महाभारत · अध्याय 12.141
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.141.1
हीने परमके धर्मे सर्वलोकविलङ्घिते ।
अधर्मे धर्मतां नीते धर्मे चाधर्मतां गते ॥ १२.१४१.१ ॥
परम धर्म क्षीण झाल्यावर, सर्व लोक उल्लंघिले गेल्यावर, अधर्म धर्म झाला आणि धर्म अधर्म झाला तेव्हा,
12.141.2
मर्यादासु प्रभिन्नासु क्षुभिते लोकिश्चये ।
राजभिः पीडिते लोके चोरैर्वाऽपि विशांपते ॥ १२.१४१.२ ॥
मर्यादा तुटल्या, लोकचक्षू क्षुब्ध झाले, राजांनी किंवा चोरांनी लोक पीडित झाले, हे प्रजापते,
12.141.3
सर्वाश्रमेषु मूढेषु कर्मसूपहतेषु च ।
कामाल्लोभाच्च मोहाच्च भयं पश्यत्सु भारत ॥ १२.१४१.३ ॥
सर्व आश्रमांतील लोक मूढ आणि कर्मात नष्ट झाल्यावर, काम, लोभ व मोहामुळे भय पाहात असताना, हे भारता,
12.141.4
अविश्वस्तेषु सर्वेषु नित्यं भीतेषु भारत ।
नित्यं च हन्यमानेषु वञ्चयत्सु परस्परम् ॥ १२.१४१.४ ॥
सर्व अविश्वासू, नित्य भयभीत, हे भारता, नित्य मारले जात असताना आणि परस्परांची फसवणूक करीत असताना,
12.141.5
प्रदीप्तेषु च देशेषु ब्राह्मण्ये चातिपीडिते ।
अवर्षति च पर्जन्ये मिथो भेदे समुत्थिते ॥ १२.१४१.५ ॥
देश पेटलेले असता, ब्राह्मण्य अत्यंत पीडित असता, मेघ वर्षाव न करता आणि परस्पर भेद उत्पन्न होता,
12.141.6
सर्वस्मिन्दस्युसाद्भूते पृथिव्यामुपजीवने ।
केनस्विद्ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते ॥ १२.१४१.६ ॥
पृथ्वीवर सर्व काही दस्युंच्या अधीन होऊन उपजीविका नष्ट झाल्यावर, हीन काळ आला असता, ब्राह्मण कसा जगेल?
12.141.7
अतितिक्षुः पुत्रपौत्राननुक्रोशान्नराधिप ।
कतमापदि वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१४१.७ ॥
हे नराधिपा, पुत्रपौत्रांवरील करुणेने जो सहनशील आहे, तो कोणत्या आपत्तीत कसे वर्तन करावे? हे पितामह, ते मला सांगा.
12.141.8
कथं च राजा वर्तेत लोके कलुषतां गते ।
कथमर्थाच्च धर्माच्च न हीयेत परंतप ॥ १२.१४१.८ ॥
जग कलुषतेला प्राप्त झाल्यावर राजाने कसे वर्तावे? हे परंतपा, तो अर्थापासून आणि धर्मापासून कसा ढळू नये?
12.141.9
राजमूला महाबाहो योगक्षेमसुवृष्टयः ।
प्रजासु व्याधयश्चैव मरणं च भयानि च ॥ १२.१४१.९ ॥
हे महाबाहो, प्रजांमध्ये योगक्षेमाचा सुवृष्टी, रोग, मरण आणि भय हे सर्व राजावरच मूलभूत आहेत.
12.141.10
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्च भरतर्षभ ।
राजमूला इति मतिर्मम नास्त्यत्र संशयः ॥ १२.१४१.१० ॥
हे भरतर्षभा, कृत, त्रेता, द्वापर आणि कली ही युगे राजावरच मूलभूत आहेत, असे माझे मत आहे; यात संशय नाही.
12.141.11
तस्मिंस्त्वभ्यागते काले प्रजानां दोषकारके ।
विज्ञानबलमास्थाय जीवितव्यं भवेत्तदा ॥ १२.१४१.११ ॥
परंतु प्रजांमध्ये दोष निर्माण करणारा तो काळ आल्यावर विज्ञानाच्या बलाचा आश्रय घेऊन जगावे.
12.141.12
अधाप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
विश्वामित्रस्य संवादं चण्डालस्य च पक्कणे ॥ १२.१४१.१२ ॥
आजही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — चांडाळाच्या निवासात विश्वामित्र आणि चांडाळ यांचा संवाद.
12.141.13
त्रेताद्वापरयोः संधौ पुरा दैवव्यतिक्रमात् ।
अनावृष्टिरभूद्धोरा लोके द्वादशवार्षिकी ॥ १२.१४१.१३ ॥
पूर्वी त्रेता आणि द्वापर युगांच्या संधीवर, दैवी नियमाच्या उल्लंघनामुळे, जगात बारा वर्षांचा भयंकर अनावृष्टीचा काळ आला.
12.141.14
प्रजानामतिवृद्धानां युगान्ते समुपस्थिते ।
त्रेतायां मोक्षसमये द्वापरप्रतिपादने ॥ १२.१४१.१४ ॥
युगाचा अंत समीप आला असता, प्रजा अतिशय वाढल्या असता, त्रेतेच्या मोक्षकाळी, द्वापराच्या प्रारंभी.
12.141.15
न ववर्ष सहस्राक्षः प्रतिलोमोऽभवद्गुरुः ।
जगाम दक्षिणं मार्गं सोमो व्यावृत्तमण्डलः ॥ १२.१४१.१५ ॥
सहस्राक्ष (इंद्र) पाऊस पाडेना; गुरू (बृहस्पति) प्रतिकूल झाला; चंद्राचे मंडल फिरून तो दक्षिण मार्गाने गेला.
12.141.16
नावश्यायोऽपि रात्र्यन्ते कुत एवाभ्रराजयः ।
नद्यः संक्षिप्ततोयौघाः किंचिदन्तर्गताऽभवन् ॥ १२.१४१.१६ ॥
रात्रीच्या शेवटीही दव नव्हते, मग मेघांच्या रांगांचे काय; नद्या जलप्रवाह आकुंचन पावून थोड्या आत गेल्या.
12.141.17
सरांसि सरितश्चैव कूपाः प्रस्रवणानि च ।
हतत्विषो न लक्ष्यन्ते निसर्गात्पूर्वकारितात् ॥ १२.१४१.१७ ॥
सरोवरे, नद्या, विहिरी आणि झरेही तेज हरवून दिसेनात; पूर्वकर्मांच्या स्वभावामुळे असे झाले.
12.141.18
भूमिः शुष्कजलस्थाना विनिवृत्तसभाप्रपा ।
निवृत्तयज्ञस्वाध्याया निर्वषट्कारमङ्गला ॥ १२.१४१.१८ ॥
पृथ्वीवरील जलस्थाने सुकली; सभा आणि पाणपोया बंद झाल्या; यज्ञ आणि स्वाध्याय थांबले; वषट्कार आणि मंगलकार्ये राहिली नाहीत.
12.141.19
उत्सन्नकृषिगोरक्षा निवृत्तविपणापणा ।
निवृत्तपूर्वसमया संप्रनष्टमहोत्सवा ॥ १२.१४१.१९ ॥
शेती आणि गोरक्षण नष्ट झाले; बाजार व दुकाने बंद झाली; जुन्या रीतीरिवाज थांबले; मोठे उत्सव पूर्णपणे लुप्त झाले.
12.141.20
अस्थिकङ्कालसंकीर्णा हाहाभूतनराकुला ।
शून्यभूयिष्ठनगरा दग्धग्रामनिवेशना ॥ १२.१४१.२० ॥
हाडे व सांगाड्यांनी भरलेली, हाहाकार करणाऱ्या लोकांनी व्याकूळ; नगरे बहुतांशी ओसाड; गावे आणि घरे जळालेली.
12.141.21
क्वचिच्चोरैः क्वचिच्छूरैः क्वचिद्राजभिरातुरैः ।
परस्परभयाच्चैव शून्यभूयिष्ठनिर्जना ॥ १२.१४१.२१ ॥
कुठे चोरांनी, कुठे शूरांनी, कुठे राजांनी त्रस्त होऊन, परस्परांच्या भयामुळे ती बहुतांशी ओसाड व निर्जन झाली.
12.141.22
गतदैवतसंस्थाना वृद्धबालविनाकृता ।
गोजाविमहिषीहीना परस्परपराहता ॥ १२.१४१.२२ ॥
देवता आणि पूजास्थाने लुप्त झाली; वृद्ध व बालके नष्ट झाली; गाई, शेळ्या, मेंढ्या, म्हशी नाहीशा झाल्या; एकमेकांच्या प्रहाराने मारले गेले.
12.141.23
हतविप्रा हतारक्षा प्रनष्टोत्सवसंचया ।
शवभूतनरप्राया बभूव वसुधा तदा ॥ १२.१४१.२३ ॥
ब्राह्मण मारले गेले, रक्षक मारले गेले; उत्सव व साठवलेली संपत्ती नष्ट झाली; तेव्हा पृथ्वी जवळजवळ प्रेतासारख्या माणसांनी भरली.
12.141.24
तस्मिन्प्रतिभये काले क्षीणधर्मे युधिष्ठिर ।
बभूवुः क्षुधिता मर्त्याः खादमानाः परस्परम् ॥ १२.१४१.२४ ॥
युधिष्ठिरा, त्या भयंकर काळात, धर्म क्षीण झाला तेव्हा, माणसे भुकेली होऊन एकमेकांना खाऊ लागली.
12.141.25
ऋषयो नियमांस्त्यक्त्वा परित्यक्ताग्निदेवताः ।
आश्रमान्संपरित्यज्य पर्यधावन्नितस्ततः ॥ १२.१४१.२५ ॥
ऋषींनी नियम सोडले, अग्नी व देवतांचा त्याग केला, आश्रम पूर्णपणे सोडून इकडे-तिकडे धावू लागले.
12.141.26
विश्वामित्रोऽथ भगवान्महर्षिरनिकेतनः ।
क्षुधा परिगतो धीमान्समन्तात्पर्यधावत् ॥ १२.१४१.२६ ॥
तेव्हा भगवान महर्षी विश्वामित्र, बेघर होऊन, भुकेने त्रस्त होऊन सर्वत्र धावू लागले.
12.141.27
त्यक्त्वा दारांश्च पुत्रांश्च कस्मिंश्च जनसंसदि ।
भक्ष्याभक्ष्यसमो भ्रूत्वा निरग्निरनिकेतनः ॥ १२.१४१.२७ ॥
पत्नी व पुत्रांचा त्याग करून, कोणत्याही जनसभेत, खाण्याजोगे व न खाण्याजोगे समान मानून, अग्निरहित व बेघर होऊन.
12.141.28
स कदाचित्परिपतञ्श्वपचानां निकेतनम् ।
हिंस्राणां प्राणिघातानामाससाद वने क्वचित् ॥ १२.१४१.२८ ॥
तो एकदा फिरत फिरत वनात कुठेतरी श्वपचांच्या निवासस्थानी पोहोचला; ते क्रूर आणि प्राणिहत्या करणारे होते.
12.141.29
विभिन्नकलशाकीर्णं श्रमांसेन च भूषितम् ।
वराहखरभग्नास्थिकपालघटसंकुलम् ॥ १२.१४१.२९ ॥
फुटक्या घड्यांनी भरलेले; श्रमाच्या मांसाने शोभिवंत; डुकरे व गाढवांची मोडलेली हाडे, कवट्या व घड्यांनी गच्च भरलेले.
12.141.30
मृतचेलपरिस्तीर्णं निर्माल्यकृतभूषणम् ।
सर्पनिर्मोकमालाभिः कृतचिह्नकुटीमुखम् ॥ १२.१४१.३० ॥
मृतांच्या वस्त्रांनी पसरलेले; टाकून दिलेल्या माळांनी सजलेले; सर्पकात्यांच्या माळांनी, झोपडीचे दार खुणांनी चिन्हांकित.
12.141.31
कुक्कुटाराबहुलं गर्दभध्वनिनादितम् ।
उद्धोषद्भिः खरैर्वाक्यैः कलहद्भिः परस्परम् ॥ १२.१४१.३१ ॥
ते कोंबड्यांच्या आरवांनी आणि गाढवांच्या ओरडण्याने भरलेले होते; एकमेकांशी भांडत कठोर शब्दांत ओरडणाऱ्यांच्या आवाजाने ते दुमदुमत होते.
12.141.32
उलूकपक्षिध्वनिभिर्देवतायतनैर्वृतम् ।
लोहघण्टापरिष्कारं श्वयूथपरिवारितम् ॥ १२.१४१.३२ ॥
ते घुबडे आणि इतर पक्ष्यांच्या आवाजांनी भरलेले, देवालयांनी वेढलेले, लोखंडी घंट्यांनी सजवलेले आणि कुत्र्यांच्या टोळ्यांनी वेढलेले होते.
12.141.33
तत्प्रविश्य क्षुधाविष्टो गाधिपुत्रो महानृपिः ।
आहारान्वेषणे युक्तः परं यत्नं समास्थितः ॥ १२.१४१.३३ ॥
तेथे प्रवेश करून भुकेने व्याकुळ झालेले गाधिपुत्र, महान राजर्षी, अन्नाच्या शोधात गुंतले आणि मोठा प्रयत्न करू लागले.
12.141.34
न च क्वचिदविन्दत्स भिक्षमाणोऽपि कौशिकः ।
मांसमन्नं फलं मूलमन्यद्वा तत्र किंचन ॥ १२.१४१.३४ ॥
भिक्षा मागूनही कौशिकांना कुठेही काही मिळाले नाही — मांस, अन्न, फळ, मूळ किंवा दुसरे काहीही तेथे सापडले नाही.
12.141.35
अहो कृच्छ्रं मया प्राप्तमिति निश्चित्य कौशिकः ।
पपात भूमौ दौर्बल्यात्तस्मिंश्चण्डालपक्कणे ॥ १२.१४१.३५ ॥
'अरेरे, मला किती कष्ट सोसावे लागले!' असा निश्चय करून कौशिक अशक्तपणामुळे त्या चांडाळाच्या स्वयंपाकाच्या जागी जमिनीवर कोसळले.
12.141.36
स चिन्तयामास मुनिः किंनु मे सुकृतं भवेत् ।
कथं वृथा न मृत्युः स्यादिति पार्थिवसत्तम ॥ १२.१४१.३६ ॥
ते मुनी विचार करू लागले: 'माझे कोणते पुण्य असेल? मृत्यू व्यर्थ कसा जाऊ नये?' — हे श्रेष्ठ राजा.
12.141.37
स ददर्श श्वमांसस्य कुतन्त्रीं पतितां मुनिः ।
चण्डालस्य गृहे राजन्सद्यः शस्त्रहतस्य वै ॥ १२.१४१.३७ ॥
हे राजा, शस्त्राने मारलेल्या कुत्र्याच्या मांसाची खाली पडलेली आतड्यांची दोरी मुनीने चांडाळाच्या घरी पाहिली.
12.141.38
स चिन्तयामास तदा स्तेयं कार्यमितो मया ।
न…दानीमुपायो मे विद्यते प्राणधारणे ॥ १२.१४१.३८ ॥
तेव्हा त्यांनी विचार केला, 'येथून मला चोरी करावी लागेल; आता न…, प्राण टिकवण्याचा माझ्यासाठी दुसरा उपाय नाही.'
12.141.39
…सु विहितं स्तेयं विशिष्टसमहीनतः ।
परस्परं भवेत्पूर्वमास्थेयमिति निश्चयः। ॥ १२.१४१.३९ ॥
…विहित चोरी श्रेष्ठ, समान किंवा हीन (व्यक्तींकडून) करता येते. परस्परक्रमाने प्रथम असेच आचरावे—हा निश्चय आहे.
12.141.40
हीनादादेयमादौ स्यात्समानात्तदनन्तरम् ।
असंभवे त्वाददीत विशिष्टादपि धार्मिकात् ॥ १२.१४१.४० ॥
प्रथम हीनाकडून घ्यावे; नंतर समानाकडून. परंतु ते अशक्य असेल तेव्हा धार्मिक श्रेष्ठाकडूनही घ्यावे.
12.141.41
सोऽहमन्तावसायीनां हराम्येनां प्रतिग्रहात् ।
न स्तेयदोषं पश्यामि हरिष्याम्येतदामिषम् ॥ १२.१४१.४१ ॥
'मी या चांडाळांकडून हे स्वीकारून घेईन. यात चोरीचा दोष मला दिसत नाही; हे मांस मी घेऊन जाईन.'
12.141.42
एतां बुद्धिं समास्थाय विश्वामित्रो महामुनिः ।
तस्मिन्देशे सुसुष्वाप पतितो यत्र भारत ॥ १२.१४१.४२ ॥
हा निश्चय स्वीकारून महामुनी विश्वामित्र, हे भरतवंशजा, त्याच ठिकाणी पडून गाढ झोपी गेले.
12.141.43
स विगाढां निशां दृष्ट्वा सुप्ते चण्डालपक्कणे ।
शनैरुत्थाय भगवान्प्रविवेश कुटीमुखम् ॥ १२.१४१.४३ ॥
ती खोल गेलेली रात्र पाहून, चांडाळाच्या झोपडीत सर्वजण झोपलेले असताना, हळूच उठून त्या भगवंतांनी झोपडीच्या दारात प्रवेश केला.
12.141.44
स सुप्त एव चण्डालः श्लेष्मापिहितलोचनः ।
परिभिन्नस्वरो रूक्षः प्रोवाचाप्रियदर्शनः ॥ १२.१४१.४४ ॥
तो चांडाळ झोपेतच, कफाने झाकलेल्या डोळ्यांनी, फुटक्या कर्कश आवाजात, पाहायला अप्रिय असा बोलला.
12.141.45
कः कुतन्त्रीं घट्टयति सुप्ते चण्डालपक्कणे ।
जागर्मि नैव सुप्तोऽस्मि हतोऽसीति च दारुणः ॥ १२.१४१.४५ ॥
"झोपलेल्या चांडाळाच्या झोपडीत वाईट दोरी कोण हलवत आहे? मी जागा आहे, झोपलो नाही — तू मेलास!" असे तो क्रूरपणे म्हणाला.
12.141.46
विश्वामित्रोऽहमित्येव सहसा तमुवाच ह ।
सहसाऽभ्यागतं भूयः सोद्वेगस्तेन कर्मणा ॥ १२.१४१.४६ ॥
"मी विश्वामित्र आहे" असे म्हणून त्यांनी लगेच त्याला सांगितले. अचानक आलेल्या त्याच्याशी पुन्हा, त्या कृत्यामुळे उद्विग्न होऊन.
12.141.47
विश्वामित्रोऽहमायुष्मन्नागतोऽहं बुभुक्षितः ।
मा वधीर्मम सद्बुद्धे यदि सम्यक्प्रपश्यसि ॥ १२.१४१.४७ ॥
"मी विश्वामित्र आहे, हे आयुष्मन्। मी भुकेलेला येथे आलो आहे. हे सद्बुद्धी, तू नीट पाहत असशील तर मला मारू नकोस."
12.141.48
चण्डालस्तद्वचः श्रुत्वा महर्षेर्भावितात्मनः ।
शयनादुपसंभ्रान्त उद्ययौ प्रति तं ततः ॥ १२.१४१.४८ ॥
त्या भावितात्मा महर्षींचे वचन ऐकून चांडाळ अंथरुणावरून अत्यंत घाबरून मग त्यांच्याकडे उठून गेला.
12.141.49
स विसृज्याश्रु नेत्राभ्यां बहुमानात्कृताञ्जलिः ।
उवाच कौशिकं रात्रौ ब्रह्मन्किं ते चिकीर्षितम् ॥ १२.१४१.४९ ॥
तो अश्रू गाळत, मोठ्या आदराने हात जोडून रात्री कौशिकाला म्हणाला, "हे ब्राह्मणा, तुला काय करायचे आहे?"
12.141.50
विश्वामित्रस्तु मातङ्गमुवाच परिसान्त्वयन् ।
क्षुधितोऽन्तर्गतप्राणो हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥ १२.१४१.५० ॥
पण विश्वामित्र मातंगाला धीर देत म्हणाला, "भुकेने व्याकूळ, प्राण आत अडकलेला मी कुत्र्याची मांडी घेईन."
12.141.51
क्षुधितः कलुषं यातो नास्ति ह्रीरशनार्थिनः ।
क्षुच्च मां दूषयत्यत्र हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥ १२.१४१.५१ ॥
भुकेला लागलेला माणूस पापाकडे वळतो; अन्नाची याचना करणाऱ्याला लाज नसते. इथे भूक मला भ्रष्ट करीत आहे; मी कुत्र्याची मांडी घेईन.
12.141.52
अवसीदन्ति मे प्राणाः स्मृतिर्मे नश्यति क्षुधा ।
दुर्बलो नष्टसंज्ञश्च भक्ष्याभक्ष्यविवर्जितः।
सोधर्मं बुध्यमानोऽपि हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥ १२.१४१.५२ ॥
माझे प्राण क्षीण होत आहेत; भुकेमुळे माझी स्मृती नष्ट होत आहे. दुर्बल आणि भान हरपलेला, खाण्यायोग्य आणि अयोग्य यातील भेद विसरलेला, धर्म जाणूनही मी कुत्र्याची मांडी घेईन.
12.141.53
यदा भैक्षं न विन्दामि युष्माकमहमालये ।
तदा बुद्धिः कृता पापे हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥ १२.१४१.५३ ॥
तुमच्या घरी मला भिक्षा मिळाली नाही, तेव्हाच, हे पापी, मी कुत्र्याची मांडी घेण्याचा निश्चय केला.
12.141.54
अग्निर्मुखं पुरोधाश्च देवानां शुचिषाङ्विभुः ।
यथा च सर्वभुग्ब्रह्मा तथा मां विद्धि धर्मतः ॥ १२.१४१.५४ ॥
अग्नी हे देवांचे मुख आणि पुरोहित आहेत; ते शुचिषाक् आणि विभु आहेत. सर्वभक्षक ब्रह्मा जसा, तसाच मलाही धर्माने जाणा.
12.141.55
तमुवाच स चण्डालो महर्षे शृणु मे वचः ।
श्रुत्वा तथा तमातिष्ठ यथा धर्मो न हीयते ॥ १२.१४१.५५ ॥
तो चांडाळ त्याला म्हणाला: हे महर्षे, माझे बोलणे ऐका. ते ऐकून तसेच आचरण करा, ज्यायोगे धर्म नष्ट होणार नाही.
12.141.56
धर्मं तवापि विप्रर्षे शृणु यत्ते ब्रवीम्यहम् ॥ १२.१४१.५६ ॥
हे विप्रर्षे, तुझ्या धर्माविषयीही ऐक; मी तुला जे सांगतो ते ऐक.
12.141.57
मृगाणामधमं श्वानं प्रवदन्ति मनीषिणः ।
तस्याप्यधम उद्देशः शरीरस्य तु जाघी ॥ १२.१४१.५७ ॥
शहाणे लोक कुत्र्याला प्राण्यांत सर्वात अधम म्हणतात; त्याच्या शरीरातील अधम भाग म्हणजे मांडी.
12.141.58
नेदं सम्यग्व्यवसितं महर्षे कर्म गर्हितम् ।
चण्डालस्वस्य हरणमभक्ष्यस्य विशेषतः ॥ १२.१४१.५८ ॥
हे महर्षे, हे कर्म नीट निश्चित केलेले नाही; हे निंद्य आहे — चांडाळाचे हरण करणे, विशेषतः जे खाण्यायोग्य नाही ते.
12.141.59
साध्वन्यमनुपश्य त्वमुपायं प्राणधारणे ।
श्वमांसलोभात्तपसो नाशस्ते स्यान्महामुने ॥ १२.१४१.५९ ॥
हे महामुने, प्राण टिकवण्यासाठी दुसरा उपाय नीट विचार; कुत्र्याच्या मांसाच्या लोभाने तुझी तपस्या नष्ट होईल.
12.141.60
जानता विहितो मार्गो न कार्यो धर्मसंकरः ।
मा स्म धर्मं परित्याक्षीस्त्वं हि धर्मविदुत्तमः ॥ १२.१४१.६० ॥
जाणत्याने विहित मार्ग अनुसरावा; धर्मसंकर करू नये. धर्माचा त्याग करू नकोस, कारण तू धर्म जाणणाऱ्यांत श्रेष्ठ आहेस.
12.141.61
विश्वामित्रस्ततो राजन्नित्युक्तो भरतर्षभ ।
क्षुधार्तः प्रत्युवाचेदं पुनरेव महामुनिः ॥ १२.१४१.६१ ॥
हे राजा, भरतांमध्ये श्रेष्ठ, असे सांगितल्यावर भुकेने पीडित झालेल्या विश्वामित्र महामुनींनी पुन्हा असे उत्तर दिले.
12.141.62
निराहारस्य सुमहान्मम कालोऽभिधावतः ।
न विद्यतेऽप्युपायश्च कश्चिन्मे प्राणधारणे ॥ १२.१४१.६२ ॥
अन्नाविना माझा फार काळ लोटला आहे, आणि प्राण टिकवण्याचा कोणताही उपायही दिसत नाही.
12.141.63
येनकेन विशेषेण कर्मणा येनकेनचित् ।
उज्जिहीर्षे सीदमानः समर्थो धर्ममाचरेत् ॥ १२.१४१.६३ ॥
कोणत्याही प्रकारे, विशेषतः कोणत्याही कर्माने, संकटात बुडालेला मी स्वतःला वर काढू इच्छितो; जो समर्थ आहे त्याने धर्माचरण करावे.
12.141.64
ऐन्द्रो धर्मः क्षत्रियाणां ब्राह्मणानामथाग्निकः ।
ब्रह्मवह्निर्मम बलं भोक्ष्यामि शमयन्क्षुधाम् ॥ १२.१४१.६४ ॥
क्षत्रियांचा धर्म इंद्राचा आहे आणि ब्राह्मणांचा धर्म अग्नीचा आहे; ब्रह्मरूपी अग्नीच माझे बल आहे, भूक शमवण्यासाठी मी खाईन.
12.141.65
यथायथैव जीवेद्धि तत्कर्तव्यमहेलया ।
जीवितं मरणाच्छ्रेयो जीवन्धर्ममवाप्नुयात् ॥ १२.१४१.६५ ॥
कसेही करून जगले पाहिजे; तेच कर्तव्य आहे, तिरस्काराविना. मरणापेक्षा जीवन श्रेयस्कर आहे; जिवंत राहणारा माणूसच धर्म प्राप्त करू शकतो.
12.141.66
सोऽहं जीवितमाकाङ्क्षन्नभक्ष्यस्यापि भक्षणम् ।
व्यवस्ये बुद्धिपूर्वं वै तद्भवाननुमन्यताम् ॥ १२.१४१.६६ ॥
तोच मी जगण्याच्या इच्छेने अभक्ष्यही जाणूनबुजून खाण्याचा निश्चय करतो; आपण त्यास संमती द्यावी.
12.141.67
जीवन्धर्मं चरिष्यामि प्रणोत्स्याम्यशुभानि तु ।
तपोभिर्विद्यया चैव ज्योतींषीव महत्तमः ॥ १२.१४१.६७ ॥
जिवंत राहून मी धर्माचे आचरण करीन; तप आणि विद्येने अशुभाला दूर करीन, जसे प्रकाश महान अंधाराला दूर करतो.
12.141.68
नैतत्खादन्प्राप्स्यसे प्राणमद्य ।
नायुर्दीर्घं नामृतस्येव तृप्तिम्।
भिक्षामन्यां भिक्ष मा ते मनोस्तु ।
श्वभक्षणे श्वा ह्यभक्ष्यो द्विजानाम् ॥ १२.१४१.६८ ॥
हे खाऊन आज तुला प्राण मिळणार नाही, दीर्घायुष्यही नाही, अमृतासारखी तृप्तीही नाही. दुसरी भिक्षा माग; तुझे मन यात नको; द्विजांसाठी कुत्रा अभक्ष्य आहे.
12.141.69
न दुर्भिक्षे सुलभं मांसमन्य ।
च्छ्वपाकमन्ये न च मेऽस्ति वित्तम।
क्षुघार्तश्चाहमगतिर्निराशः ।
श्वजाघनीं ष़ड्सात्साधु मन्ये ॥ १२.१४१.६९ ॥
दुष्काळात मांस सहज मिळत नाही; कुत्रा शिजवणाऱ्याशिवाय इतरत्र नाही; माझ्याकडे धनही नाही. भुकेने पीडित, आश्रयहीन, निराश मी कुत्र्याची मांडी सहापट चांगली मानतो.
12.141.70
पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रस्य वै विशः ।
शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः।
यदि शास्त्रं प्रमाणं ते माऽभक्ष्ये वै मनः कृथाः ॥ १२.१४१.७० ॥
पाच नखे असलेले पाच प्राणी ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य यांना भक्ष्य आहेत: शल्यक, श्वाविध, गोधा, ससा आणि पाचवा कासव. शास्त्र तुला प्रमाण असेल तर अभक्ष्यात मन ठेवू नकोस.
12.141.71
अगस्त्येनासुरो जग्धो वातापिः क्षुधितेन वै ।
अहमापद्गतः क्षुब्धो भक्षयिष्ये श्वजाघनीम् ॥ १२.१४१.७१ ॥
भुकेल्या अगस्त्याने वातापी नावाच्या असुराला खाल्ले. मी आपत्तीत सापडलो असून विचलित आहे; मी कुत्र्याची मांडी खाईन.
12.141.72
भिक्षामन्यामाहरेति न च कर्तुमिहार्हसि ।
न नूनं कार्यमेतद्वै हर कामं श्वजाघनीम् ॥ १२.१४१.७२ ॥
दुसरी भिक्षा आण; येथे तुला असे करणे योग्य नाही. हे खरोखर करण्यासारखे नाही; इच्छेनुसार कुत्र्याची मांडी घे.
12.141.73
शिष्टा वै कारणं धर्मे तद्वृत्तमनुवर्तये ।
परां मेध्याशनादेनां भक्ष्यां मन्ये श्वजाघनीम् ॥ १२.१४१.७३ ॥
शिष्टजनच धर्माचे प्रमाण आहेत; त्यांच्या आचरणाचे मी अनुसरण करतो. शुद्ध अन्नापेक्षाही श्रेष्ठ म्हणून ही कुत्र्याची मांडीसुद्धा खाण्यायोग्य आहे असे मला वाटते.
12.141.74
असद्भिर्यः समाचीर्णो न स धर्मः सनातनः ।
अकार्यमिह कार्यं वा मा छलेनाशुभं कृथाः ॥ १२.१४१.७४ ॥
दुष्टांनी आचरलेला धर्म हा सनातन धर्म नाही. येथे जे करू नये किंवा करावे, छलाने कोणतेही अशुभ कर्म करू नकोस.
12.141.75
न पातकं नावमतमृषिः सन्कर्तुमर्हति ।
समौ च श्वमृगौ मन्ये तस्माद्भोक्ष्ये श्वजाघनीम् ॥ १२.१४१.७५ ॥
ऋषी असल्यामुळे मला पाप किंवा अपमान करणे योग्य नाही. कुत्रा आणि हरीण मला समान वाटतात, म्हणून ही कुत्र्याची मांडी मी खाईन.
12.141.76
यद्ब्राह्मणार्थे कृतमर्थिनेन ।
तेनर्षिणा तदभक्ष्यं न कामात्।
स वै धर्मो यत्र न पापमस्ति ।
सर्वैरुपायैर्गुरवो हि रक्ष्याः ॥ १२.१४१.७६ ॥
ब्राह्मणासाठी भुकेलेल्या त्या ऋषींनी इच्छेने नव्हे, तर अभक्ष्य गोष्ट केली. जिथे पाप नाही तोच धर्म; गुरुजनांचे सर्व उपायांनी रक्षण करावे.
12.141.77
मित्रं च मे ब्राह्मणस्यायमात्मा ।
प्रियश्च मे पूज्यतमश्च लोके।
तद्भोक्तुकामोऽहमिमां जिहीर्षे ।
नृशंसानामीदृशानां न विभ्ये ॥ १२.१४१.७७ ॥
हा ब्राह्मणाचा मित्र आणि माझा आत्माच आहे; माझा प्रिय आणि जगात अत्यंत पूज्य आहे. म्हणून खाण्याच्या इच्छेने मी हिला घेऊ इच्छितो; अशा निर्दयांना मी भीत नाही.
12.141.78
कामं नरा जीवितं संत्यजन्ति ।
न चाभक्ष्ये क्वचित्कुर्वन्ति बुद्धिम्।
सर्वांश्च कामान्प्राप्नुवन्तीति विद्धि ।
स्वर्गे निवासात्सहते क्षुधां वै ॥ १२.१४१.७८ ॥
माणसे इच्छेने जीवितही सोडतात; परंतु अभक्ष्याविषयी ते कधीही निश्चय करत नाहीत. ते सर्व इच्छा प्राप्त करतात असे जाण; स्वर्गवासासाठी ते भूक सहन करतात.
12.141.79
स्थाने भवेत्स यशः प्रेत्यभावे ।
निःसंशयः कर्मणां वै विनाशः।
अहं पुनर्व्रतनित्यः शमात्मा ।
मूलं रक्ष्यं भक्षयिष्याम्यभक्ष्यम् ॥ १२.१४१.७९ ॥
परलोकी ती कीर्ती योग्यच ठरेल; कर्मांचा नाश निःसंशय आहे. पण मी व्रतात नित्य स्थिर, शांतात्मा आहे; रक्षण करावयाची मुळे मी खाईन, अभक्ष्यही खाईन.
12.141.80
बुद्ध्यात्मके व्यक्तमस्तीति सृष्टो ।
मोक्षात्मके त्वं यथा शिष्टचक्षुः।
यद्यप्येतत्संशयाच्च त्रपामि ।
नाहं भविष्यामि यथा न माया ॥ १२.१४१.८० ॥
बुद्धिस्वरूपात हे स्पष्ट आहे की तू निर्माण झाला आहेस; मोक्षस्वरूपात तू शिष्टांच्या डोळ्यांसारखा आहेस. या संशयाने मला लाज वाटते; तरी मी मायेसारखा होणार नाही.
12.141.81
गोपनीयमिदं दुःखमिति मे निश्चिता मतिः ।
दुष्कृतं ब्राह्मणं सन्तं यस्त्वामहमुपालभे ॥ १२.१४१.८१ ॥
हे दुःख गुप्त ठेवावे असा माझा निश्चय आहे. ब्राह्मण असूनही दुष्कृत्य करणाऱ्या तुला मी दोष देतो.
12.141.82
पिबन्त्येवोदकं गावो मण्डूकेषु रुवत्स्वपि ।
न तेऽधिकारो धर्मेऽस्ति वा भूरात्मप्रशंसकः ॥ १२.१४१.८२ ॥
बेडूक ओरडत असतानाही गायी पाणी पितातच. धर्मात तुला अधिकार नाही; किंवा, हे पृथ्वी, तू स्वतःची प्रशंसा करणारा आहेस.
12.141.83
सुहृद्भूत्वाऽनुशोचे त्वां कृपा हि त्वयि मे द्विज ।
तदिदं श्रेय आधत्स्व मा लोभे चेत आदधाः ॥ १२.१४१.८३ ॥
मित्र होऊन मी तुझ्यासाठी शोक करतो, हे द्विजा, कारण तुझ्याविषयी माझ्या मनात करुणा आहे. म्हणून हे कल्याण स्वीकार; लोभात मन लावू नकोस.
12.141.84
सृहृन्मे त्वं सुखेप्सुश्चेदापदो मां समुद्धर ।
जामऽहं धर्मतोऽऽत्मानमुत्सृजेमां श्वजाघनीम् ॥ १२.१४१.८४ ॥
तू माझा मित्र असून सुख इच्छितोस, तर संकटांपासून मला सोडव. धर्मानुसार या कुत्र्याच्या मांडीसाठी मी स्वतःला त्यागावे काय?
12.141.85
नैवोत्सहे भवतो दातुमेतां ।
नोपेक्षितुं ह्रियमाणं स्वमन्नम्।
उभौ स्यावः श्वमलेनानुलिप्तौ ।
दाता चाहं ब्राह्मणस्त्वं प्रतीच्छम् ॥ १२.१४१.८५ ॥
हे तुला देण्याचे धाडस मला होत नाही; माझेच अन्न नेले जात असता दुर्लक्ष करणेही शक्य नाही. आपण दोघे कुत्र्याच्या मलिनतेने लिप्त होऊ. मी दाता, तू ब्राह्मण; हे स्वीकार.
12.141.86
अद्याहमेतद्वॄजिनं कर्म कृत्वा ।
जीवंश्चरिष्यामि महापवित्रम्।
संपूतात्मा धर्ममेवाभिपत्स्ये ।
यदेतयोर्गुरु तद्वै ब्रवीहि ॥ १२.१४१.८६ ॥
आज मी हे पापकर्म करून जगेन; नंतर अत्यंत पवित्र होऊन, शुद्ध आत्म्याने धर्मच प्राप्त करीन. या दोघांपैकी जे गुरु आहे ते सांग.
12.141.87
आत्मैव साक्षी किल धर्मकृत्ये ।
त्वमेव जानासि यदत्र दुष्कृतम्।
यो ह्याद्रियाद्भक्ष्यमिति श्वमांसं ।
मन्ये न तस्यास्ति विवर्जनीयम् ॥ १२.१४१.८७ ॥
धर्मकृत्यांत आत्माच खरा साक्षी असतो; येथे काय दुष्कृत आहे हे तूच जाणतोस. कुत्र्याचे मांस खाण्यायोग्य मानून जो त्याचा आदर करतो, त्याच्यासाठी काहीही वर्ज्य नाही असे मला वाटते.
12.141.88
उपधानैः साधते नापि दोषः ।
कार्ये सिद्धे मित्र नात्रापवादः।
अस्मिन्नहिंसा नानृते वाक्यलेशो ।
भक्ष्यक्रिया यत्र न तद्गरीयः ॥ १२.१४१.८८ ॥
उपायांनी कार्य साधले तर त्यात दोष नाही. मित्रा, कार्य सिद्ध झाल्यावर यात निंदा नाही. यात हिंसा नाही, असत्याचा लेशही नाही; जिथे भक्ष्याचे भक्षण आहे ते त्याहून मोठे नाही.
12.141.89
यद्येष हेतुस्तव खादने स्या ।
न्न ते वेदः कारणं नार्यधर्मः।
तस्माद्भक्ष्ये भक्षणे वा द्विजेन्द्र ।
दोषं न पश्यामि यथेदमत्र ॥ १२.१४१.८९ ॥
हेच तुझ्या भक्षणाचे कारण असेल तर वेद कारण नाही, आर्यधर्मही नाही. म्हणून हे द्विजश्रेष्ठा, भक्ष्यात किंवा भक्षणात यात मला दोष दिसत नाही.
12.141.90
न पातकं भक्षमाणस्य दृष्टं ।
सुरां तु पीत्वा पततीति शब्दः।
अन्योन्यकार्याणि यथा तथैव ।
न लेपमात्रेण कृतं हिनस्ति ॥ १२.१४१.९० ॥
भक्षण करणाऱ्याला पाप दिसत नाही; पण सुरा पिऊन पतन होते असे म्हटले आहे. परस्परकार्यांप्रमाणेच, केवळ लेपमात्राने केलेले कर्म नाश करीत नाही.
12.141.91
पादौ मूलं समभवद्वृन्ताकं शिर उच्यते ।
शेफात्तु गृञ्जरं जातं पलाण्डुस्त्वण्डसंभवः ॥ १२.१४१.९१ ॥
पायांपासून मूळ निर्माण झाले; डोक्याला वृन्ताक म्हणतात. शेफापासून गृञ्जर जन्मले; पलाण्डू अंड्यापासून जन्मला.
12.141.92
श्वरोमजः शैव्यशाको लशुनं द्विजसंभवम् ।
चुक्किनामा पर्णशाकः कर्णादजनि भूसुर ॥ १२.१४१.९२ ॥
कुत्र्याच्या केसांपासून शैव्यशाक जन्मला; द्विजापासून लसूण जन्मला. चुक्की नावाचा पर्णशाक कानापासून जन्मला, हे भूसुरा.
12.141.93
अस्थानतो हीनतः कुत्सिताद्वा ।
तद्विद्वांसं बाधते साधु वृत्तम्।
श्वानं पुनर्यो लभतेऽभिषङ्गा ।
त्तेनापि दण्डः सहितव्य एव ॥ १२.१४१.९३ ॥
अयोग्य स्थानातून, हीन माणसाकडून किंवा निंद्य व्यक्तीकडून आलेला संबंध विद्वान आणि सदाचारी माणसालाही पीडा देतो; कुत्रा मिळवणाऱ्यालाही दंड सहन करावाच लागतो.
12.141.94
एवमुक्त्वा निववृते मातङ्गः कौशिकं तदा ।
विश्वामित्रो जहारैव कृतबुद्धिः श्वजाघनीम् ॥ १२.१४१.९४ ॥
असे बोलून मातंग तेव्हा कौशिकापासून परत गेला; आणि निश्चयी विश्वामित्राने कुत्र्याचे मांड घेतले.
12.141.95
ततो जग्राह स श्वाङ्गं जीवितार्थी महामुनिः ।
सदारस्तामुपाहृत्य वने भोक्तुमियेप सः ॥ १२.१४१.९५ ॥
तेव्हा जीवनाची इच्छा असलेल्या त्या महामुनीने कुत्र्याचा अवयव घेतला; पत्नीसह तो वनात आणून खाण्याची इच्छा केली.
12.141.96
अथास्य बुद्धिरभवद्विधिनाऽहं श्वजाघनीम् ।
भक्षयामि यथाकालं पूर्वं संतर्प्य देवताः ॥ १२.१४१.९६ ॥
तेव्हा त्याच्या मनात असा विचार आला: 'विधीप्रमाणे, योग्य वेळी, आधी देवतांना तृप्त करून मी या कुत्र्याचे मांड खाईन.'
12.141.97
ततोऽग्निमुपसंहृत्य ब्राह्मेण विधिना मुनिः ।
ऐन्द्राग्नेयेन विधिना चरुं श्रपयत स्वयम् ॥ १२.१४१.९७ ॥
मग मुनीने अग्नी प्रज्वलित केला, ब्राह्म विधीने; आणि ऐंद्राग्नेय विधीने स्वतः चरू शिजवला.
12.141.98
ततः समारभत्कर्म दैवं पित्र्यं च भारत ।
आहूय देवानिन्द्रादीन्भागंभागं विधिक्रमात् ॥ १२.१४१.९८ ॥
मग, हे भारता, त्याने देवकर्म आणि पितृकर्म आरंभिले; इंद्रादी देवांना आवाहन करून विधीच्या क्रमाने भाग भाग अर्पण केले.
12.141.99
एतस्मिन्नेव काले तु प्रववर्ष स वासवः ।
संजीवयन्प्रजाः सर्वा जनयामास चौषधीः ॥ १२.१४१.९९ ॥
याच काळात वासवाने (इंद्राने) वर्षाव केला, सर्व प्रजांना जीवदान देत औषधी निर्माण केल्या.
12.141.100
विश्वामित्रोऽपि भगवांस्तपसा दग्धकिल्चिषः ।
कालेन महता सिद्धिमवाप परमाद्भुताम् ॥ १२.१४१.१०० ॥
भगवान विश्वामित्रांनीही तपाने आपली पापे जाळली आणि दीर्घ काळानंतर परम अद्भुत सिद्धी प्राप्त केली.
12.141.101
स संहृत्य च तत्कर्म अनास्वाद्य च तद्धविः ।
तोषयामास देवांश्च पितॄंश्च द्विजसत्तमः ॥ १२.१४१.१०१ ॥
त्या द्विजश्रेष्ठाने ते कर्म आवरून, हविर्भाग न चाखताच देव व पितरांना संतुष्ट केले.
12.141.102
एवं विद्वानदीनात्मा व्यसनस्थो जिजीविषुः ।
सर्वोपायैरुपायज्ञो दीनमात्मानमुद्धरेत् ॥ १२.१४१.१०२ ॥
असा विद्वान, दीनतारहित मनाचा, संकटात सापडलेला, जगण्याची इच्छा असलेला, उपायज्ञ असल्याने सर्व उपायांनी दीन आत्म्याचा उद्धार करावा.
12.141.103
एतां बुद्धिं समास्थाय जीवितव्यं सदा भवेत् ।
जीवन्पुण्यमवाप्नोति पुरुषो भद्रमश्नुते ॥ १२.१४१.१०३ ॥
ही बुद्धी स्वीकारून नेहमी जगावे; जिवंत माणूस पुण्य मिळवतो आणि कल्याण उपभोगतो.
12.141.104
तस्मात्कौन्तेय विदुषा धर्माधर्मविनिश्चये ।
बुद्धिमास्थाय लोकेऽस्मिन्वर्तितव्यं कृतात्मना ॥ १२.१४१.१०४ ॥
म्हणून, हे कौन्तेया, विद्वानाने धर्म-अधर्माचा निश्चय करताना बुद्धीचा आश्रय घेऊन, संयमी आत्म्याने या लोकात वर्तावे.