મહાભારત · અધ્યાય 12.144
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.144.1
अथ वृक्षस्य शाखायां विहंगः ससुहृज्जनः ।
दीर्घकालोषितो राजंस्तत्र चित्रतनूरुहः ॥ १२.१४४.१ ॥
રાજન! ત્યારે એક વૃક્ષની ડાળી પર, મિત્રો અને સ્વજનો સાથે લાંબા સમયથી રહેતું, રંગબેરંગી પીંછાંવાળું એક પંખી હતું.
12.144.2
तस्य कल्यगता भार्या चरितुं नाभ्यवर्तत ।
प्राप्तां च रजनीं दृष्ट्वा स पक्षी पर्यतप्यत ॥ १२.१४४.२ ॥
તેની પત્ની સવારે ખોરાક શોધવા ગઈ હતી, પણ પાછી ન આવી. રાત પડેલી જોઈને એ પંખી અત્યંત વ્યથિત થયું.
12.144.3
वातवर्षं महच्चासीन्न चागच्छति मे प्रिया ।
किंनु तत्कारणं येन साऽद्यापि न निवर्तते ॥ १२.१४४.३ ॥
મોટો પવન અને વરસાદ થયો હતો, અને મારી પ્રિયા હજી આવી નથી. આજે પણ તે પાછી ન ફરી, તેનું શું કારણ હશે?
12.144.4
अपि स्वस्ति भवेत्तस्याः प्रियाया मम कानने ।
तया विरहितं हीदं शून्यमद्य गृहं मम। ॥ १२.१४४.४ ॥
વનમાં મારી પ્રિયાનું કલ્યાણ તો હશે ને? તેના વિના આજે મારું આ ઘર ખરેખર સૂનું થઈ ગયું છે.
12.144.5
पुत्रपौत्रवधूभृत्यैराकीर्णमपि सर्वतः ।
भार्याहीनं गृहस्थस्य शून्यमेव गृहं भवेत् ॥ १२.१४४.५ ॥
પુત્રો, પૌત્રો, પુત્રવધૂઓ અને સેવકોથી ચારેબાજુ ભરેલું હોવા છતાં, પત્ની વિનાના ગૃહસ્થનું ઘર સૂનું જ હોય છે.
12.144.6
न गृहं गृहमित्याहुर्गृहिणी गृहमुच्यते ।
गृहं तु गृहिणीहीनमरण्यसदृशं मतम् ॥ १२.१४४.६ ॥
ઘરને ઘર કહેવાતું નથી; ગૃહિણીને જ ઘર કહેવાય છે. ગૃહિણી વિનાનું ઘર વન સમાન માનવામાં આવ્યું છે.
12.144.7
यदि सा रक्तेत्रान्ता चित्राङ्गी मधुरस्वरा ।
अद्य नाभ्येति मे कान्ता न कार्यं जीवितेन मे ॥ १२.१४४.७ ॥
જો એ લાલ કિનારીવાળી આંખોવાળી, સુંદર અંગોવાળી, મધુર સ્વરવાળી મારી પ્રિયા આજે મારી પાસે નહીં આવે, તો મારે જીવનનું કંઈ કામ નથી.
12.144.8
न भुङ्क्ते मय्यभुक्ते या नास्नाते स्नाति सुव्रता ।
नातिष्ठत्युपतिष्ठेन शेते च शयिते मयि ॥ १२.१४४.८ ॥
હું ન જમું ત્યાં સુધી જે જમતી નથી, હું સ્નાન ન કરું ત્યાં સુધી જે સ્નાન કરતી નથી, સુવ્રતા; હું ઊભો ન થાઉં ત્યાં સુધી તે ઊભી થતી નથી અને હું સૂઈ જાઉં ત્યારે જ સૂએ છે.
12.144.9
हृष्टे भवति सा हृष्टा दुःखिते मयि दुःखिता ।
प्रोपिते दीनवदना क्रुद्धे च प्रियवादिनी ॥ १२.१४४.९ ॥
હું આનંદમાં હોઉં ત્યારે તે આનંદિત થાય છે, હું દુઃખી હોઉં ત્યારે દુઃખી થાય છે; હું પ્રવાસે જાઉં ત્યારે તેનું મોં ઉદાસ થાય છે, અને હું ગુસ્સે હોઉં ત્યારે તે મધુર બોલે છે.
12.144.10
पतिधर्मव्रता साध्वी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।
यस्य स्यात्तादृशी भार्या धन्यः स पुरुषो भुवि ॥ १२.१४४.१० ॥
પતિધર્મના વ્રતવાળી, સાધ્વી, પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય એવી પત્ની જે પુરુષને હોય, તે પુરુષ પૃથ્વી પર ધન્ય છે.
12.144.11
सा हि श्रान्तं क्षुधार्तं च जानीते मां तपस्विनी ।
अनुरक्ता स्थिरा चैव भक्ता स्निग्धा यशस्विनी ॥ १२.१४४.११ ॥
તે તપસ્વિની મારો થાક અને ભૂખ જાણે છે; તે અનુરક્ત, સ્થિર, ભક્ત, સ્નેહાળ અને યશસ્વિની છે.
12.144.12
वृक्षमूलेऽपि दयिता यस्य तिष्ठति तद्गृहम् ।
प्रासादोपि तया हीनः कान्तार इति निश्चितम् ॥ १२.१४४.१२ ॥
પ્રિયા વૃક્ષના મૂળમાં પણ રહે તો તે જ તેનું ઘર છે; તે વિના મહેલમાં પણ તે નિશ્ચયે જંગલ છે.
12.144.13
धर्मार्थकामकालेषु भार्या पुंसः सहायिनी ।
विदेशगमने चास्य सैव विश्वासकारिका ॥ १२.१४४.१३ ॥
ધર્મ, અર્થ અને કામના સમયમાં પુરુષની સહાયક પત્ની જ હોય છે; પરદેશ ગમનમાં પણ તે જ વિશ્વાસ આપનારી છે.
12.144.14
भार्या हि परमो ह्यर्थः पुरुषस्येह पट्यते ।
असहायस्य लोकेऽस्मिँल्लोकयात्रासहायिनी ॥ १२.१४४.१४ ॥
આ લોકમાં પત્ની જ પુરુષનું પરમ ધન કહેવાય છે; સહાય વિનાના માટે જીવનયાત્રામાં તે જ સહાયક છે.
12.144.15
तथा रोगाभिभूतस्य नित्यं कृच्छ्रगतस्य च ।
नास्ति भार्यासमं मित्रं नरस्यार्तस्य भेषजम् ॥ १२.१४४.१५ ॥
તેવી જ રીતે રોગથી ઘેરાયેલા અને સદા સંકટમાં પડેલા માણસ માટે પત્ની સમાન કોઈ મિત્ર નથી; દુઃખી મનુષ્યનું ઔષધ તે જ છે.
12.144.16
नास्ति भार्यासमो बन्धुर्नास्ति भार्यासमा गतिः ।
नास्ति भार्यासमो लोके सहायो धर्मसंग्रहे ॥ १२.१४४.१६ ॥
પત્ની સમાન કોઈ બંધુ નથી, પત્ની સમાન કોઈ આશ્રય નથી; આ લોકમાં ધર્મસંગ્રહમાં પત્ની સમાન કોઈ સહાયક નથી.
12.144.17
यस्य भार्या गृहे नास्ति साध्वी च प्रियवादिनी ।
अरण्यं तेन गन्तव्यं यथाऽरण्यं तथा गृहम् ॥ १२.१४४.१७ ॥
જેના ઘરમાં સાધ્વી અને પ્રિય બોલનારી પત્ની નથી, તેણે વનમાં જવું જોઈએ; જેમ વન, તેમ તેનું ઘર.
12.144.18
एवं विलपतस्तस्य द्विजस्यार्तस्य वै तदा ।
गृहीता शकुनिघ्नेन भार्या शुश्राव भारतीम् ॥ १२.१४४.१८ ॥
આ રીતે વિલાપ કરતા તે દુઃખી બ્રાહ્મણની પત્નીને ત્યારે પક્ષીઘાતકે પકડી લીધી; ત્યારે તેણે ભારતી વાણી સાંભળી.
12.144.19
अहोऽतीव सुभाग्याऽहं यस्या मे दयितः पतिः ।
असतो वा सतो वाऽपि गुणानेवं प्रभाषते ॥ १२.१४४.१९ ॥
અહો, મારો પ્રિય પતિ સારો હોય કે ન હોય, તે આ રીતે ગુણોની જ વાત કરે છે; હું અત્યંત સૌભાગ્યવતી છું.
12.144.20
सा हि स्त्रीत्यवगन्तव्या यस्य भर्ता तु तुष्यति ।
तुष्टे भर्तरि नारीणां तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः।
अग्निसाक्षिकमप्येतद्भर्ता हि शरणं परम् ॥ १२.१४४.२० ॥
જેનો પતિ સંતુષ્ટ રહે તે જ સ્ત્રી જાણવી; પતિ સંતુષ્ટ હોય તો સ્ત્રીઓ પર સર્વ દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે. અગ્નિની સાક્ષીએ આ પણ સત્ય છે; પતિ જ પરમ આશ્રય છે.
12.144.21
दावाग्निनेव निर्दग्धा सपुष्पस्तबका लता ।
भस्मीभवति सा नारी यस्या भर्ता न तुष्यति ॥ १२.१४४.२१ ॥
દાવાનળે બળી ગયેલી ફૂલગુચ્છવાળી વેલ જેમ ભસ્મ થાય છે, તેમ જે સ્ત્રીનો પતિ સંતુષ્ટ નથી રહેતો તે ભસ્મ થાય છે.
12.144.22
इति संचिन्त्य दुःखार्ता भर्तारं दुःखितं तदा ।
कपोती लुब्धकेनापि गृहीता वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१४४.२२ ॥
આમ વિચારી દુઃખથી પીડિત થયેલી તે કબૂતરી, શિકારી દ્વારા પકડાયેલી હોવા છતાં, દુઃખી પતિને આ વચન બોલી.
12.144.23
हन्त वक्ष्यामि ते श्रेयः श्रुत्वा तु कुरु तत्तथा ।
शरणागतसंत्राता भव कान्त विशेषतः ॥ १२.१४४.२३ ॥
સારું, તારા હિતની વાત કહું છું; સાંભળીને તે પ્રમાણે કર. પ્રિય, ખાસ કરીને શરણે આવેલાના રક્ષક બન.
12.144.24
एष शाकुनिकः शेते तव वासं समाश्रितः ।
शीतार्तश्च क्षुधार्तश्च पूजामस्मै समाचर ॥ १२.१४४.२४ ॥
આ શિકારી તારા નિવાસે આશ્રય લઈને સૂતો છે; ઠંડી અને ભૂખથી પીડિત છે. તેનો સત્કાર કર.
12.144.25
यो हि कश्चिद्द्विजं हन्याद्गां वा लोकस्य मातरम् ।
शरणागतं च यो हन्यात्तुल्यं तेषां च पातकम् ॥ १२.१४४.२५ ॥
જે કોઈ બ્રાહ્મણને, ગાયને, કે જગતની માતાને મારે છે, અને શરણાગતને મારે છે, તેને તેમના સમાન પાપ લાગે છે.
12.144.26
अस्माकं विहिता वृत्तिः कापोती जातिधर्मतः ।
सा न्याय्याऽऽत्मवता नित्यं त्वद्विधेनानुवर्तितुं ॥ १२.१४४.२६ ॥
અમારી આજીવિકા કપોત જાતિધર્મ પ્રમાણે વિહિત છે; આત્મસંયમી અને તારા જેવા માટે તેનું સદા અનુસરણ ન્યાયસંગત નથી.
12.144.27
यस्तु धर्मं यथाशक्ति गृहस्थो ह्यनुवर्तते ।
स प्रेत्य लभते लोकानक्षयानिति शुश्रुम् ॥ १२.१४४.२७ ॥
પરંતુ જે ગૃહસ્થ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ધર્મનું પાલન કરે છે, તે મૃત્યુ પછી અક્ષય લોકો પામે છે, એમ અમે સાંભળ્યું છે.
12.144.28
स त्वं संतानवानद्य पुत्रवानपि च द्विज ।
त्वं स्वदेहे दयां त्यक्त्वा धर्मार्थौ परिगृह्य य।
पूजामस्मै प्रयुङ्क्ष्व त्वं प्रीयेतास्य मनो यथा ॥ १२.१४४.२८ ॥
હે દ્વિજ, તું આજે સંતાનવાન અને પુત્રવાન પણ છે. તારા પોતાના દેહ પરની દયા છોડીને, ધર્મ અને અર્થ સ્વીકારીને, આનો સત્કાર કર, જેથી તેનું મન પ્રસન્ન થાય.
12.144.29
शरीरे मा च संतापं कुर्वीथास्त्वं विहगंम ।
शरीरयात्रावृत्त्यर्थमन्यान्दारानुपैष्यसि ॥ १२.१४४.२९ ॥
હે વિહંગ, શરીર માટે સંતાપ ન કર; શરીરયાત્રા અને આજીવિકા માટે તું બીજી પત્નીઓ પણ પામીશ.
12.144.30
इति सा शकुनी वाक्यं पञ्जरस्था तपस्विनी ।
अतिदुःखान्विता प्रोक्त्वा भर्तारं समुदैक्षत ॥ १२.१४४.३० ॥
આમ કહીને, પિંજરામાં રહેલી તે તપસ્વિની પક્ષિણી અતિ દુઃખથી ભરાઈને પોતાના પતિ તરફ જોવા લાગી.