; ભૂંડ અને ગધેડાંનાં તૂટેલાં હાડકાં, ખોપરીઓ અને ઘડાઓથી ભરેલું.
12.141.30
मृतचेलपरिस्तीर्णं निर्माल्यकृतभूषणम् ।
सर्पनिर्मोकमालाभिः कृतचिह्नकुटीमुखम् ॥ १२.१४१.३० ॥
મૃતકોનાં વસ્ત્રોથી પથરાયેલું; ત્યજેલી માળાઓથી શણગારેલું; સાપની કાંચળીઓની માળાઓ સાથે, ઝૂંપડીના દરવાજે ચિહ્નોથી અંકિત.
12.141.31
कुक्कुटाराबहुलं गर्दभध्वनिनादितम् ।
उद्धोषद्भिः खरैर्वाक्यैः कलहद्भिः परस्परम् ॥ १२.१४१.३१ ॥
તે કૂકડાઓના કૂકડાટ અને ગધેડાઓના ભૂંકવાથી ભરેલું હતું; એકબીજા સાથે ઝઘડતા અને કઠોર શબ્દોમાં બૂમો પાડતા લોકોના અવાજથી ગુંજતું હતું.
12.141.32
उलूकपक्षिध्वनिभिर्देवतायतनैर्वृतम् ।
लोहघण्टापरिष्कारं श्वयूथपरिवारितम् ॥ १२.१४१.३२ ॥
તે ઘુવડ અને અન્ય પક્ષીઓના અવાજોથી ભરેલું, દેવાલયોથી ઘેરાયેલું, લોખંડની ઘંટડીઓથી શણગારેલું અને કૂતરાઓના ટોળાંથી ઘેરાયેલું હતું.
12.141.33
तत्प्रविश्य क्षुधाविष्टो गाधिपुत्रो महानृपिः ।
आहारान्वेषणे युक्तः परं यत्नं समास्थितः ॥ १२.१४१.३३ ॥
ત્યાં પ્રવેશીને ભૂખથી વ્યાકુળ થયેલા ગાધિના પુત્ર, મહાન રાજર્ષિ, ખોરાકની શોધમાં લાગી ગયા અને ખૂબ પ્રયત્ન કરવા લાગ્યા.
12.141.34
न च क्वचिदविन्दत्स भिक्षमाणोऽपि कौशिकः ।
मांसमन्नं फलं मूलमन्यद्वा तत्र किंचन ॥ १२.१४१.३४ ॥
ભિક્ષા માગવા છતાં કૌશિકને ક્યાંય કંઈ મળ્યું નહીં — માંસ, અન્ન, ફળ, મૂળ કે બીજું કંઈ પણ ત્યાં મળ્યું નહીં.
12.141.35
अहो कृच्छ्रं मया प्राप्तमिति निश्चित्य कौशिकः ।
पपात भूमौ दौर्बल्यात्तस्मिंश्चण्डालपक्कणे ॥ १२.१४१.३५ ॥
'અરે, મને કેટલું કષ્ટ પડ્યું!' એવો નિશ્ચય કરી કૌશિક નબળાઈથી તે ચાંડાળના રસોડા પાસે જમીન પર પડી ગયા.
12.141.36
स चिन्तयामास मुनिः किंनु मे सुकृतं भवेत् ।
कथं वृथा न मृत्युः स्यादिति पार्थिवसत्तम ॥ १२.१४१.३६ ॥
તે મુનિ વિચારવા લાગ્યા: 'મારું કયું પુણ્ય હશે? મૃત્યુ વ્યર્થ કેવી રીતે ન જાય?' — હે શ્રેષ્ઠ રાજા.
12.141.37
स ददर्श श्वमांसस्य कुतन्त्रीं पतितां मुनिः ।
चण्डालस्य गृहे राजन्सद्यः शस्त्रहतस्य वै ॥ १२.१४१.३७ ॥
હે રાજન, શસ્ત્રથી મારી નંખાયેલા કૂતરાના માંસની નીચે પડેલી આંતરડાની દોરી મુનિએ ચાંડાળના ઘરમાં જોઈ.
12.141.38
स चिन्तयामास तदा स्तेयं कार्यमितो मया ।
न…दानीमुपायो मे विद्यते प्राणधारणे ॥ १२.१४१.३८ ॥
ત્યારે તેમણે વિચાર્યું, 'અહીંથી મારે ચોરી કરવી પડશે; હવે ન…, પ્રાણ ટકાવવાનો મારી પાસે બીજો ઉપાય નથી.'
12.141.39
…सु विहितं स्तेयं विशिष्टसमहीनतः ।
परस्परं भवेत्पूर्वमास्थेयमिति निश्चयः। ॥ १२.१४१.३९ ॥
…વિહિત ચોરી શ્રેષ્ઠ, સમાન કે હીન (વ્યક્તિ)માંથી થઈ શકે. પરસ્પર ક્રમે પ્રથમ આમ આચરવું જોઈએ—એ નિશ્ચય છે.
12.141.40
हीनादादेयमादौ स्यात्समानात्तदनन्तरम् ।
असंभवे त्वाददीत विशिष्टादपि धार्मिकात् ॥ १२.१४१.४० ॥
પ્રથમ હીન પાસેથી લેવું; પછી સમાન પાસેથી. પરંતુ એ અશક્ય હોય ત્યારે ધાર્મિક શ્રેષ્ઠ પાસેથી પણ લઈ શકાય.
12.141.41
सोऽहमन्तावसायीनां हराम्येनां प्रतिग्रहात् ।
न स्तेयदोषं पश्यामि हरिष्याम्येतदामिषम् ॥ १२.१४१.४१ ॥
'હું આ ચાંડાળોમાંથી આ સ્વીકારીને લઈ લઈશ. આમાં ચોરીનો દોષ હું જોતો નથી; આ માંસ હું લઈ જઈશ.'
12.141.42
एतां बुद्धिं समास्थाय विश्वामित्रो महामुनिः ।
तस्मिन्देशे सुसुष्वाप पतितो यत्र भारत ॥ १२.१४१.४२ ॥
આ નિશ્ચયને અપનાવીને મહામુનિ વિશ્વામિત્ર, હે ભરતવંશી, એ જ સ્થળે પડી ગાઢ નિદ્રામાં સૂઈ ગયા.
12.141.43
स विगाढां निशां दृष्ट्वा सुप्ते चण्डालपक्कणे ।
शनैरुत्थाय भगवान्प्रविवेश कुटीमुखम् ॥ १२.१४१.४३ ॥
તેમણે વીતેલી રાત જોઈ, ચાંડાળની ઝૂંપડીમાં સૌ સૂઈ ગયા ત્યારે ધીમેથી ઊઠીને તે ભગવાને ઝૂંપડીના દ્વારમાં પ્રવેશ કર્યો.
12.141.44
स सुप्त एव चण्डालः श्लेष्मापिहितलोचनः ।
परिभिन्नस्वरो रूक्षः प्रोवाचाप्रियदर्शनः ॥ १२.१४१.४४ ॥
તે ચાંડાળ સૂતો હતો ત્યારે જ, કફથી ઢંકાયેલી આંખોવાળો, તૂટેલા કઠોર સ્વરે, જોવામાં અપ્રિય એવો બોલ્યો.
12.141.45
कः कुतन्त्रीं घट्टयति सुप्ते चण्डालपक्कणे ।
जागर्मि नैव सुप्तोऽस्मि हतोऽसीति च दारुणः ॥ १२.१४१.४५ ॥
"સૂતેલા ચાંડાળની ઝૂંપડીમાં ખરાબ દોરડું કોણ હલાવે છે? હું જાગું છું, સૂતો નથી — તું મરી ગયો!" એમ તે ક્રૂરે કહ્યું.
12.141.46
विश्वामित्रोऽहमित्येव सहसा तमुवाच ह ।
सहसाऽभ्यागतं भूयः सोद्वेगस्तेन कर्मणा ॥ १२.१४१.४६ ॥
"હું વિશ્વામિત્ર છું" એમ કહીને તેમણે તરત જ તેને કહ્યું. અચાનક આવેલા તેને ફરી તે કર્મને કારણે ઉદ્વેગથી.
12.141.47
विश्वामित्रोऽहमायुष्मन्नागतोऽहं बुभुक्षितः ।
मा वधीर्मम सद्बुद्धे यदि सम्यक्प्रपश्यसि ॥ १२.१४१.४७ ॥
"હું વિશ્વામિત્ર છું, હે આયુષ્માન. હું ભૂખ્યો થઈને આવ્યો છું. હે સદ્બુદ્ધિવાળા, જો તું સારી રીતે જુએ છે તો મને મારીશ નહિ."
12.141.48
चण्डालस्तद्वचः श्रुत्वा महर्षेर्भावितात्मनः ।
शयनादुपसंभ्रान्त उद्ययौ प्रति तं ततः ॥ १२.१४१.४८ ॥
તે ભાવિતાત્મા મહર્ષિનું વચન સાંભળીને ચાંડાળ પથારીથી અત્યંત ગભરાઈને પછી તેમની તરફ ઊઠીને ગયો.
12.141.49
स विसृज्याश्रु नेत्राभ्यां बहुमानात्कृताञ्जलिः ।
उवाच कौशिकं रात्रौ ब्रह्मन्किं ते चिकीर्षितम् ॥ १२.१४१.४९ ॥
તે આંસુ સારીને, અત્યંત આદરથી હાથ જોડીને રાત્રે કૌશિકને બોલ્યો, "હે બ્રાહ્મણ, તમે શું કરવા ઇચ્છો છો?"
12.141.50
विश्वामित्रस्तु मातङ्गमुवाच परिसान्त्वयन् ।
क्षुधितोऽन्तर्गतप्राणो हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥ १२.१४१.५० ॥
પણ વિશ્વામિત્ર માતંગને આશ્વાસન આપતાં બોલ્યા, "ભૂખથી વ્યાકુળ, પ્રાણ અંદર અટકેલો હું કૂતરાની જાંઘ ચોરી લઈશ."
12.141.51
क्षुधितः कलुषं यातो नास्ति ह्रीरशनार्थिनः ।
क्षुच्च मां दूषयत्यत्र हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥ १२.१४१.५१ ॥
ભૂખ્યો માણસ પાપમાં પડે છે; ભોજન માગનારને શરમ રહેતી નથી. અહીં ભૂખ મને દૂષિત કરી રહી છે; હું કૂતરાની જાંઘ ચોરી લઈશ.
12.141.52
अवसीदन्ति मे प्राणाः स्मृतिर्मे नश्यति क्षुधा ।
दुर्बलो नष्टसंज्ञश्च भक्ष्याभक्ष्यविवर्जितः।
सोधर्मं बुध्यमानोऽपि हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥ १२.१४१.५२ ॥
મારા પ્રાણ ક્ષીણ થઈ રહ્યા છે; ભૂખથી મારી સ્મૃતિ નષ્ટ થઈ રહી છે. દુર્બળ અને ભાન ગુમાવેલો, ખાદ્ય-અખાદ્યનો ભેદ ભૂલેલો, ધર્મ જાણવા છતાં હું કૂતરાની જાંઘ ચોરી લઈશ.
12.141.53
यदा भैक्षं न विन्दामि युष्माकमहमालये ।
तदा बुद्धिः कृता पापे हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥ १२.१४१.५३ ॥
તમારા ઘરે જ્યારે મને ભિક્ષા ન મળી, ત્યારે જ, હે પાપી, મેં કૂતરાની જાંઘ ચોરી લેવાનો નિર્ણય કર્યો.
12.141.54
अग्निर्मुखं पुरोधाश्च देवानां शुचिषाङ्विभुः ।
यथा च सर्वभुग्ब्रह्मा तथा मां विद्धि धर्मतः ॥ १२.१४१.५४ ॥
અગ્નિ દેવોનું મુખ અને પુરોહિત છે; તે શુચિષાક્ અને વિભુ છે. સર્વભક્ષક બ્રહ્મા જેમ છે, તેમ મને પણ ધર્મથી જાણો.
12.141.55
तमुवाच स चण्डालो महर्षे शृणु मे वचः ।
श्रुत्वा तथा तमातिष्ठ यथा धर्मो न हीयते ॥ १२.१४१.५५ ॥
તે ચાંડાળે તેને કહ્યું: હે મહર્ષિ, મારી વાત સાંભળો. તે સાંભળીને તેમ જ આચરણ કરો, જેથી ધર્મનો નાશ ન થાય.
12.141.56
धर्मं तवापि विप्रर्षे शृणु यत्ते ब्रवीम्यहम् ॥ १२.१४१.५६ ॥
હે વિપ્રર્ષિ, તમારા ધર્મ વિશે પણ સાંભળો; હું તમને જે કહું છું તે સાંભળો.
12.141.57
मृगाणामधमं श्वानं प्रवदन्ति मनीषिणः ।
तस्याप्यधम उद्देशः शरीरस्य तु जाघी ॥ १२.१४१.५७ ॥
બુદ્ધિમાન લોકો કૂતરાને પશુઓમાં સૌથી અધમ કહે છે; તેના શરીરમાં પણ અધમ ભાગ સાથળ છે.
12.141.58
नेदं सम्यग्व्यवसितं महर्षे कर्म गर्हितम् ।
चण्डालस्वस्य हरणमभक्ष्यस्य विशेषतः ॥ १२.१४१.५८ ॥
હે મહર્ષિ, આ કર્મ બરાબર નક્કી થયેલું નથી; તે નિંદનીય છે — ચાંડાળનું હરણ કરવું, ખાસ કરીને જે ખાવાયોગ્ય નથી તેનું.
12.141.59
साध्वन्यमनुपश्य त्वमुपायं प्राणधारणे ।
श्वमांसलोभात्तपसो नाशस्ते स्यान्महामुने ॥ १२.१४१.५९ ॥
હે મહામુનિ, પ્રાણ ટકાવવા માટે બીજો ઉપાય સારી રીતે વિચારો; કૂતરાના માંસના લોભથી તમારી તપસ્યાનો નાશ થશે.
12.141.60
जानता विहितो मार्गो न कार्यो धर्मसंकरः ।
मा स्म धर्मं परित्याक्षीस्त्वं हि धर्मविदुत्तमः ॥ १२.१४१.६० ॥
જાણકારે વિહિત માર્ગ અનુસરવો જોઈએ; ધર્મસંકર ન કરવો. ધર્મનો ત્યાગ ન કરો, કારણ કે તમે ધર્મજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ છો.
12.141.61
विश्वामित्रस्ततो राजन्नित्युक्तो भरतर्षभ ।
क्षुधार्तः प्रत्युवाचेदं पुनरेव महामुनिः ॥ १२.१४१.६१ ॥
હે રાજા, ભરતોમાં શ્રેષ્ઠ, એમ કહેવાયેલા વિશ્વામિત્રે ભૂખથી પીડાતા, તે મહામુનિએ ફરી આ પ્રમાણે ઉત્તર આપ્યો.
12.141.62
निराहारस्य सुमहान्मम कालोऽभिधावतः ।
न विद्यतेऽप्युपायश्च कश्चिन्मे प्राणधारणे ॥ १२.१४१.६२ ॥
ભોજન વિના મારો ઘણો સમય વીતી ગયો છે, અને પ્રાણ ટકાવવાનો કોઈ ઉપાય પણ મને દેખાતો નથી.
12.141.63
येनकेन विशेषेण कर्मणा येनकेनचित् ।
उज्जिहीर्षे सीदमानः समर्थो धर्ममाचरेत् ॥ १२.१४१.६३ ॥
કોઈ પણ રીતે, ખાસ કરીને કોઈ પણ કર્મ દ્વારા, સંકટમાં ડૂબેલો હું ઊભા થવા ઇચ્છું છું; જે સમર્થ હોય તેણે ધર્મનું આચરણ કરવું.
12.141.64
ऐन्द्रो धर्मः क्षत्रियाणां ब्राह्मणानामथाग्निकः ।
ब्रह्मवह्निर्मम बलं भोक्ष्यामि शमयन्क्षुधाम् ॥ १२.१४१.६४ ॥
ક્ષત્રિયોનો ધર્મ ઇન્દ્રનો છે અને બ્રાહ્મણોનો ધર્મ અગ્નિનો છે; બ્રહ્મરૂપ અગ્નિ જ મારું બળ છે, ભૂખ શાંત કરવા હું ખાઈશ.
12.141.65
यथायथैव जीवेद्धि तत्कर्तव्यमहेलया ।
जीवितं मरणाच्छ्रेयो जीवन्धर्ममवाप्नुयात् ॥ १२.१४१.६५ ॥
જેમ તેમ પણ જીવવું જોઈએ; તે જ કર્તવ્ય છે, તિરસ્કાર વિના. મરણ કરતાં જીવન શ્રેષ્ઠ છે; જીવિત રહેનાર જ ધર્મ પામી શકે.
12.141.66
सोऽहं जीवितमाकाङ्क्षन्नभक्ष्यस्यापि भक्षणम् ।
व्यवस्ये बुद्धिपूर्वं वै तद्भवाननुमन्यताम् ॥ १२.१४१.६६ ॥
તે જ હું, જીવવાની ઇચ્છાથી, અભક્ષ્ય પણ સમજીને ખાવાનો નિશ્ચય કરું છું; આપ તેની અનુમતિ આપો.
12.141.67
जीवन्धर्मं चरिष्यामि प्रणोत्स्याम्यशुभानि तु ।
तपोभिर्विद्यया चैव ज्योतींषीव महत्तमः ॥ १२.१४१.६७ ॥
જીવતો રહીને હું ધર્મનું આચરણ કરીશ; તપ અને વિદ્યાથી અશુભને દૂર કરીશ, જેમ પ્રકાશ મહાન અંધકારને દૂર કરે છે.
12.141.68
नैतत्खादन्प्राप्स्यसे प्राणमद्य ।
नायुर्दीर्घं नामृतस्येव तृप्तिम्।
भिक्षामन्यां भिक्ष मा ते मनोस्तु ।
श्वभक्षणे श्वा ह्यभक्ष्यो द्विजानाम् ॥ १२.१४१.६८ ॥
આ ખાવાથી આજે તને પ્રાણ નહીં મળે, દીર્ઘાયુ કે અમૃત જેવી તૃપ્તિ પણ નહીં. બીજી ભિક્ષા માગ; તારું મન આમાં ન રહે; દ્વિજો માટે કૂતરું અભક્ષ્ય છે.
12.141.69
न दुर्भिक्षे सुलभं मांसमन्य ।
च्छ्वपाकमन्ये न च मेऽस्ति वित्तम।
क्षुघार्तश्चाहमगतिर्निराशः ।
श्वजाघनीं ष़ड्सात्साधु मन्ये ॥ १२.१४१.६९ ॥
દુકાળમાં માંસ સરળતાથી મળતું નથી; કૂતરું રાંધનારા સિવાય બીજે ક્યાંય નથી; મારી પાસે ધન પણ નથી. ભૂખથી પીડિત, આશ્રયહીન, નિરાશ એવો હું કૂતરાની સાથળને છ ગણી સારી માનું છું.
12.141.70
पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रस्य वै विशः ।
शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः।
यदि शास्त्रं प्रमाणं ते माऽभक्ष्ये वै मनः कृथाः ॥ १२.१४१.७० ॥
પાંચ નખવાળાં પાંચ પ્રાણીઓ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય માટે ભક્ષ્ય છે: શલ્યક, શ્વાવિધ, ગોધા, સસલું અને પાંચમું કાચબો. જો શાસ્ત્ર તારા માટે પ્રમાણ હોય, તો અભક્ષ્યમાં મન ન લગાવ.
12.141.71
अगस्त्येनासुरो जग्धो वातापिः क्षुधितेन वै ।
अहमापद्गतः क्षुब्धो भक्षयिष्ये श्वजाघनीम् ॥ १२.१४१.७१ ॥
ભૂખ્યા અગસ્ત્યે અસુર વાતાપિને ખાઈ લીધો હતો. હું આપત્તિમાં પડ્યો છું અને વ્યાકુળ છું; હું કૂતરાની સાથળ ખાઈશ.
12.141.72
भिक्षामन्यामाहरेति न च कर्तुमिहार्हसि ।
न नूनं कार्यमेतद्वै हर कामं श्वजाघनीम् ॥ १२.१४१.७२ ॥
બીજી ભિક્ષા લઈ આવ; અહીં તારે આમ કરવું યોગ્ય નથી. આ ખરેખર કરવા જેવું નથી; ઇચ્છા પ્રમાણે કૂતરાની જાંઘ લઈ લે.
12.141.73
शिष्टा वै कारणं धर्मे तद्वृत्तमनुवर्तये ।
परां मेध्याशनादेनां भक्ष्यां मन्ये श्वजाघनीम् ॥ १२.१४१.७३ ॥
શિષ્ટ જનો જ ધર્મનું પ્રમાણ છે; તેમના આચરણનું હું અનુસરણ કરું છું. શુદ્ધ ભોજન કરતાં શ્રેષ્ઠ રીતે આ કૂતરાની જાંઘ પણ ખાવા યોગ્ય છે એમ હું માનું છું.
12.141.74
असद्भिर्यः समाचीर्णो न स धर्मः सनातनः ।
अकार्यमिह कार्यं वा मा छलेनाशुभं कृथाः ॥ १२.१४१.७४ ॥
દુષ્ટોએ આચરેલો ધર્મ સનાતન ધર્મ નથી. અહીં જે ન કરવું જોઈએ કે કરવું જોઈએ, છળથી કોઈ અશુભ કર્મ ન કર.
12.141.75
न पातकं नावमतमृषिः सन्कर्तुमर्हति ।
समौ च श्वमृगौ मन्ये तस्माद्भोक्ष्ये श्वजाघनीम् ॥ १२.१४१.७५ ॥
ઋષિ હોવાથી મારે પાપ કે અપમાન ન કરવું જોઈએ. કૂતરો અને હરણ મને સમાન લાગે છે, તેથી હું આ કૂતરાની જાંઘ ખાઈશ.
12.141.76
यद्ब्राह्मणार्थे कृतमर्थिनेन ।
तेनर्षिणा तदभक्ष्यं न कामात्।
स वै धर्मो यत्र न पापमस्ति ।
सर्वैरुपायैर्गुरवो हि रक्ष्याः ॥ १२.१४१.७६ ॥
બ્રાહ્મણ માટે ભૂખ્યા એ ઋષિએ ઇચ્છાથી નહીં, પણ ન ખાવા યોગ્ય વસ્તુ કરી. જ્યાં પાપ ન હોય તે જ ધર્મ છે; ગુરુજનોનું સર્વ ઉપાયોથી રક્ષણ કરવું જોઈએ.
12.141.77
मित्रं च मे ब्राह्मणस्यायमात्मा ।
प्रियश्च मे पूज्यतमश्च लोके।
तद्भोक्तुकामोऽहमिमां जिहीर्षे ।
नृशंसानामीदृशानां न विभ्ये ॥ १२.१४१.७७ ॥
આ બ્રાહ્મણનો મિત્ર અને મારો આત્મા છે; મારો પ્રિય અને જગતમાં અત્યંત પૂજ્ય છે. તેથી ખાવાની ઇચ્છાથી હું આને લેવા ઇચ્છું છું; આવા નિર્દયોથી હું ડરતો નથી.
12.141.78
कामं नरा जीवितं संत्यजन्ति ।
न चाभक्ष्ये क्वचित्कुर्वन्ति बुद्धिम्।
सर्वांश्च कामान्प्राप्नुवन्तीति विद्धि ।
स्वर्गे निवासात्सहते क्षुधां वै ॥ १२.१४१.७८ ॥
માણસો ઇચ્છાથી જીવન ત્યાગી દે છે; પરંતુ અભક્ષ્ય વિષે તેઓ ક્યારેય નિશ્ચય કરતા નથી. જાણો કે તેઓ સર્વ કામનાઓ પામે છે; સ્વર્ગવાસ માટે તેઓ ભૂખ સહન કરે છે.
12.141.79
स्थाने भवेत्स यशः प्रेत्यभावे ।
निःसंशयः कर्मणां वै विनाशः।
अहं पुनर्व्रतनित्यः शमात्मा ।
मूलं रक्ष्यं भक्षयिष्याम्यभक्ष्यम् ॥ १२.१४१.७९ ॥
પરલોકમાં એ યશ યોગ્ય જ થશે; કર્મોનો વિનાશ નિઃસંશય છે. પરંતુ હું વ્રતમાં નિત્ય સ્થિર, શાંતાત્મા છું; રક્ષવા યોગ્ય મૂળ હું ખાઈશ, અભક્ષ્ય પણ ખાઈશ.
12.141.80
बुद्ध्यात्मके व्यक्तमस्तीति सृष्टो ।
मोक्षात्मके त्वं यथा शिष्टचक्षुः।
यद्यप्येतत्संशयाच्च त्रपामि ।
नाहं भविष्यामि यथा न माया ॥ १२.१४१.८० ॥
બુદ્ધિસ્વરૂપમાં આ સ્પષ્ટ છે કે તું સર્જાયેલો છે; મોક્ષસ્વરૂપમાં તું શિષ્ટોની આંખ ધરાવનાર જેવો છે. આ સંશયથી હું લજ્જિત થાઉં છું; છતાં માયા જેવો હું નહીં થાઉં.
12.141.81
गोपनीयमिदं दुःखमिति मे निश्चिता मतिः ।
दुष्कृतं ब्राह्मणं सन्तं यस्त्वामहमुपालभे ॥ १२.१४१.८१ ॥
આ દુઃખ ગુપ્ત રાખવું જોઈએ એવો મારો નિશ્ચય છે. બ્રાહ્મણ હોવા છતાં દુષ્કર્મ કરનાર તને હું ઠપકો આપું છું.
12.141.82
पिबन्त्येवोदकं गावो मण्डूकेषु रुवत्स्वपि ।
न तेऽधिकारो धर्मेऽस्ति वा भूरात्मप्रशंसकः ॥ १२.१४१.८२ ॥
દેડકાં બોલતાં હોય તોપણ ગાયો પાણી પીએ જ છે. ધર્મમાં તારો અધિકાર નથી; અથવા, હે ભૂમિ, તું આત્મપ્રશંસા કરનાર છે.
12.141.83
सुहृद्भूत्वाऽनुशोचे त्वां कृपा हि त्वयि मे द्विज ।
तदिदं श्रेय आधत्स्व मा लोभे चेत आदधाः ॥ १२.१४१.८३ ॥
મિત્ર બનીને હું તારા માટે શોક કરું છું, હે દ્વિજ, કારણ કે તારા પ્રત્યે મારામાં કરુણા છે. તેથી આ શ્રેયને અપનાવ; લોભમાં મન ન લગાડ.
12.141.84
सृहृन्मे त्वं सुखेप्सुश्चेदापदो मां समुद्धर ।
जामऽहं धर्मतोऽऽत्मानमुत्सृजेमां श्वजाघनीम् ॥ १२.१४१.८४ ॥
જો તું મારો મિત્ર છે અને સુખ ઇચ્છે છે, તો આપત્તિઓમાંથી મને ઉગાર. ધર્મ અનુસાર, આ કૂતરાની જાંઘ માટે શું હું મારી જાતને ત્યજી દઉં?
12.141.85
नैवोत्सहे भवतो दातुमेतां ।
नोपेक्षितुं ह्रियमाणं स्वमन्नम्।
उभौ स्यावः श्वमलेनानुलिप्तौ ।
दाता चाहं ब्राह्मणस्त्वं प्रतीच्छम् ॥ १२.१४१.८५ ॥
હું તને આ આપવાનું સાહસ કરી શકતો નથી; મારું પોતાનું અન્ન લઈ જવાતું હોય ત્યારે તેની ઉપેક્ષા પણ કરી શકતો નથી. આપણે બંને કૂતરાની મલિનતાથી લિપ્ત થઈશું. હું દાતા છું, તું બ્રાહ્મણ છે; આ સ્વીકાર.
12.141.86
अद्याहमेतद्वॄजिनं कर्म कृत्वा ।
जीवंश्चरिष्यामि महापवित्रम्।
संपूतात्मा धर्ममेवाभिपत्स्ये ।
यदेतयोर्गुरु तद्वै ब्रवीहि ॥ १२.१४१.८६ ॥
આજે હું આ પાપકર્મ કરીને જીવીશ; પછી અત્યંત પવિત્ર થઈને, શુદ્ધ આત્માથી ધર્મને જ પામીશ. આ બંનેમાંથી જે ભારે હોય તે કહે.
12.141.87
आत्मैव साक्षी किल धर्मकृत्ये ।
त्वमेव जानासि यदत्र दुष्कृतम्।
यो ह्याद्रियाद्भक्ष्यमिति श्वमांसं ।
मन्ये न तस्यास्ति विवर्जनीयम् ॥ १२.१४१.८७ ॥
ધર્મકાર્યોમાં આત્મા જ સાચો સાક્ષી છે; અહીં કયું દુષ્કૃત્ય છે તે તું જ જાણે છે. જે કૂતરાના માંસને ભક્ષ્ય માનીને આદર આપે, મારા મતે તેને માટે કંઈ પણ ત્યજવા યોગ્ય નથી.
12.141.88
उपधानैः साधते नापि दोषः ।
कार्ये सिद्धे मित्र नात्रापवादः।
अस्मिन्नहिंसा नानृते वाक्यलेशो ।
भक्ष्यक्रिया यत्र न तद्गरीयः ॥ १२.१४१.८८ ॥
ઉપાયોથી કાર્ય સિદ્ધ થાય તો દોષ નથી. મિત્ર, કાર્ય સિદ્ધ થયા પછી આમાં નિંદા નથી. આમાં હિંસા નથી, અસત્યનો લેશ પણ નથી; જ્યાં ભક્ષ્યનું ભક્ષણ છે તે તેનાથી મોટું નથી.
12.141.89
यद्येष हेतुस्तव खादने स्या ।
न्न ते वेदः कारणं नार्यधर्मः।
तस्माद्भक्ष्ये भक्षणे वा द्विजेन्द्र ।
दोषं न पश्यामि यथेदमत्र ॥ १२.१४१.८९ ॥
જો આ જ તારા ભક્ષણનું કારણ હોય, તો વેદ કારણ નથી, આર્યધર્મ પણ નથી. તેથી હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, ભક્ષ્યમાં કે ભક્ષણમાં આમાં મને દોષ દેખાતો નથી.
12.141.90
न पातकं भक्षमाणस्य दृष्टं ।
सुरां तु पीत्वा पततीति शब्दः।
अन्योन्यकार्याणि यथा तथैव ।
न लेपमात्रेण कृतं हिनस्ति ॥ १२.१४१.९० ॥
ભક્ષણ કરનારને પાપ દેખાતું નથી; પણ સુરા પીને પતન થાય છે એવું કહેવાય છે. પરસ્પરનાં કાર્યોની જેમ, માત્ર લેપથી થયેલું કર્મ નાશ કરતું નથી.
12.141.91
पादौ मूलं समभवद्वृन्ताकं शिर उच्यते ।
शेफात्तु गृञ्जरं जातं पलाण्डुस्त्वण्डसंभवः ॥ १२.१४१.९१ ॥
પગમાંથી મૂળ ઉત્પન્ન થયું; માથાને વૃન્તાક કહેવાય છે. શેફથી ગૃંજર જન્મ્યું; પલાંડુ ઈંડામાંથી જન્મ્યું.
12.141.92
श्वरोमजः शैव्यशाको लशुनं द्विजसंभवम् ।
चुक्किनामा पर्णशाकः कर्णादजनि भूसुर ॥ १२.१४१.९२ ॥
કૂતરાના રોમમાંથી શૈવ્યશાક જન્મ્યું; દ્વિજમાંથી લસણ જન્મ્યું. ચુક્કી નામનું પર્ણશાક કાનમાંથી જન્મ્યું, હે ભૂસુર.
12.141.93
अस्थानतो हीनतः कुत्सिताद्वा ।
तद्विद्वांसं बाधते साधु वृत्तम्।
श्वानं पुनर्यो लभतेऽभिषङ्गा ।
त्तेनापि दण्डः सहितव्य एव ॥ १२.१४१.९३ ॥
અયોગ્ય સ્થાન, હીન વ્યક્તિ કે નિંદિત વ્યક્તિ પાસેથી આવેલો સંબંધ વિદ્વાન અને સદાચારી માણસને પણ પીડે છે; કૂતરાને પામનારને પણ દંડ સહેવો જ પડે છે.
12.141.94
एवमुक्त्वा निववृते मातङ्गः कौशिकं तदा ।
विश्वामित्रो जहारैव कृतबुद्धिः श्वजाघनीम् ॥ १२.१४१.९४ ॥
આમ કહીને માતંગ ત્યારે કૌશિક પાસેથી પાછો ફર્યો; અને દૃઢ નિશ્ચયી વિશ્વામિત્રે કૂતરાની જાંઘ લઈ લીધી.
12.141.95
ततो जग्राह स श्वाङ्गं जीवितार्थी महामुनिः ।
सदारस्तामुपाहृत्य वने भोक्तुमियेप सः ॥ १२.१४१.९५ ॥
ત્યારે જીવવાની ઇચ્છાવાળા તે મહામુનિએ કૂતરાનું અંગ લીધું; પત્ની સાથે તેને વનમાં લાવીને ખાવાની ઇચ્છા કરી.
12.141.96
अथास्य बुद्धिरभवद्विधिनाऽहं श्वजाघनीम् ।
भक्षयामि यथाकालं पूर्वं संतर्प्य देवताः ॥ १२.१४१.९६ ॥
ત્યારે તેમના મનમાં આવો વિચાર ઊઠ્યો: 'વિધિપૂર્વક, યોગ્ય સમયે, પહેલાં દેવતાઓને તૃપ્ત કરીને હું આ કૂતરાની જાંઘ ખાઈશ.'
12.141.97
ततोऽग्निमुपसंहृत्य ब्राह्मेण विधिना मुनिः ।
ऐन्द्राग्नेयेन विधिना चरुं श्रपयत स्वयम् ॥ १२.१४१.९७ ॥
પછી મુનિએ અગ્નિ પ્રગટાવ્યો, બ્રાહ્મ વિધિથી; અને ઐન્દ્રાગ્નેય વિધિથી પોતે ચરુ રાંધ્યો.
12.141.98
ततः समारभत्कर्म दैवं पित्र्यं च भारत ।
आहूय देवानिन्द्रादीन्भागंभागं विधिक्रमात् ॥ १२.१४१.९८ ॥
પછી, હે ભારત, તેમણે દેવકર્મ અને પિતૃકર્મ આરંભ્યું; ઇન્દ્ર આદિ દેવતાઓને આહ્વાન કરી વિધિક્રમથી ભાગ ભાગ અર્પ્યા.
12.141.99
एतस्मिन्नेव काले तु प्रववर्ष स वासवः ।
संजीवयन्प्रजाः सर्वा जनयामास चौषधीः ॥ १२.१४१.९९ ॥
એ જ સમયે વાસવ (ઇન્દ્ર) વરસાદ વરસાવ્યો, સર્વ પ્રજાઓને જીવન આપીને ઔષધિઓ ઉત્પન્ન કરી.
12.141.100
विश्वामित्रोऽपि भगवांस्तपसा दग्धकिल्चिषः ।
कालेन महता सिद्धिमवाप परमाद्भुताम् ॥ १२.१४१.१०० ॥
ભગવાન વિશ્વામિત્રે પણ તપથી પોતાના પાપ બાળ્યા અને લાંબા સમય પછી પરમ અદ્ભુત સિદ્ધિ મેળવી.
12.141.101
स संहृत्य च तत्कर्म अनास्वाद्य च तद्धविः ।
तोषयामास देवांश्च पितॄंश्च द्विजसत्तमः ॥ १२.१४१.१०१ ॥
તે દ્વિજોત્તમે એ કર્મ સંહરીને, હવિનો સ્વાદ લીધા વિના જ દેવો અને પિતૃઓને સંતોષ આપ્યો.
12.141.102
एवं विद्वानदीनात्मा व्यसनस्थो जिजीविषुः ।
सर्वोपायैरुपायज्ञो दीनमात्मानमुद्धरेत् ॥ १२.१४१.१०२ ॥
આ રીતે વિદ્વાન, દીનતા વિનાના મનનો, આપત્તિમાં પડેલો, જીવવા ઇચ્છતો, ઉપાયજ્ઞ થઈને સર્વ ઉપાયોથી દીન આત્માનો ઉદ્ધાર કરે.
12.141.103
एतां बुद्धिं समास्थाय जीवितव्यं सदा भवेत् ।
जीवन्पुण्यमवाप्नोति पुरुषो भद्रमश्नुते ॥ १२.१४१.१०३ ॥
આ બુદ્ધિ અપનાવીને સદા જીવતા રહેવું જોઈએ; જીવતો પુરુષ પુણ્ય પામે છે અને કલ્યાણ ભોગવે છે.
12.141.104
तस्मात्कौन्तेय विदुषा धर्माधर्मविनिश्चये ।
बुद्धिमास्थाय लोकेऽस्मिन्वर्तितव्यं कृतात्मना ॥ १२.१४१.१०४ ॥
તેથી, હે કૌન્તેય, વિદ્વાને ધર્મ-અધર્મના નિશ્ચયમાં બુદ્ધિનો આશ્રય લઈ, સંયમી આત્મા સાથે આ લોકમાં વર્તવું જોઈએ.