મહાભારત · અધ્યાય 12.15
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.15.1
याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत् ।
अनुमान्य महाबाहुं ज्येष्ठं भ्रातरमीश्वरम् ॥ १२.१५.१ ॥
દ્રૌપદીના વચન સાંભળીને અર્જુન ફરી બોલ્યો, મહાબાહુ, જ્યેષ્ઠ ભાઈ, ઈશ્વર (યુધિષ્ઠિર)ને આદરપૂર્વક સંબોધીને.
12.15.2
दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति ।
दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः ॥ १२.१५.२ ॥
દંડ જ બધી પ્રજાનું શાસન કરે છે, દંડ જ તેમની રક્ષા કરે છે. સૂતેલાઓ વચ્ચે દંડ જાગતો રહે છે; બુદ્ધિમાન લોકો દંડને જ ધર્મ જાણે છે.
12.15.3
दण्डः संरक्षते धर्मं तथैवार्यं जनाधिप ।
कामं संरक्षते दण्डस्त्रिवर्गो दण्ड उच्यते ॥ १२.१५.३ ॥
હે જનાધિપ, દંડ ધર્મની રક્ષા કરે છે, તેવી જ રીતે આર્ય (ઉચિત)ની પણ. દંડ જ કામની પણ રક્ષા કરે છે; દંડને ત્રિવર્ગ કહેવાય છે.
12.15.4
दण्डेन रक्ष्यते धान्यं धनं दण्डेन रक्ष्यते ।
एतद्विद्वानुपादाय स्वभावं पश्य लौकिकम् ॥ १२.१५.४ ॥
દંડથી અનાજ રક્ષાય છે, દંડથી ધન રક્ષાય છે. આ જાણીને લૌકિક સ્વભાવ જુઓ.
12.15.5
राजदण्डभयादेके नराः पापं न कुर्वते ।
यमदण्डभयादेके परलोकभयादपि ॥ १२.१५.५ ॥
રાજદંડના ભયથી કેટલાક માણસો પાપ કરતા નથી; યમદંડના ભયથી કેટલાક, અને પરલોકના ભયથી પણ.
12.15.6
परस्परभयादेके पापाः पापं न कुर्वते ।
एवं सांसिद्धिके लोके सर्वं दण्डे प्रतिष्ठितम् ॥ १२.१५.६ ॥
પરસ્પરના ભયથી કેટલાક પાપીઓ પણ પાપ કરતા નથી. આ રીતે આ લોકમાં, વ્યવહારમાં સ્થાપિત બધું દંડ પર જ ટકેલું છે.
12.15.7
दण्डस्यैव भयादेके न खादन्ति परस्परम् ।
अन्धेतमसि मज्जेयुर्यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२.१५.७ ॥
કેટલાક લોકો માત્ર દંડના ભયથી એકબીજાને ખાતા નથી. જો દંડ રક્ષણ ન કરે તો તેઓ ઘોર અંધકારમાં ડૂબી જાય.
12.15.8
यस्माददान्तान्दमयत्यशिष्टान्दण्डयत्यपि ।
दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्बुधाः ॥ १२.१५.८ ॥
તે અદમિતોને દમે છે, અશિષ્ટોને દંડ કરે છે. દમન અને દંડનને કારણે જ્ઞાનીઓ તેને દંડ કહે છે.
12.15.9
वाचि दण्डो ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां भुजार्पणम् ।
धनदण्डाः स्मृता वैश्या निर्दण्डः शूद्र उच्यते ॥ १२.१५.९ ॥
બ્રાહ્મણોને દંડ વાણીથી; ક્ષત્રિયોને દંડ ભુજબળના ઉપયોગથી. વૈશ્યોને ધનદંડ કહેવાયો છે; શૂદ્રને દંડમુક્ત કહેવાય છે.
12.15.10
असंमोहाय मर्त्यानामर्थसंरक्षणाय च ।
मर्यादा स्थापिता लोके दण्डसंज्ञा विशांपते ॥ १२.१५.१० ॥
મનુષ્યોના મોહથી બચાવ અને ધનના રક્ષણ માટે જગતમાં મર્યાદા સ્થપાઈ; તેનું નામ દંડ છે, હે પ્રજાપતિ.
12.15.11
यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति सूद्यतः ।
प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति ॥ १२.१५.११ ॥
જ્યાં શ્યામ અને લાલ નેત્રોવાળો દંડ ઉગામીને વિચરે છે, ત્યાં નેતા સારી રીતે જુએ તો પ્રજાઓ મોહમાં પડતી નથી.
12.15.12
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थस्च भिक्षुकः ।
दण्डस्यैव भयादेते मनुष्या वर्त्मनि स्थिताः ॥ १२.१५.१२ ॥
બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ અને ભિક્ષુ — આ મનુષ્યો દંડના ભયથી જ માર્ગ પર સ્થિર રહે છે.
12.15.13
नाभीतो यजते राजन्नाभीतो दातुमिच्छति ।
नाभीतः पुरुषः कश्चित्समये स्थातुमिच्छति ॥ १२.१५.१३ ॥
હે રાજન, ભય વિના કોઈ યજ્ઞ કરતું નથી, ભય વિના કોઈ દાન આપવા ઇચ્છતું નથી, અને ભય વિના કોઈ માણસ મર્યાદામાં સ્થિર રહેવા ઇચ્છતો નથી.
12.15.14
नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दुष्करम् ।
नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति महतीं श्रियम् ॥ १२.१५.१४ ॥
શત્રુના મર્મસ્થાનો કાપ્યા વિના, દુષ્કર કર્મ કર્યા વિના, અને માછીમારની જેમ પ્રહાર કર્યા વિના કોઈ મહાન સમૃદ્ધિ પામતું નથી.
12.15.15
नाघ्नतः कीर्तिरस्तीह न वित्तं न पुनः प्रजाः ।
इन्द्रो वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत।
माहेन्द्रं च गृहं लेभे लोकानां चेश्वरोऽभवत् ॥ १२.१५.१५ ॥
જે હણતો નથી તેને અહીં કીર્તિ નથી, ધન નથી, અને ફરી સંતાન પણ નથી. વૃત્રવધથી જ ઇન્દ્ર મહેન્દ્ર બન્યો; તેણે ઇન્દ્રનું ગૃહ મેળવ્યું અને લોકોનો ઈશ્વર થયો.
12.15.16
य एव देवा हन्तारस्ताँल्लोकोऽर्चयते भृशम् ।
हन्तारुद्रस्तथास्कन्दः शक्रोऽग्निर्वरुणो यमः ॥ १२.१५.१६ ॥
જે દેવતાઓ સંહારક છે, તેમની જ લોક અત્યંત પૂજા કરે છે: સંહારક રુદ્ર, એ જ રીતે સ્કંદ, શક્ર, અગ્નિ, વરુણ, યમ.
12.15.17
हन्ता कालस्तथा वायुर्मृत्युर्वैश्रवणो रविः ।
वसवो मरुतः साध्या विश्वेदेवाश्च भारत ॥ १२.१५.१७ ॥
સંહારક કાળ, એ જ રીતે વાયુ, મૃત્યુ, વૈશ્રવણ (કુબેર), રવિ, વસુઓ, મરુતો, સાધ્યો અને વિશ્વેદેવો પણ, હે ભારત.
12.15.18
एतान्देवान्नमस्यन्ति प्रतापप्रणता जनाः ।
न ब्रह्माणं न धातारं न पूषाणं कथंचन ॥ १२.१५.१८ ॥
પ્રતાપથી નમેલા લોકો આ દેવતાઓને જ નમે છે; બ્રહ્માને નહીં, ધાતાને નહીં, પૂષાને તો કોઈ રીતે નહીં.
12.15.19
मध्यस्थान्सर्वभूतेषु दान्ताञ्शमपरायणान् ।
यजन्ते मानवाः केचित्प्रशान्तान्सर्वकर्मसु ॥ १२.१५.१९ ॥
સર્વ ભૂતો પ્રત્યે મધ્યસ્થ, દાંત, શમપરાયણ, પ્રશાંત એવા લોકોને કેટલાક મનુષ્યો સર્વ કર્મોમાં પૂજે છે.
12.15.20
न हि पश्यामि जीवन्तं लोके कंचिदर्हिसया ।
सत्वैः सत्वा हि जीवन्ति दुर्बलैर्बलवत्तराः ॥ १२.१५.२० ॥
જગતમાં હિંસા વિના જીવતો કોઈને પણ હું જોતો નથી; જીવો જીવોથી જ જીવે છે, બળવાન નિર્બળોથી જીવે છે.
12.15.21
नकुलो मूषिकानत्ति बिडालो नकुलं तथा ।
बिडालमत्ति श्वा राजञ्श्वानं व्यालमृगस्तथा ॥ १२.१५.२१ ॥
નોળિયો ઉંદરને ખાય છે, બિલાડી નોળિયાને પણ ખાય છે; હે રાજા, કૂતરો બિલાડીને ખાય છે, તેમ હિંસક પશુ કૂતરાને ખાય છે.
12.15.22
तानत्ति पुरुषः सर्वान्पश्य धर्मो यथा गतः ।
प्राणस्यान्नमिदं सर्वं जङ्गमं स्थावरं च यत् ॥ १२.१५.२२ ॥
તે સર્વને મનુષ્ય ખાય છે. ધર્મ કેવી રીતે ચાલે છે તે જો. આ જે કંઈ ચર અને અચર છે, તે સર્વ પ્રાણનું અન્ન છે.
12.15.23
विधानं दैवविहितं तत्र विद्वान्न मुह्यति ।
यथा सृष्टोऽसि राजेन्द्र तथा भवितुमर्हसि ॥ १२.१५.२३ ॥
આ દૈવે વિહિત વિધાન છે; તેમાં વિદ્વાન મોહ પામતો નથી. હે રાજેન્દ્ર, જેમ તું સર્જાયો છે તેમ જ તારે થવું ઘટે.
12.15.24
विनीतक्रोधहर्षा हि मन्दा वनमुपाश्रिताः ।
विना वधं न कुर्वन्ति तापसाः प्राणयापनम् ॥ १२.१५.२४ ॥
ક્રોધ અને હર્ષને શાંત કરી વનનો આશ્રય લેનારા મૃદુ તપસ્વીઓ વધ વિના પ્રાણ ટકાવતા નથી.
12.15.25
उदके बहवः प्राणाः पृथिव्यां च फलेषु च ।
न च कश्चिन्न तान्हन्ति किमन्यत्प्राणयापनम् ॥ १२.१५.२५ ॥
પાણીમાં, પૃથ્વી પર અને ફળોમાં ઘણા જીવો છે; તેમને મારતો ન હોય એવો કોઈ નથી. જીવન ટકાવવા બીજું શું છે?
12.15.26
सूक्ष्मयोनीनि भूतानि तर्कगम्यानि कानिचित् ।
पक्ष्मणोऽपि निपातेन येषां स्यात्स्कन्धपर्ययः ॥ १२.१५.२६ ॥
કેટલાક જીવો સૂક્ષ્મ યોનિમાં જન્મે છે, જે કેવળ તર્કથી જાણી શકાય છે. પાંપણ પડવાથી પણ તેમના શરીરનો નાશ થઈ શકે.
12.15.27
ग्रामान्निष्क्रम्य मुनयो विगतक्रोधमत्सराः ।
वने कुटुम्बधर्माणो दृश्यन्ते परिमोहिताः ॥ १२.१५.२७ ॥
ગામ છોડીને ગયેલા મુનિઓ, ક્રોધ અને દ્વેષથી મુક્ત, વનમાં ગૃહસ્થધર્મ પાળતા દેખાય છે; છતાં તેઓ મોહગ્રસ્ત છે.
12.15.28
भूमिं भित्त्वौषधीश्छित्त्वा वृक्षादीनण्डजान्पशून् ।
मनुष्यास्तन्वये यज्ञांस्ते स्वर्गं प्राप्नुवन्ति च ॥ १२.१५.२८ ॥
ભૂમિ ખોદીને, ઔષધિઓ, વૃક્ષો અને અંડજ પશુઓને કાપીને મનુષ્યો યજ્ઞ કરે છે; તેઓ સ્વર્ગ પામે છે.
12.15.29
दण्डनीत्यां प्रणीतायां सर्वे सिध्यन्त्युपक्रमाः ।
कौन्तेय सर्वभूतानां तत्र मे नास्ति संशयः ॥ १२.१५.२९ ॥
દંડનીતિ સ્થાપિત થતાં સર્વ ઉપક્રમો સિદ્ધ થાય છે. હે કૌંતેય, સર્વ ભૂતો વિશે આમાં મને સંશય નથી.
12.15.30
दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विनश्येयुरिमाः प्रजाः ।
जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः ॥ १२.१५.३० ॥
જગતમાં દંડ ન હોત તો આ પ્રજાઓ નાશ પામત; જળમાં બળવાન માછલીઓ નબળી માછલીઓને ખાય છે તેમ બળવાન નબળાઓને ખાઈ જાત.
12.15.31
सत्यं बतेदं ब्रह्मणा पूर्वमुक्तं दण्डः प्रजा रक्षति साधुनीतः ।
पश्याग्नयः पूतिमांसस्य भीताः सन्तर्जिता दण्डभयाज्ज्वलन्ति ॥ १२.१५.३१ ॥
બ્રહ્માએ પહેલાં કહ્યું હતું તે સાચું છે: સારી રીતે ચલાવાયેલો દંડ પ્રજાનું રક્ષણ કરે છે. સડેલા માંસથી ડરેલા અગ્નિઓ દંડના ભયથી બળે છે, જો.
12.15.32
अन्धंतम इवेदं स्यान्न प्रज्ञायेत किंचन ।
दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विभजन्साध्वसाधुनी ॥ १२.१५.३२ ॥
જગતમાં દંડ ન હોય તો આ બધું આંધળા અંધકાર જેવું થઈ જાય; સારું-ખોટું અલગ પાડીને કંઈ ઓળખાય નહીં.
12.15.33
येऽपि संभिन्नमर्यादा नास्तिका वेदनिन्दकाः ।
तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनाशु निपीडिताः ॥ १२.१५.३३ ॥
મર્યાદા તોડનારા નાસ્તિકો અને વેદની નિંદા કરનારા પણ દંડથી જલદી પીડાઈને ભોગને યોગ્ય બને છે.
12.15.34
सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्जनः ।
दण्डस्य हि भयाद्भीतो भोगायैव प्रकल्पते ॥ १२.१५.३४ ॥
દંડથી વશ થયેલું આખું જગત; શુચિ મનુષ્ય દુર્લભ છે. દંડના ભયથી ડરેલો જ ભોગને યોગ્ય બને છે.
12.15.35
चातुर्वर्ण्यप्रमोदाय सुनीतिकरणाय च ।
दण्डो विधात्रा विहितो धर्मार्थौं भुवि रक्षितुम् ॥ १२.१५.३५ ॥
ચાર વર્ણોના આનંદ માટે અને સારી નીતિ સ્થાપવા માટે વિધાતાએ દંડ નિર્ધારિત કર્યો; પૃથ્વી પર ધર્મ અને અર્થનું રક્ષણ કરવા.
12.15.36
यदि दण्डान्न विभ्येयुर्वयांसि श्वापदानि च ।
अद्युः पशून्मनुष्यांश्च यज्ञार्थानि हवींषि च ॥ १२.१५.३६ ॥
દંડથી ડરે નહીં તો પક્ષીઓ અને હિંસક પશુઓ પશુઓ, માણસો અને યજ્ઞ માટેના હવિષ્યો પણ ખાઈ જાય.
12.15.37
न ब्रह्मचार्यधीयीत न काल्यं दुहते च गौः ।
न कन्योद्वहनं गच्छेद्यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२.१५.३७ ॥
જો દંડનું પાલન ન થાય, તો બ્રહ્મચારી અધ્યયન નહીં કરે, સવારે ગાયનું દોહન નહીં થાય, અને કન્યાનું લગ્ન પણ નહીં થાય.
12.15.38
विष्वग्लोपः प्रवर्तेत भिद्येरन्सर्वसेतवः ।
ममत्वं न प्रजानीयुर्यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२.१५.३८ ॥
જો દંડનું પાલન ન થાય, તો ચારેબાજુ વિનાશ ફેલાશે; બધા બંધ અને પુલ તૂટી જશે; લોકો 'મારું' એ ભાવ ઓળખી નહીં શકે.
12.15.39
न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः ।
विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२.१५.३९ ॥
જો દંડનું પાલન ન થાય, તો કોઈ પણ દિશાથી ભય વિના, વિધિપૂર્વક દક્ષિણા સહિત ચાલતાં વર્ષસત્રો ટકશે નહીં.
12.15.40
चरेयुर्नाश्रमे धर्मं यथोक्तं विधिमाश्रिताः ।
न विद्यां प्राप्नुयात्कश्चिद्यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२.१५.४० ॥
જો દંડનું પાલન ન થાય, તો આશ્રમોમાં વિધિનો આશ્રય લેનારા કહેલા ધર્મનું આચરણ નહીં કરે, અને કોઈ વિદ્યા પ્રાપ્ત નહીં કરે.
12.15.41
न चोष्ट्रा न बलीवर्दा नाश्वाश्वतरगर्दभाः ।
न विद्यां प्राप्नुर्यानानि यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२.१५.४१ ॥
જો દંડનું પાલન ન થાય, તો ઊંટ, બળદ, ઘોડા, ખચ્ચર અને ગધેડા, તેમજ વાહનો તાલીમ પામશે નહીં.
12.15.42
न प्रेष्या वचनं कुर्युर्न बालो जातु कर्हिचित् ।
तिष्ठेत्पितुर्मते धर्मे यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२.१५.४२ ॥
જો દંડનું પાલન ન થાય, તો સેવકો આજ્ઞા નહીં માને; અને બાળક ક્યારેય પિતાના મત અને ધર્મમાં સ્થિર નહીં રહે.
12.15.43
दण्डे स्थिताः प्रजाः सर्वा भयं दण्डे विदुर्बुधाः ।
दण्डे स्वर्गो मनुष्याणां लोकोऽयं च प्रतिष्ठितः ॥ १२.१५.४३ ॥
દંડમાં સ્થિત છે બધી પ્રજાઓ; બુદ્ધિમાનો દંડમાં જ ભયને જાણે છે. દંડમાં જ મનુષ્યોનો સ્વર્ગ છે, અને આ લોક પણ તેના પર પ્રતિષ્ઠિત છે.
12.15.44
न तत्र कूटं पापं वा वञ्चना वाऽपि दृश्यते ।
यत्र दण्डः सुविहितश्चरत्यरिविनाशनः ॥ १२.१५.४४ ॥
જ્યાં સુવિહિત, શત્રુનાશક દંડ ચાલે છે, ત્યાં કપટ, પાપ કે છેતરપિંડી પણ દેખાતી નથી.
12.15.45
हविः श्वा प्रलिहेद्दृष्ट्वा दण्डश्चेन्नोद्यतो भवेत् ।
हरेत्काकः पुरोडाशं यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२.१५.४५ ॥
દંડ ઉદ્યત ન હોય તો કૂતરો હવિને જોઈને ચાટી જશે; દંડ રક્ષણ ન કરે તો કાગડો પુરોડાશ હરી લેશે.
12.15.46
यदीदं धर्मतो राज्यं विहितं यद्यधर्मतः ।
कार्यस्तत्र न शोको वै भुङ्क्ष्व भोगान्यजस्व च ॥ १२.१५.४६ ॥
આ રાજ્ય ધર્મથી મળ્યું હોય કે અધર્મથી, તે વિશે શોક ન કરવો; ભોગો ભોગવ અને યજ્ઞ કર.
12.15.47
सुखेन धर्मं श्रीमन्तश्चरन्ति शुचिवाससः ।
संवसन्तः प्रियैर्दारैर्भुञ्जानाश्चान्नमुत्तमम् ॥ १२.१५.४७ ॥
શ્રીમંતો શુદ્ધ વસ્ત્ર પહેરીને, પ્રિય પત્નીઓ સાથે રહીને, ઉત્તમ અન્ન ભોજન કરીને સુખેથી ધર્મનું આચરણ કરે છે.
12.15.48
अर्थे सर्वे समारम्भाः समायत्ता न संशयः ।
स च दण्डे समायत्तः पश्य दण्डस्य गौस्वम् ॥ १२.१५.४८ ॥
ધન માટે જ બધા પ્રયત્નો આરંભાય છે, તે તેના પર જ આધારિત છે, એમાં સંશય નથી; અને તે ધન પણ દંડ પર આધારિત છે. દંડનું ગોધન જો.
12.15.49
लोकयात्रार्थमेवेह धर्मप्रवचनं कृतम् ।
अहिंसाऽसाधुहिंसेति श्रेयान्धर्मपरिग्रहः ॥ १२.१५.४९ ॥
લોકયાત્રા માટે જ અહીં ધર્મોપદેશ કરવામાં આવ્યો છે. અહિંસા સારી છે, અયોગ્ય હિંસા નહીં; ધર્મનો સ્વીકાર જ શ્રેષ્ઠ છે.
12.15.50
नात्यन्तं गुणवत्किंचिन्न चाप्यत्यन्तनिर्गुणम् ।
उभयं सर्वकार्येषु दृश्यते साध्वसाधु च ॥ १२.१५.५० ॥
કંઈ પણ સંપૂર્ણપણે ગુણવાન નથી, અને સંપૂર્ણપણે ગુણહીન પણ નથી. સર્વ કાર્યોમાં સારું અને ખરાબ બંને દેખાય છે.
12.15.51
पशूनां वृषणं छित्त्वा ततो भिन्दन्ति नस्सु तान् ।
वहन्ति बहवो भारान्बध्नन्ति दमयन्ति च ॥ १२.१५.५१ ॥
પશુઓના અંડકોષ કાપીને પછી તેમના નાક વીંધે છે. ઘણા પશુઓ ભાર વહન કરે છે; તેમને બાંધીને કાબૂમાં લેવાય છે.
12.15.52
एवं पर्याकुले लोके वितथैर्जर्झरीकृते ।
तैस्तैर्न्यायैर्महाराज पुराणं धर्ममाचर ॥ १२.१५.५२ ॥
આ રીતે જગત ગૂંચવાઈ અને ખોટા માર્ગોથી જર્જરિત થયું હોય ત્યારે, હે મહારાજ, તે તે ન્યાયોથી પ્રાચીન ધર્મનું આચરણ કરો.
12.15.53
यज देहि प्रजा रक्ष धर्मं समनुपालय ।
अमित्राञ्जहि कौन्तेय मित्राणि परिपालय ॥ १२.१५.५३ ॥
યજ્ઞ કર, દાન આપ, પ્રજાનું રક્ષણ કર, ધર્મનું સારી રીતે પાલન કર. હે કૌન્તેય, શત્રુઓનો નાશ કર; મિત્રોનું પાલન કર.
12.15.54
मा च ते निघ्नतः शत्रून्मन्युर्भवतु पार्थिव ।
न तत्र किल्विषं किंचिद्धन्तुर्भवति भारत ॥ १२.१५.५४ ॥
હે રાજન, શત્રુઓનો વધ કરતી વખતે તારા મનમાં ક્રોધ ન હોય. હે ભારત, વધ કરનારને તેમાં કોઈ પાપ લાગતું નથી.
12.15.55
आततायी हि यो हन्यादाततायिनमागतम् ।
न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मन्युमार्च्छति ॥ १२.१५.५५ ॥
જે આતતાયી આવેલા આતતાયીને મારે છે, તે ભ્રૂણહત્યાનો દોષી થતો નથી; ક્રોધ તે ક્રોધીને જ પકડે છે.
12.15.56
अवध्यः सर्वभूतानामन्तरात्मा न संशयः ।
अवध्ये चात्मनि कथं वध्यो भवति कस्यचित् ॥ १२.१५.५६ ॥
સર્વ પ્રાણીઓનો અંતરાત્મા અવધ્ય છે, એમાં સંશય નથી; અવધ્ય એવા આત્મામાં કોઈ વધ્ય કેવી રીતે થાય?
12.15.57
यथा हि पुरुषः शालां पुनः संप्रविशेन्नवाम् ।
एव जीवः शरीराणि तानितानि प्रपद्यते ॥ १२.१५.५७ ॥
જેમ માણસ જૂનું ઘર છોડીને ફરી નવા ઘરમાં પ્રવેશે છે, તેમ જીવ એક પછી એક શરીરો ધારણ કરે છે.
12.15.58
देहान्पुराणानुत्सृज्य नवान्संप्रतिपद्यते ।
एवं मृत्युमुखं प्राहुर्जना ये तत्त्वदर्शिनः ॥ १२.१५.५८ ॥
જૂનાં શરીરો છોડીને નવાં શરીરો પ્રાપ્ત કરે છે; આ રીતે તત્ત્વદર્શી લોકો એને મૃત્યુનું મુખ કહે છે.