महाभारत · अध्याय 12.144
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.144.1
अथ वृक्षस्य शाखायां विहंगः ससुहृज्जनः ।
दीर्घकालोषितो राजंस्तत्र चित्रतनूरुहः ॥ १२.१४४.१ ॥
राजा! तेव्हा एका वृक्षाच्या फांदीवर, मित्र आणि आप्तांसह दीर्घकाळ राहणारा, रंगीबेरंगी पिसांचा एक पक्षी होता.
12.144.2
तस्य कल्यगता भार्या चरितुं नाभ्यवर्तत ।
प्राप्तां च रजनीं दृष्ट्वा स पक्षी पर्यतप्यत ॥ १२.१४४.२ ॥
त्याची पत्नी पहाटे अन्न शोधण्यासाठी गेली होती, पण परत आली नाही. रात्र आलेली पाहून तो पक्षी अत्यंत व्याकूळ झाला.
12.144.3
वातवर्षं महच्चासीन्न चागच्छति मे प्रिया ।
किंनु तत्कारणं येन साऽद्यापि न निवर्तते ॥ १२.१४४.३ ॥
मोठे वादळ आणि पाऊस झाला होता, आणि माझी प्रिया अजून आली नाही. तिचे आज अजूनही परत न येण्याचे कारण काय असावे?
12.144.4
अपि स्वस्ति भवेत्तस्याः प्रियाया मम कानने ।
तया विरहितं हीदं शून्यमद्य गृहं मम। ॥ १२.१४४.४ ॥
अरण्यात माझ्या प्रियेचे कल्याण असेल ना? तिच्याविना आज माझे हे घर खरोखर रिकामे झाले आहे.
12.144.5
पुत्रपौत्रवधूभृत्यैराकीर्णमपि सर्वतः ।
भार्याहीनं गृहस्थस्य शून्यमेव गृहं भवेत् ॥ १२.१४४.५ ॥
पुत्र, नातू, सुना आणि सेवकांनी सर्वत्र भरलेले असले तरी, पत्नीविना गृहस्थाचे घर रिकामेच असते.
12.144.6
न गृहं गृहमित्याहुर्गृहिणी गृहमुच्यते ।
गृहं तु गृहिणीहीनमरण्यसदृशं मतम् ॥ १२.१४४.६ ॥
घराला घर म्हणत नाहीत; गृहिणीलाच घर म्हणतात. गृहिणीविना घर अरण्यासारखे मानले गेले आहे.
12.144.7
यदि सा रक्तेत्रान्ता चित्राङ्गी मधुरस्वरा ।
अद्य नाभ्येति मे कान्ता न कार्यं जीवितेन मे ॥ १२.१४४.७ ॥
जर ती लाल-किनारीच्या डोळ्यांची, सुंदर अंगांची, मधुर स्वराची माझी प्रिया आज माझ्याजवळ आली नाही, तर मला जीवनाचे काही प्रयोजन नाही.
12.144.8
न भुङ्क्ते मय्यभुक्ते या नास्नाते स्नाति सुव्रता ।
नातिष्ठत्युपतिष्ठेन शेते च शयिते मयि ॥ १२.१४४.८ ॥
मी न जेवल्याशिवाय जी जेवत नाही, मी न स्नान केल्याशिवाय जी स्नान करत नाही, सुव्रता; मी न उभा राहिल्याशिवाय ती उभी राहत नाही आणि मी झोपल्यावरच ती झोपते.
12.144.9
हृष्टे भवति सा हृष्टा दुःखिते मयि दुःखिता ।
प्रोपिते दीनवदना क्रुद्धे च प्रियवादिनी ॥ १२.१४४.९ ॥
मी आनंदी असलो तर ती आनंदी होते, मी दुःखी असलो तर ती दुःखी होते; मी परदेशी गेलो तर तिचे तोंड उदास होते, आणि मी रागावलो तर ती गोड बोलते.
12.144.10
पतिधर्मव्रता साध्वी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।
यस्य स्यात्तादृशी भार्या धन्यः स पुरुषो भुवि ॥ १२.१४४.१० ॥
पतिधर्मव्रता, साध्वी, प्राणांपेक्षाही प्रिय अशी पत्नी ज्या पुरुषाला असेल, तो पुरुष पृथ्वीवर धन्य आहे.
12.144.11
सा हि श्रान्तं क्षुधार्तं च जानीते मां तपस्विनी ।
अनुरक्ता स्थिरा चैव भक्ता स्निग्धा यशस्विनी ॥ १२.१४४.११ ॥
ती तपस्विनी माझा थकवा आणि भूक ओळखते; ती अनुरक्त, स्थिर, भक्त, स्नेहमयी आणि यशस्विनी आहे.
12.144.12
वृक्षमूलेऽपि दयिता यस्य तिष्ठति तद्गृहम् ।
प्रासादोपि तया हीनः कान्तार इति निश्चितम् ॥ १२.१४४.१२ ॥
प्रिया वृक्षाच्या मुळाशी असली तरी तेच त्याचे घर; ती नसेल तर महालातही ते निश्चितच रान आहे.
12.144.13
धर्मार्थकामकालेषु भार्या पुंसः सहायिनी ।
विदेशगमने चास्य सैव विश्वासकारिका ॥ १२.१४४.१३ ॥
धर्म, अर्थ आणि काम यांच्या काळात पुरुषाची सहायिनी भार्याच असते; परदेशगमनातही तीच विश्वास देणारी असते.
12.144.14
भार्या हि परमो ह्यर्थः पुरुषस्येह पट्यते ।
असहायस्य लोकेऽस्मिँल्लोकयात्रासहायिनी ॥ १२.१४४.१४ ॥
या जगात भार्या हीच पुरुषाचे परम धन असल्याचे म्हटले जाते; सहाय्य नसलेल्याच्या लोकयात्रेत तीच सहायिनी असते.
12.144.15
तथा रोगाभिभूतस्य नित्यं कृच्छ्रगतस्य च ।
नास्ति भार्यासमं मित्रं नरस्यार्तस्य भेषजम् ॥ १२.१४४.१५ ॥
तसेच रोगाने ग्रासलेल्या आणि सतत संकटात सापडलेल्या माणसाला भार्येइतका दुसरा मित्र नाही; दुःखी माणसासाठी तीच औषध आहे.
12.144.16
नास्ति भार्यासमो बन्धुर्नास्ति भार्यासमा गतिः ।
नास्ति भार्यासमो लोके सहायो धर्मसंग्रहे ॥ १२.१४४.१६ ॥
भार्येइतका बांधव नाही, भार्येइतका आधार नाही; या जगात धर्मसंग्रहात भार्येइतका सहाय्यक नाही.
12.144.17
यस्य भार्या गृहे नास्ति साध्वी च प्रियवादिनी ।
अरण्यं तेन गन्तव्यं यथाऽरण्यं तथा गृहम् ॥ १२.१४४.१७ ॥
ज्याच्या घरात साध्वी आणि प्रिय बोलणारी भार्या नाही, त्याने अरण्यात जावे; अरण्य जसे, तसेच त्याचे घर.
12.144.18
एवं विलपतस्तस्य द्विजस्यार्तस्य वै तदा ।
गृहीता शकुनिघ्नेन भार्या शुश्राव भारतीम् ॥ १२.१४४.१८ ॥
असा विलाप करणाऱ्या त्या दुःखी ब्राह्मणाच्या भार्येला तेव्हा शकुनिघाताने पकडले; तेव्हा तिने भारती वाणी ऐकली.
12.144.19
अहोऽतीव सुभाग्याऽहं यस्या मे दयितः पतिः ।
असतो वा सतो वाऽपि गुणानेवं प्रभाषते ॥ १२.१४४.१९ ॥
अहो, माझा प्रिय पती चांगला असो वा नसो, असे गुणच बोलतो; मी अत्यंत भाग्यवान आहे.
12.144.20
सा हि स्त्रीत्यवगन्तव्या यस्य भर्ता तु तुष्यति ।
तुष्टे भर्तरि नारीणां तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः।
अग्निसाक्षिकमप्येतद्भर्ता हि शरणं परम् ॥ १२.१४४.२० ॥
ज्याचा पती संतुष्ट असतो तीच खरी स्त्री समजावी; पती संतुष्ट असला की स्त्रियांवर सर्व देवता प्रसन्न होतात. अग्नीच्या साक्षीने हेही खरे आहे; पतीच परम आश्रय आहे.
12.144.21
दावाग्निनेव निर्दग्धा सपुष्पस्तबका लता ।
भस्मीभवति सा नारी यस्या भर्ता न तुष्यति ॥ १२.१४४.२१ ॥
वणव्याने जळालेली फुलांच्या घडांसह वेल जशी राख होते, तसेच ज्या स्त्रीचा पती संतुष्ट नसतो ती राख होते.
12.144.22
इति संचिन्त्य दुःखार्ता भर्तारं दुःखितं तदा ।
कपोती लुब्धकेनापि गृहीता वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१४४.२२ ॥
असा विचार करून दुःखाने पीडित झालेली ती कपोती, शिकाऱ्याने पकडलेली असतानाही, दुःखी पतीला हे वचन म्हणाली.
12.144.23
हन्त वक्ष्यामि ते श्रेयः श्रुत्वा तु कुरु तत्तथा ।
शरणागतसंत्राता भव कान्त विशेषतः ॥ १२.१४४.२३ ॥
ठीक, तुझ्या हिताचे सांगते; ऐकून तसेच कर. प्रिया, विशेषतः शरणागतांचा रक्षक हो.
12.144.24
एष शाकुनिकः शेते तव वासं समाश्रितः ।
शीतार्तश्च क्षुधार्तश्च पूजामस्मै समाचर ॥ १२.१४४.२४ ॥
हा शिकारी तुझ्या निवासस्थानी आश्रय घेऊन निजला आहे; थंडी व भुकेने तो पीडित आहे. याचा सत्कार कर.
12.144.25
यो हि कश्चिद्द्विजं हन्याद्गां वा लोकस्य मातरम् ।
शरणागतं च यो हन्यात्तुल्यं तेषां च पातकम् ॥ १२.१४४.२५ ॥
जो कोणी ब्राह्मणाला, गाईला किंवा जगाच्या मातेला मारतो, आणि शरणागताला मारतो, त्याला त्यांच्याइतकेच पाप लागते.
12.144.26
अस्माकं विहिता वृत्तिः कापोती जातिधर्मतः ।
सा न्याय्याऽऽत्मवता नित्यं त्वद्विधेनानुवर्तितुं ॥ १२.१४४.२६ ॥
आमची उपजीविका कापोती जातिधर्मानुसार विहित आहे; ती आत्मसंयमी आणि तुझ्यासारख्याने नेहमी अनुसरणे योग्य नाही.
12.144.27
यस्तु धर्मं यथाशक्ति गृहस्थो ह्यनुवर्तते ।
स प्रेत्य लभते लोकानक्षयानिति शुश्रुम् ॥ १२.१४४.२७ ॥
परंतु जो गृहस्थ आपल्या शक्तीनुसार धर्माचे पालन करतो, तो मृत्यूनंतर अक्षय लोक मिळवतो असे आम्ही ऐकले आहे.
12.144.28
स त्वं संतानवानद्य पुत्रवानपि च द्विज ।
त्वं स्वदेहे दयां त्यक्त्वा धर्मार्थौ परिगृह्य य।
पूजामस्मै प्रयुङ्क्ष्व त्वं प्रीयेतास्य मनो यथा ॥ १२.१४४.२८ ॥
हे द्विजा, तू आज संततिवान आणि पुत्रवानही आहेस. स्वतःच्या देहावरील दया सोडून, धर्म आणि अर्थ स्वीकारून, याचा सत्कार कर, ज्यामुळे याचे मन संतुष्ट होईल.
12.144.29
शरीरे मा च संतापं कुर्वीथास्त्वं विहगंम ।
शरीरयात्रावृत्त्यर्थमन्यान्दारानुपैष्यसि ॥ १२.१४४.२९ ॥
हे विहगा, शरीरासाठी संताप करू नकोस; शरीरयात्रा आणि उपजीविकेसाठी तू इतर पत्नीही मिळवशील.
12.144.30
इति सा शकुनी वाक्यं पञ्जरस्था तपस्विनी ।
अतिदुःखान्विता प्रोक्त्वा भर्तारं समुदैक्षत ॥ १२.१४४.३० ॥
असे बोलून, पिंजऱ्यात असलेली ती तपस्विनी पक्षिणी अत्यंत दुःखाने भरून आपल्या पतीकडे पाहू लागली.