महाभारत · अध्याय 12.142
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.142.1
यदिदं घोरमुद्दिष्टमश्रद्धेयमिवानृतम् ।
अस्तिस्विद्दस्युमर्यादा यामयं परिवर्जयेत् ॥ १२.१४२.१ ॥
येथे सांगितलेले हे भयंकर, अविश्वसनीय आणि खोट्यासारखे वाटणारे — दरोडेखोरांनाही काही मर्यादा असते का, जी याने टाकावी?
12.142.2
संमुह्यामि विपीदामि धर्मो मे शिथिलीकृतः ।
उद्यमं नाधिगच्छामि कुतश्चित्परिचिन्तयन् ॥ १२.१४२.२ ॥
मी मोहग्रस्त आणि व्यथित होत आहे; माझा धर्म शिथिल झाला आहे. कोठूनही विचार केला तरी मला उद्योगाचा मार्ग सापडत नाही.
12.142.3
नैतच्छ्रुत्वागमादेव तव धर्मानुशासनम् ।
प्रज्ञासमभिहारोऽयं कविभिः संभृतं मधु ॥ १२.१४२.३ ॥
हा तुझा धर्मोपदेश आहे — केवळ परंपरेने ऐकल्यामुळे नव्हे. ही प्रज्ञेची संगती आहे; कवींनी जमवलेल्या मधासारखी.
12.142.4
बाह्याः प्रतिविधातव्याः प्रज्ञा राज्ञा ततस्ततः ।
बहुशाखेन धर्मेण यत्रैषा संप्रसिध्यते ॥ १२.१४२.४ ॥
राजाने बाह्य संकटांना प्रज्ञेने तोंड द्यावे — इकडे-तिकडे, ज्या बहुशाखी धर्माने ही प्रज्ञा पूर्णपणे सिद्ध होते त्याद्वारे.
12.142.5
बुद्धिं संजनयेद्राज्ञां धर्ममाचरतां सदा ।
जयो भवति कौरव्य सदा तद्वृद्धिरेव च ॥ १२.१४२.५ ॥
धर्माचरण करणाऱ्या राजांमध्ये बुद्धी सदैव निर्माण करावी. हे कौरव्या, विजय सदैव होतो; आणि त्याची वृद्धीही तशीच.
12.142.6
बुद्धिश्रेष्ठा हि राजानो जयन्ति विजयैषिणः ।
धर्मः प्रतिविधातव्यो बुद्ध्या राज्ञा ततस्ततः ॥ १२.१४२.६ ॥
बुद्धीत श्रेष्ठ असलेले राजे, विजयाची इच्छा धरून, निश्चितपणे जिंकतात. राजाने बुद्धीने, इकडे-तिकडे, धर्माचे रक्षण करावे.
12.142.7
नैकशाखेन धर्मेण राज्ञो धर्मो विधीयते ।
दुर्बलस्य कुतः प्रज्ञा पुरस्तादनुदाहृता ॥ १२.१४२.७ ॥
एका शाखेच्या धर्माने राजाचा धर्म ठरवला जात नाही. दुर्बलाला प्रज्ञा कुठून येईल, हे आधीच सांगितले आहे.
12.142.8
अद्वैधज्ञः प्रतिद्वैधे संशयं प्राप्नुमर्हति ।
बुद्धिद्वैधं विधातव्यं पुरस्तादेव भारत ॥ १२.१४२.८ ॥
अद्वैत जाणणारा द्वैताला सामोरा गेल्यास संशयाला पात्र ठरू शकतो. हे भारता, बुद्धीचा द्वैतभाव आधीच सोडवला पाहिजे.
12.142.9
पार्श्वतः कारणं राज्ञो विषूच्यस्त्वापगा इव ।
जनास्तूच्चरितं धर्मं विजान्त्यन्यथाऽन्यथा ॥ १२.१४२.९ ॥
राजाचे कारण बाजूने येते, नद्या विखुरल्याप्रमाणे. परंतु लोक आचरलेल्या धर्माला वेगवेगळ्या प्रकारे समजतात.
12.142.10
सम्यग्विज्ञानिनः केचिन्मिथ्याविज्ञानिनः परे ।
तद्वै यथायथं बुद्ध्वा ज्ञानमाददते सताम् ॥ १२.१४२.१० ॥
काही सम्यक ज्ञानी आहेत, तर इतर मिथ्याज्ञानी आहेत. ते यथायोग्य जाणून सज्जन ज्ञान स्वीकारतात.
12.142.11
परिमुष्णन्ति शास्त्राणि धर्मस्य परिपन्थिनः ।
वैषम्यमर्थविद्यानां निरर्थाः ख्यापयन्ति ते ॥ १२.१४२.११ ॥
धर्माचे विरोधक शास्त्रांचे अपहरण करतात. अर्थविद्येतील विषमता ते निरर्थक लोक गाजवतात.
12.142.12
आजिजीविषवो विद्यां यशः कामौ समन्तनः ।
ते सर्वे नृप पापिष्ठा धर्मस्य परिपन्थिनः ॥ १२.१४२.१२ ॥
उपजीविकेची इच्छा करणारे विद्या, यश, कामना सर्वत्र धरतात. हे राजा, ते सर्व अत्यंत पापी, धर्माचे विरोधक आहेत.
12.142.13
अपक्वमतयो मन्दा न जानन्ति यथातथम् ।
तथा ह्यशास्त्रकुशलाः सर्वत्रायुक्तिनिष्ठिताः ॥ १२.१४२.१३ ॥
अपरिपक्व बुद्धीचे मूर्ख लोक यथार्थ जाणत नाहीत. तसेच शास्त्रात अकुशल लोक सर्वत्र अयुक्त तर्कातच स्थिर राहतात.
12.142.14
परिमुष्णन्ति शास्त्राणि शास्त्रदोषानुदर्शिनः ।
विज्ञानमथ विद्यानां न सम्यगिति मे मतिः ॥ १२.१४२.१४ ॥
शास्त्रांचे दोष दाखवणारे लोक शास्त्रांना विकृत करतात. विद्यांचे ज्ञानही योग्य नाही, असे माझे मत आहे.
12.142.15
निन्दया परविद्यानां स्वविद्यां ख्यापयन्ति च ।
वागास्तिक्यानुनीताश्च दुग्धविद्याफला इव ॥ १२.१४२.१५ ॥
इतरांच्या विद्येची निंदा करून ते स्वतःच्या विद्येचा प्रचार करतात. तोंडदेखल्या आस्तिकतेने प्रेरित होऊन, नासलेल्या दुधासारखे विद्येचे फळ त्यांना मिळते.
12.142.16
तान्विद्यावणिजो विद्धि राक्षसानिव भारत ।
व्याजेन कृत्स्नो विहितो धर्मस्ते परिहास्यते ॥ १२.१४२.१६ ॥
हे भारता, त्यांना विद्येचे व्यापारी आणि राक्षसांसारखे समज. लबाडीने स्थापित केलेला संपूर्ण धर्म तुझ्याकडून सोडला जाईल.
12.142.17
न धर्मवचनं वाचा नैव बुद्ध्येति नः श्रुतम् ।
इति बार्हस्पत्यविज्ञानं प्रोवाच मघवा स्वयम् ॥ १२.१४२.१७ ॥
धर्मवचन केवळ वाणीने किंवा केवळ ऐकण्याने समजत नाही. बृहस्पतीचे हे विज्ञान स्वतः मघवा (इंद्र) याने सांगितले.
12.142.18
न त्यव वचनं किंचिदनिमित्तादिहोच्यते ।
स्वविनीतेन शास्त्रेण ह्यविद्यः स्यादथापरः ॥ १२.१४२.१८ ॥
येथे कोणतेही हीन वचन विनाकारण सांगितले जात नाही. स्वतः चांगल्या प्रकारे शिकवलेल्या शास्त्रानेच एखादा अविद्वान होतो, दुसरा होत नाही.
12.142.19
लोकयात्रामिहैके तु धर्मं प्राहुर्मनीषिणः ।
समुद्दिष्टं सतां धर्मं स्वयमूहेत् पण्डितः ॥ १२.१४२.१९ ॥
येथे काही लोक लोकयात्रेलाच धर्म म्हणतात; पण मनीषी सत्पुरुषांनी सांगितलेला धर्मच धर्म मानतात; विद्वानाने तो स्वतः ओळखावा.
12.142.20
अमर्षाच्छास्त्रसंमोहादनिमित्तादिहोच्यते ।
शास्त्रं प्राज्ञस्य वदतः समूहे यात्यदर्शनम् ॥ १२.१४२.२० ॥
रागामुळे, शास्त्रभ्रमामुळे किंवा विनाकारण येथे सांगितले जाते; सभेत बोलणाऱ्या प्राज्ञाचे शास्त्र नाहीसे होते.
12.142.21
आगमागतया बुद्ध्या वचनेन प्रशस्यते ।
अज्ञानाज्ज्ञानहेतुत्वाद्वचनं साधु मन्यते ॥ १२.१४२.२१ ॥
आगमातून प्राप्त झालेल्या बुद्धीने आणि वचनाने प्रशंसा होते; अज्ञानातून, ज्ञानाचे कारण असल्याने वचन चांगले मानले जाते.
12.142.22
अनुपागतमेवेदं शास्त्रमेवमपार्थकम् ।
दैतेयानुशना प्राह संशयच्छेदनं पुरा ॥ १२.१४२.२२ ॥
हे शास्त्र अद्याप प्राप्त न झालेले, असे निरर्थक आहे; पूर्वी दैत्यांचे गुरू उशनस यांनी संशय-छेदनासाठी हे सांगितले.
12.142.23
ज्ञानमप्यपदिश्यं हि यथा नास्ति तथैव तत् ।
तेन संच्छिन्नमूलेन कस्तोषयितुमिच्छति ॥ १२.१४२.२३ ॥
जे ज्ञान केवळ सांगितलेले असते ते नसल्यासारखेच; मूळ तुटलेल्या माणसाला कोण संतुष्ट करू इच्छिल?
12.142.24
पुनर्व्यवसितं यो वा नेदं वाक्यमुपाश्नुते ।
उग्रायैव हि सृष्टोऽसि कर्मणे तत्त्वमीक्षसे ॥ १२.१४२.२४ ॥
पुन्हा निश्चय करून हे वाक्य जो स्वीकारत नाही — तू तर उग्र कर्मासाठीच निर्माण झाला आहेस; तू तत्त्व पाहतोस.
12.142.25
अग्रे मामन्ववेक्षस्व राजन्योऽयं बुभूषते ।
यथा प्रमुच्यते त्वन्यो यदर्थं न प्रमोदते ॥ १२.१४२.२५ ॥
राजा, प्रथम माझ्याकडे पाहा — हा क्षत्रिय राजा होऊ इच्छितो. ज्याच्यासाठी तो इच्छितो, त्यात तो आनंदित होत नाही; आणि दुसरा कोणी त्यातून मुक्त होऊनही आनंदित होत नाही.
12.142.26
अजोऽश्वः क्षत्रमित्येतत्सदृशं ब्रह्मणा कृतम् ।
तस्मान्नतैक्ष्ण्याद्भूतानां यात्रा काचित्प्रसिद्ध्यति ॥ १२.१४२.२६ ॥
'अज, अश्व, क्षत्र' — हे ब्रह्म्याने योग्यरीत्या ठरवले आहे. म्हणून प्राण्यांच्या कठोरतेशिवाय कोणताही जीवनप्रवास सिद्ध होत नाही.
12.142.27
यस्त्ववध्यवधे दोषः स वध्यस्यावधे स्मृतः ।
एषा ह्येव तु मर्यादा यामयं परिवर्जयेत् ॥ १२.१४२.२७ ॥
परंतु, जो मारण्यास अयोग्य आहे त्याला मारण्यातील दोष, जो मारण्यास योग्य आहे त्याला न मारण्यातही तोच मानला गेला आहे. हीच मर्यादा आहे; ती कोणीही सोडू नये.
12.142.28
तस्मात्तीक्ष्णः प्रजा राजा स्वधर्मे स्थापयत्युत ।
अन्योन्यं भक्षयन्तो हि प्रचरेयुर्वृका इव ॥ १२.१४२.२८ ॥
म्हणून कठोर राजा प्रजेला त्यांच्या स्वधर्मात स्थापित करतो; अन्यथा ते एकमेकांना खाऊन लांडग्यांसारखे फिरले असते.
12.142.29
यस्य दस्युगणा राष्ट्रे ध्वाङ्क्षा मत्स्याञ्जलादिव ।
विहरन्ति परस्वानि स वै क्षत्रियपांसनः ॥ १२.१४२.२९ ॥
ज्याच्या राष्ट्रात दरोडेखोरांचे गट पाण्यातून माशांना पळविणाऱ्या कावळ्यांप्रमाणे दुसऱ्यांचे धन हरण करीत फिरतात, तो खरोखर क्षत्रियांचा कलंक होय.
12.142.30
कुलीनान्सचिवान्कृत्वा वेदविद्यासमन्वितान् ।
प्रशाधि पृथिवीं राजन्प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२.१४२.३० ॥
हे राजा, वेदविद्येने युक्त अशा कुलीन सचिवांची नेमणूक करून पृथ्वीचे शासन करा आणि धर्माने प्रजेचे पालन करा.
12.142.31
विहीनजन्मकर्माणि यः प्रगृह्णाति भूमिपः ।
उभयस्याविशेषज्ञस्तद्वै क्षत्रं नपुंसकम् ॥ १२.१४२.३१ ॥
जन्म व कर्म नसलेल्यांना जो राजा स्वीकारतो आणि दोहोंमधील भेद जाणत नाही, ते क्षत्रियत्व नपुंसक होय.
12.142.32
नैवोग्रं नैव चानुग्रं धर्मेणेह प्रशस्यते ।
उभयं न व्यतिक्रामेदुग्रो भूत्वा मृदुर्भव ॥ १२.१४२.३२ ॥
येथे धर्माने केवळ उग्रता नव्हे, केवळ मृदुताही प्रशंसनीय ठरते. दोन्हींचे उल्लंघन करू नये; उग्र होऊन मग मृदू हो.
12.142.33
कष्टः क्षत्रियधर्मोऽयं सौहृदं त्वयि मे स्थितम् ।
उग्रकर्मणि सृष्टोऽसि तस्माद्राज्यं प्रशाधि वै ॥ १२.१४२.३३ ॥
हा क्षत्रियधर्म कठीण आहे. तुझ्यावर माझे प्रेम स्थिर आहे. उग्र कर्मासाठीच तू निर्माण झाला आहेस; म्हणून राज्याचे शासन कर.
12.142.34
अरुष्टः कस्यचिद्राजन्नेवमेव समाचर ।
अशिष्टनिग्रहो नित्यं शिष्टस्य परिपालनम्।
एवं शुक्रोऽब्रवीद्धीमानापत्सु भरतर्षभ ॥ १२.१४२.३४ ॥
हे राजा, कोणावरही कोप न करता असेच वाग. अशिष्टांचे सदैव निग्रहण आणि शिष्टांचे सदैव पालन हेच (कर्तव्य). असे बुद्धिमान शुक्र आपत्तीत बोलले, हे भरतश्रेष्ठा.
12.142.35
अस्ति चेदिह मर्यादा यामन्यो नातिलङ्घयेत् ।
पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१४२.३५ ॥
येथे जर अशी मर्यादा असेल जी दुसऱ्याने ओलांडू नये, तर सज्जनश्रेष्ठा, हे पितामहा, मी तुम्हाला विचारतो; ती मला सांगा.
12.142.36
ब्राह्मणानेव सेवेत विद्याबृद्धांस्तपस्विनः ।
श्रुतचारित्रवृत्ताढ्यान्पवित्रं ह्येतदुत्तमम् ॥ १२.१४२.३६ ॥
विद्येने वृद्ध, तपस्वी ब्राह्मणांचीच सेवा करावी; शास्त्रज्ञान, चारित्र्य व आचार यांनी समृद्ध असलेल्यांची. हीच सर्वोत्तम पवित्रता.
12.142.37
शुश्रूषा तु महाराज सान्त्वं विप्रेषु नित्यदा ।
क्रुद्धैर्हि विप्रैः कर्माणि कृतानि बहुधा नृप ॥ १२.१४२.३७ ॥
हे महाराजा, ब्राह्मणांप्रती नेहमी सेवा आणि सौम्यता असावी, कारण रागावलेल्या ब्राह्मणांनी अनेक प्रकारची कर्मे केली आहेत, हे राजा.
12.142.38
तेषां प्रीत्या यशो मुख्यमप्रीत्या परमं भयम् ।
प्रीत्या ह्यमृतवद्विप्राः क्रुद्धाश्चैव यथोरगाः ॥ १२.१४२.३८ ॥
त्यांच्या प्रसन्नतेने श्रेष्ठ कीर्ती मिळते, आणि त्यांच्या अप्रसन्नतेने मोठे भय येते. प्रसन्न ब्राह्मण अमृतासारखे, आणि रागावलेले ब्राह्मण सर्पांसारखे असतात.