મહાભારત · અધ્યાય 12.142
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.142.1
यदिदं घोरमुद्दिष्टमश्रद्धेयमिवानृतम् ।
अस्तिस्विद्दस्युमर्यादा यामयं परिवर्जयेत् ॥ १२.१४२.१ ॥
અહીં કહેવાયેલી આ ભયંકર, અવિશ્વસનીય અને જૂઠા જેવી વાત — શું લૂંટારાઓની પણ કોઈ મર્યાદા છે, જેને આ વ્યક્તિએ ત્યજી દેવી જોઈએ?
12.142.2
संमुह्यामि विपीदामि धर्मो मे शिथिलीकृतः ।
उद्यमं नाधिगच्छामि कुतश्चित्परिचिन्तयन् ॥ १२.१४२.२ ॥
હું મોહિત અને વ્યથિત થઈ રહ્યો છું; મારો ધર્મ શિથિલ થઈ ગયો છે. ગમે ત્યાંથી વિચારું તોપણ મને પ્રયત્નનો માર્ગ મળતો નથી.
12.142.3
नैतच्छ्रुत्वागमादेव तव धर्मानुशासनम् ।
प्रज्ञासमभिहारोऽयं कविभिः संभृतं मधु ॥ १२.१४२.३ ॥
આ તારો ધર્મોપદેશ છે — માત્ર પરંપરાથી સાંભળવાથી નહીં. આ પ્રજ્ઞાનો સંચય છે; કવિઓએ એકઠા કરેલા મધ જેવો.
12.142.4
बाह्याः प्रतिविधातव्याः प्रज्ञा राज्ञा ततस्ततः ।
बहुशाखेन धर्मेण यत्रैषा संप्रसिध्यते ॥ १२.१४२.४ ॥
રાજાએ બાહ્ય સંકટોનો પ્રજ્ઞાથી સામનો કરવો — અહીં-ત્યાં, જે બહુશાખી ધર્મથી આ પ્રજ્ઞા પૂર્ણપણે સિદ્ધ થાય છે તેના દ્વારા.
12.142.5
बुद्धिं संजनयेद्राज्ञां धर्ममाचरतां सदा ।
जयो भवति कौरव्य सदा तद्वृद्धिरेव च ॥ १२.१४२.५ ॥
ધર્મ આચરનારા રાજાઓમાં બુદ્ધિ સદા ઉત્પન્ન કરવી જોઈએ. હે કૌરવ્ય, વિજય સદા થાય છે; તેની વૃદ્ધિ પણ એવી જ.
12.142.6
बुद्धिश्रेष्ठा हि राजानो जयन्ति विजयैषिणः ।
धर्मः प्रतिविधातव्यो बुद्ध्या राज्ञा ततस्ततः ॥ १२.१४२.६ ॥
બુદ્ધિમાં શ્રેષ્ઠ રાજાઓ, વિજયની ઇચ્છા રાખીને, ચોક્કસ જીતે છે. રાજાએ બુદ્ધિથી, અહીં-ત્યાં, ધર્મનું રક્ષણ કરવું.
12.142.7
नैकशाखेन धर्मेण राज्ञो धर्मो विधीयते ।
दुर्बलस्य कुतः प्रज्ञा पुरस्तादनुदाहृता ॥ १२.१४२.७ ॥
એક શાખાવાળા ધર્મથી રાજાનો ધર્મ વિધાન પામતો નથી. દુર્બળને પ્રજ્ઞા ક્યાંથી હોય, તે પહેલાં કહેવાયું છે.
12.142.8
अद्वैधज्ञः प्रतिद्वैधे संशयं प्राप्नुमर्हति ।
बुद्धिद्वैधं विधातव्यं पुरस्तादेव भारत ॥ १२.१४२.८ ॥
અદ્વૈતને જાણનાર દ્વૈતનો સામનો કરતાં સંશયને પામવાને યોગ્ય છે. હે ભારત, બુદ્ધિનો દ્વૈતભાવ પહેલેથી જ ઉકેલવો જોઈએ.
12.142.9
पार्श्वतः कारणं राज्ञो विषूच्यस्त्वापगा इव ।
जनास्तूच्चरितं धर्मं विजान्त्यन्यथाऽन्यथा ॥ १२.१४२.९ ॥
રાજાનું કારણ બાજુથી આવે છે, નદીઓ વિખેરાઈ જાય તેમ. પણ લોકો આચરેલા ધર્મને જુદી જુદી રીતે સમજે છે.
12.142.10
सम्यग्विज्ञानिनः केचिन्मिथ्याविज्ञानिनः परे ।
तद्वै यथायथं बुद्ध्वा ज्ञानमाददते सताम् ॥ १२.१४२.१० ॥
કેટલાક સમ્યક્ જ્ઞાની છે, બીજા મિથ્યા જ્ઞાની છે. તેને યથાયોગ્ય જાણીને સજ્જનો જ્ઞાન ગ્રહણ કરે છે.
12.142.11
परिमुष्णन्ति शास्त्राणि धर्मस्य परिपन्थिनः ।
वैषम्यमर्थविद्यानां निरर्थाः ख्यापयन्ति ते ॥ १२.१४२.११ ॥
ધર્મના વિરોધીઓ શાસ્ત્રોનું હરણ કરે છે. અર્થવિદ્યાની વિષમતા એ નિરર્થક લોકો પ્રસિદ્ધ કરે છે.
12.142.12
आजिजीविषवो विद्यां यशः कामौ समन्तनः ।
ते सर्वे नृप पापिष्ठा धर्मस्य परिपन्थिनः ॥ १२.१४२.१२ ॥
આજીવિકાની ઇચ્છા રાખનારા વિદ્યા, યશ અને કામનાઓને ચારે બાજુથી પકડે છે. હે રાજન, તેઓ સૌ અતિ પાપી અને ધર્મના વિરોધી છે.
12.142.13
अपक्वमतयो मन्दा न जानन्ति यथातथम् ।
तथा ह्यशास्त्रकुशलाः सर्वत्रायुक्तिनिष्ठिताः ॥ १२.१४२.१३ ॥
અપરિપક્વ બુદ્ધિવાળા મૂઢ લોકો યથાર્થ જાણતા નથી. તેવી જ રીતે શાસ્ત્રમાં અકુશળ લોકો સર્વત્ર ખોટા તર્કમાં સ્થિર રહે છે.
12.142.14
परिमुष्णन्ति शास्त्राणि शास्त्रदोषानुदर्शिनः ।
विज्ञानमथ विद्यानां न सम्यगिति मे मतिः ॥ १२.१४२.१४ ॥
શાસ્ત્રોના દોષ બતાવનારા લોકો શાસ્ત્રોને વિકૃત કરે છે. વિદ્યાઓનું વિજ્ઞાન પણ સમ્યક નથી, એવો મારો મત છે.
12.142.15
निन्दया परविद्यानां स्वविद्यां ख्यापयन्ति च ।
वागास्तिक्यानुनीताश्च दुग्धविद्याफला इव ॥ १२.१४२.१५ ॥
બીજાની વિદ્યાની નિંદા કરીને તેઓ પોતાની વિદ્યાનો પ્રચાર કરે છે. વાણીની આસ્તિકતાથી પ્રેરિત થઈને, બગડેલા દૂધ જેવા વિદ્યાફળવાળા બને છે.
12.142.16
तान्विद्यावणिजो विद्धि राक्षसानिव भारत ।
व्याजेन कृत्स्नो विहितो धर्मस्ते परिहास्यते ॥ १२.१४२.१६ ॥
હે ભારત, તેમને વિદ્યાના વેપારીઓ અને રાક્ષસો જેવા જાણ. છળથી સ્થાપિત સમગ્ર ધર્મ તારા દ્વારા ત્યજાઈ જશે.
12.142.17
न धर्मवचनं वाचा नैव बुद्ध्येति नः श्रुतम् ।
इति बार्हस्पत्यविज्ञानं प्रोवाच मघवा स्वयम् ॥ १२.१४२.१७ ॥
ધર્મવચનો માત્ર વાણીથી કે માત્ર સાંભળવાથી સમજાતા નથી. બૃહસ્પતિનું આ વિજ્ઞાન સ્વયં મઘવા (ઇન્દ્ર) એ કહ્યું હતું.
12.142.18
न त्यव वचनं किंचिदनिमित्तादिहोच्यते ।
स्वविनीतेन शास्त्रेण ह्यविद्यः स्यादथापरः ॥ १२.१४२.१८ ॥
અહીં કોઈ હીન વચન કારણ વિના કહેવાતું નથી. પોતે સારી રીતે શીખેલા શાસ્ત્રથી જ કોઈ અવિદ્વાન બને છે, અને બીજો બનતો નથી.
12.142.19
लोकयात्रामिहैके तु धर्मं प्राहुर्मनीषिणः ।
समुद्दिष्टं सतां धर्मं स्वयमूहेत् पण्डितः ॥ १२.१४२.१९ ॥
અહીં કેટલાક લોકયાત્રાને જ ધર્મ કહે છે; પરંતુ મનીષીઓ સજ્જનોએ ઉપદેશેલા ધર્મને ધર્મ માને છે; વિદ્વાને તે પોતે તર્કથી સમજવો.
12.142.20
अमर्षाच्छास्त्रसंमोहादनिमित्तादिहोच्यते ।
शास्त्रं प्राज्ञस्य वदतः समूहे यात्यदर्शनम् ॥ १२.१४२.२० ॥
ક્રોધથી, શાસ્ત્રના ભ્રમથી કે કારણ વિના અહીં કહેવાય છે; સભામાં બોલતા પ્રાજ્ઞનું શાસ્ત્ર અદૃશ્ય થાય છે.
12.142.21
आगमागतया बुद्ध्या वचनेन प्रशस्यते ।
अज्ञानाज्ज्ञानहेतुत्वाद्वचनं साधु मन्यते ॥ १२.१४२.२१ ॥
આગમથી પ્રાપ્ત બુદ્ધિ અને વચનથી પ્રશંસા થાય છે; અજ્ઞાનથી, જ્ઞાનનું કારણ હોવાથી વચનને સારું માનવામાં આવે છે.
12.142.22
अनुपागतमेवेदं शास्त्रमेवमपार्थकम् ।
दैतेयानुशना प्राह संशयच्छेदनं पुरा ॥ १२.१४२.२२ ॥
આ શાસ્ત્ર હજી પ્રાપ્ત નથી થયેલું, એ રીતે નિરર્થક છે; પૂર્વે દૈત્યોના ગુરુ ઉશનસે સંશય-છેદન માટે આ કહ્યું હતું.
12.142.23
ज्ञानमप्यपदिश्यं हि यथा नास्ति तथैव तत् ।
तेन संच्छिन्नमूलेन कस्तोषयितुमिच्छति ॥ १२.१४२.२३ ॥
જે જ્ઞાન માત્ર સૂચિત હોય તે જાણે છે જ નહીં; મૂળ કપાઈ ગયેલા માણસને કોણ સંતોષવા ઇચ્છે?
12.142.24
पुनर्व्यवसितं यो वा नेदं वाक्यमुपाश्नुते ।
उग्रायैव हि सृष्टोऽसि कर्मणे तत्त्वमीक्षसे ॥ १२.१४२.२४ ॥
ફરી નિશ્ચય કરીને આ વાક્ય જે ગ્રહણ કરતો નથી — તું તો ઉગ્ર કર્મ માટે જ સર્જાયો છે; તું તત્ત્વને જુએ છે.
12.142.25
अग्रे मामन्ववेक्षस्व राजन्योऽयं बुभूषते ।
यथा प्रमुच्यते त्वन्यो यदर्थं न प्रमोदते ॥ १२.१४२.२५ ॥
રાજન, પહેલાં મારી તરફ જુઓ — આ ક્ષત્રિય રાજા થવા ઇચ્છે છે. જે માટે તે ઇચ્છે છે, તેમાં તે આનંદ પામતો નથી; અને બીજો કોઈ પણ તેમાંથી મુક્ત થઈને આનંદ પામતો નથી.
12.142.26
अजोऽश्वः क्षत्रमित्येतत्सदृशं ब्रह्मणा कृतम् ।
तस्मान्नतैक्ष्ण्याद्भूतानां यात्रा काचित्प्रसिद्ध्यति ॥ १२.१४२.२६ ॥
'અજ, અશ્વ, ક્ષત્ર' — આ બ્રહ્માએ યોગ્ય રીતે નિર્ધારિત કર્યું છે. તેથી પ્રાણીઓની કઠોરતા વિના કોઈ જીવનયાત્રા સફળ થતી નથી.
12.142.27
यस्त्ववध्यवधे दोषः स वध्यस्यावधे स्मृतः ।
एषा ह्येव तु मर्यादा यामयं परिवर्जयेत् ॥ १२.१४२.२७ ॥
પરંતુ, જે મારવા યોગ્ય નથી તેને મારવામાં જે દોષ છે, તે જ દોષ જે મારવા યોગ્ય છે તેને ન મારવામાં પણ કહેવાયો છે. આ જ મર્યાદા છે; તેને કોઈ છોડે નહીં.
12.142.28
तस्मात्तीक्ष्णः प्रजा राजा स्वधर्मे स्थापयत्युत ।
अन्योन्यं भक्षयन्तो हि प्रचरेयुर्वृका इव ॥ १२.१४२.२८ ॥
તેથી કઠોર રાજા પ્રજાને તેમના સ્વધર્મમાં સ્થાપે છે; નહિતર તેઓ એકબીજાને ખાઈને વરુઓની જેમ ફરતા.
12.142.29
यस्य दस्युगणा राष्ट्रे ध्वाङ्क्षा मत्स्याञ्जलादिव ।
विहरन्ति परस्वानि स वै क्षत्रियपांसनः ॥ १२.१४२.२९ ॥
જેના રાષ્ટ્રમાં ચોર-ડાકુઓના ટોળાં પાણીમાંથી માછલી ઉપાડતા કાગડાઓની જેમ બીજાનું ધન હરીને ફરે છે, તે ખરેખર ક્ષત્રિયોનું કલંક છે.
12.142.30
कुलीनान्सचिवान्कृत्वा वेदविद्यासमन्वितान् ।
प्रशाधि पृथिवीं राजन्प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२.१४२.३० ॥
હે રાજન, વેદવિદ્યાથી યુક્ત કુલીન મંત્રીઓની નિમણૂક કરીને પૃથ્વીનું શાસન કરો અને ધર્મથી પ્રજાનું પાલન કરો.
12.142.31
विहीनजन्मकर्माणि यः प्रगृह्णाति भूमिपः ।
उभयस्याविशेषज्ञस्तद्वै क्षत्रं नपुंसकम् ॥ १२.१४२.३१ ॥
જન્મ અને કર્મ વિનાના લોકોને જે રાજા સ્વીકારે છે અને બંનેનો ભેદ જાણતો નથી, તે ક્ષત્રિય-ધર્મ નપુંસક છે.
12.142.32
नैवोग्रं नैव चानुग्रं धर्मेणेह प्रशस्यते ।
उभयं न व्यतिक्रामेदुग्रो भूत्वा मृदुर्भव ॥ १२.१४२.३२ ॥
અહીં ધર્મથી માત્ર ઉગ્રતા કે માત્ર મૃદુતા પ્રશંસાય નહીં. બંનેનું ઉલ્લંઘન ન કરો; ઉગ્ર થઈને પછી મૃદુ બનો.
12.142.33
कष्टः क्षत्रियधर्मोऽयं सौहृदं त्वयि मे स्थितम् ।
उग्रकर्मणि सृष्टोऽसि तस्माद्राज्यं प्रशाधि वै ॥ १२.१४२.३३ ॥
આ ક્ષત્રિય-ધર્મ કઠિન છે. તારા પ્રત્યે મારો સ્નેહ સ્થિર છે. ઉગ્ર કર્મ માટે જ તું સર્જાયો છે; તેથી રાજ્યનું શાસન કર.
12.142.34
अरुष्टः कस्यचिद्राजन्नेवमेव समाचर ।
अशिष्टनिग्रहो नित्यं शिष्टस्य परिपालनम्।
एवं शुक्रोऽब्रवीद्धीमानापत्सु भरतर्षभ ॥ १२.१४२.३४ ॥
હે રાજન્, કોઈના પર ક્રોધ ન કરીને આ રીતે જ આચરણ કર. અશિષ્ટોનો સદા નિગ્રહ અને શિષ્ટોનું સદા પાલન (કરવું). આ રીતે બુદ્ધિમાન શુક્રે આપત્તિઓમાં કહ્યું હતું, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
12.142.35
अस्ति चेदिह मर्यादा यामन्यो नातिलङ्घयेत् ।
पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१४२.३५ ॥
અહીં જો એવી કોઈ મર્યાદા હોય જેને બીજો કોઈ ઓળંગે નહીં, તો સજ્જનોમાં શ્રેષ્ઠ, હે પિતામહ, હું તમને પૂછું છું; તે મને કહો.
12.142.36
ब्राह्मणानेव सेवेत विद्याबृद्धांस्तपस्विनः ।
श्रुतचारित्रवृत्ताढ्यान्पवित्रं ह्येतदुत्तमम् ॥ १२.१४२.३६ ॥
વિદ્યામાં વૃદ્ધ, તપસ્વી બ્રાહ્મણોની જ સેવા કરવી; શાસ્ત્રજ્ઞાન, ચારિત્ર્ય અને આચરણથી સમૃદ્ધોની. આ જ ઉત્તમ પવિત્રતા છે.
12.142.37
शुश्रूषा तु महाराज सान्त्वं विप्रेषु नित्यदा ।
क्रुद्धैर्हि विप्रैः कर्माणि कृतानि बहुधा नृप ॥ १२.१४२.३७ ॥
હે મહારાજ, બ્રાહ્મણો પ્રત્યે સદા સેવા અને મૃદુતા રાખવી; કારણ કે ક્રોધિત બ્રાહ્મણોએ ઘણી રીતે કર્મો કર્યાં છે, હે રાજન્.
12.142.38
तेषां प्रीत्या यशो मुख्यमप्रीत्या परमं भयम् ।
प्रीत्या ह्यमृतवद्विप्राः क्रुद्धाश्चैव यथोरगाः ॥ १२.१४२.३८ ॥
તેમની પ્રસન્નતાથી મુખ્ય યશ મળે છે, અને અપ્રસન્નતાથી પરમ ભય થાય છે. પ્રસન્ન બ્રાહ્મણો અમૃત સમાન, અને ક્રોધિત બ્રાહ્મણો સર્પો સમાન હોય છે.