महाभारत · अध्याय 12.15
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.15.1
याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत् ।
अनुमान्य महाबाहुं ज्येष्ठं भ्रातरमीश्वरम् ॥ १२.१५.१ ॥
द्रौपदीचे बोल ऐकून अर्जुन पुन्हा बोलला, महाबाहू, ज्येष्ठ बंधू, ईश्वर (युधिष्ठिर) यांना आदराने संबोधून.
12.15.2
दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति ।
दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः ॥ १२.१५.२ ॥
दंडच सर्व प्रजेवर शासन करतो, दंडच तिचे रक्षण करतो. झोपलेल्यांमध्ये दंड जागा असतो; विद्वान लोक दंडालाच धर्म मानतात.
12.15.3
दण्डः संरक्षते धर्मं तथैवार्यं जनाधिप ।
कामं संरक्षते दण्डस्त्रिवर्गो दण्ड उच्यते ॥ १२.१५.३ ॥
हे जनाधिपा, दंड धर्माचे रक्षण करतो, तसेच आर्याचेही (योग्याचे). दंडच कामाचेही रक्षण करतो; दंडाला त्रिवर्ग म्हटले जाते.
12.15.4
दण्डेन रक्ष्यते धान्यं धनं दण्डेन रक्ष्यते ।
एतद्विद्वानुपादाय स्वभावं पश्य लौकिकम् ॥ १२.१५.४ ॥
दंडाने धान्याचे रक्षण होते, दंडाने धनाचे रक्षण होते. हे जाणून लोकव्यवहाराचा स्वभाव पाहा.
12.15.5
राजदण्डभयादेके नराः पापं न कुर्वते ।
यमदण्डभयादेके परलोकभयादपि ॥ १२.१५.५ ॥
राजदंडाच्या भयाने काही लोक पाप करत नाहीत; यमदंडाच्या भयाने काही, आणि परलोकाच्या भयानेही.
12.15.6
परस्परभयादेके पापाः पापं न कुर्वते ।
एवं सांसिद्धिके लोके सर्वं दण्डे प्रतिष्ठितम् ॥ १२.१५.६ ॥
परस्परांच्या भयाने काही पापीही पाप करत नाहीत. अशा प्रकारे या जगात, व्यवहारात जे स्थापित आहे ते सर्व दंडावरच टिकले आहे.
12.15.7
दण्डस्यैव भयादेके न खादन्ति परस्परम् ।
अन्धेतमसि मज्जेयुर्यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२.१५.७ ॥
काही लोक केवळ दंडाच्या भयानेच एकमेकांना खात नाहीत. दंड रक्षण करत नसेल तर ते घोर अंधारात बुडतील.
12.15.8
यस्माददान्तान्दमयत्यशिष्टान्दण्डयत्यपि ।
दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्बुधाः ॥ १२.१५.८ ॥
ते अनियंत्रितांना वठणीवर आणते, अशिष्टांना शिक्षा करते. दमन व दंडन यामुळेच ज्ञानी लोक त्याला दंड म्हणतात.
12.15.9
वाचि दण्डो ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां भुजार्पणम् ।
धनदण्डाः स्मृता वैश्या निर्दण्डः शूद्र उच्यते ॥ १२.१५.९ ॥
ब्राह्मणांना दंड वाणीने; क्षत्रियांना दंड भुजबळाचा वापर. वैश्यांना धनदंड सांगितला आहे; शूद्राला दंडमुक्त म्हटले जाते.
12.15.10
असंमोहाय मर्त्यानामर्थसंरक्षणाय च ।
मर्यादा स्थापिता लोके दण्डसंज्ञा विशांपते ॥ १२.१५.१० ॥
मनुष्यांचा मोह टाळण्यासाठी आणि संपत्तीच्या रक्षणासाठी जगात मर्यादा स्थापित झाली; तिचे नाव दंड आहे, हे प्रजापालका.
12.15.11
यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति सूद्यतः ।
प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति ॥ १२.१५.११ ॥
जिथे श्याम व लालनेत्री दंड उगारून संचार करतो, तेथे नेता नीट पाहत असेल तर प्रजा मोहात पडत नाहीत.
12.15.12
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थस्च भिक्षुकः ।
दण्डस्यैव भयादेते मनुष्या वर्त्मनि स्थिताः ॥ १२.१५.१२ ॥
ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि भिक्षू — हे मनुष्य दंडाच्या भयानेच मार्गावर स्थिर राहतात.
12.15.13
नाभीतो यजते राजन्नाभीतो दातुमिच्छति ।
नाभीतः पुरुषः कश्चित्समये स्थातुमिच्छति ॥ १२.१५.१३ ॥
हे राजा, भयाशिवाय कोणी यज्ञ करत नाही, भयाशिवाय कोणी दान देऊ इच्छित नाही, आणि भयाशिवाय कोणताही मनुष्य नियमात स्थिर राहू इच्छित नाही.
12.15.14
नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दुष्करम् ।
नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति महतीं श्रियम् ॥ १२.१५.१४ ॥
शत्रूची मर्मस्थाने छेदल्याशिवाय, दुष्कर कर्म केल्याशिवाय, आणि मासेमाराप्रमाणे प्रहार केल्याशिवाय कोणीही महान वैभव मिळवत नाही.
12.15.15
नाघ्नतः कीर्तिरस्तीह न वित्तं न पुनः प्रजाः ।
इन्द्रो वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत।
माहेन्द्रं च गृहं लेभे लोकानां चेश्वरोऽभवत् ॥ १२.१५.१५ ॥
जो वध करत नाही त्याला येथे कीर्ती नाही, धन नाही, आणि पुन्हा संतानही नाही. वृत्रवधानेच इंद्र महेंद्र झाला; त्याला इंद्राचे निवासस्थान मिळाले आणि तो लोकांचा ईश्वर झाला.
12.15.16
य एव देवा हन्तारस्ताँल्लोकोऽर्चयते भृशम् ।
हन्तारुद्रस्तथास्कन्दः शक्रोऽग्निर्वरुणो यमः ॥ १२.१५.१६ ॥
जे देव संहारक आहेत, त्यांचीच लोक अत्यंत पूजा करतात: संहारक रुद्र, तसेच स्कंद, शक्र, अग्नी, वरुण, यम.
12.15.17
हन्ता कालस्तथा वायुर्मृत्युर्वैश्रवणो रविः ।
वसवो मरुतः साध्या विश्वेदेवाश्च भारत ॥ १२.१५.१७ ॥
संहारक काल, तसेच वायू, मृत्यू, वैश्रवण (कुबेर), रवी, वसू, मरुत, साध्य आणि विश्वेदेव, हे भारता.
12.15.18
एतान्देवान्नमस्यन्ति प्रतापप्रणता जनाः ।
न ब्रह्माणं न धातारं न पूषाणं कथंचन ॥ १२.१५.१८ ॥
प्रतापाने नम्र झालेले लोक या देवांनाच नमस्कार करतात; ब्रह्मदेवाला नाही, धात्याला नाही, पूषनलाही कधीच नाही.
12.15.19
मध्यस्थान्सर्वभूतेषु दान्ताञ्शमपरायणान् ।
यजन्ते मानवाः केचित्प्रशान्तान्सर्वकर्मसु ॥ १२.१५.१९ ॥
सर्व भूतांप्रती मध्यस्थ, दान्त, शमपरायण, प्रशांत अशांची काही मानव सर्व कर्मांत पूजा करतात.
12.15.20
न हि पश्यामि जीवन्तं लोके कंचिदर्हिसया ।
सत्वैः सत्वा हि जीवन्ति दुर्बलैर्बलवत्तराः ॥ १२.१५.२० ॥
जगात हिंसा न करता जगणारा कोणीही मला दिसत नाही; सत्त्वे सत्त्वांनीच जगतात, दुर्बलांनी बलवान जगतात.
12.15.21
नकुलो मूषिकानत्ति बिडालो नकुलं तथा ।
बिडालमत्ति श्वा राजञ्श्वानं व्यालमृगस्तथा ॥ १२.१५.२१ ॥
मुंगूस उंदरांना खातो, मांजर मुंगसाला खाते; हे राजा, कुत्रा मांजराला खातो, तसेच हिंस्र पशू कुत्र्याला खातात.
12.15.22
तानत्ति पुरुषः सर्वान्पश्य धर्मो यथा गतः ।
प्राणस्यान्नमिदं सर्वं जङ्गमं स्थावरं च यत् ॥ १२.१५.२२ ॥
त्या सर्वांना मनुष्य खातो. धर्म कसा गेला ते पाहा. हे जे जे चल आणि स्थिर आहे, ते सर्व प्राणाचे अन्न आहे.
12.15.23
विधानं दैवविहितं तत्र विद्वान्न मुह्यति ।
यथा सृष्टोऽसि राजेन्द्र तथा भवितुमर्हसि ॥ १२.१५.२३ ॥
हे दैवाने ठरवलेले विधान आहे; यात विद्वान मोहित होत नाही. हे राजेंद्रा, तू जसा निर्माण झालास तसेच तू असावेस.
12.15.24
विनीतक्रोधहर्षा हि मन्दा वनमुपाश्रिताः ।
विना वधं न कुर्वन्ति तापसाः प्राणयापनम् ॥ १२.१५.२४ ॥
क्रोध आणि हर्ष आवरून वनाचा आश्रय घेतलेले सौम्य तपस्वी वधाशिवाय प्राणधारण करीत नाहीत.
12.15.25
उदके बहवः प्राणाः पृथिव्यां च फलेषु च ।
न च कश्चिन्न तान्हन्ति किमन्यत्प्राणयापनम् ॥ १२.१५.२५ ॥
पाण्यात, पृथ्वीवर आणि फळांमध्ये अनेक प्राणी आहेत; त्यांना मारत नाही असा कोणीही नाही. प्राणधारणेसाठी दुसरे काय आहे?
12.15.26
सूक्ष्मयोनीनि भूतानि तर्कगम्यानि कानिचित् ।
पक्ष्मणोऽपि निपातेन येषां स्यात्स्कन्धपर्ययः ॥ १२.१५.२६ ॥
काही प्राणी सूक्ष्म योनीत असतात, केवळ तर्काने ओळखता येणारे. पापणी पडण्यानेही त्यांच्या शरीराचा नाश होऊ शकतो.
12.15.27
ग्रामान्निष्क्रम्य मुनयो विगतक्रोधमत्सराः ।
वने कुटुम्बधर्माणो दृश्यन्ते परिमोहिताः ॥ १२.१५.२७ ॥
गावाबाहेर पडलेले मुनी, क्रोध व मत्सरापासून मुक्त, वनात गृहस्थधर्म पाळताना दिसतात; तरीही ते मोहात अडकलेले असतात.
12.15.28
भूमिं भित्त्वौषधीश्छित्त्वा वृक्षादीनण्डजान्पशून् ।
मनुष्यास्तन्वये यज्ञांस्ते स्वर्गं प्राप्नुवन्ति च ॥ १२.१५.२८ ॥
भूमी फोडून, औषधी, वृक्ष आणि अंडज पशू कापून मनुष्य यज्ञ करतात; ते स्वर्ग प्राप्त करतात.
12.15.29
दण्डनीत्यां प्रणीतायां सर्वे सिध्यन्त्युपक्रमाः ।
कौन्तेय सर्वभूतानां तत्र मे नास्ति संशयः ॥ १२.१५.२९ ॥
दंडनीती प्रस्थापित झाल्यावर सर्व उपक्रम सिद्ध होतात. हे कौंतेया, सर्व भूतांबाबत यात मला संशय नाही.
12.15.30
दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विनश्येयुरिमाः प्रजाः ।
जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः ॥ १२.१५.३० ॥
जगात दंड नसता तर ही प्रजा नष्ट झाली असती; पाण्यात बलवान मासे दुबळ्यांना खातात, तसे बलवान दुर्बलांना खाऊन टाकले असते.
12.15.31
सत्यं बतेदं ब्रह्मणा पूर्वमुक्तं दण्डः प्रजा रक्षति साधुनीतः ।
पश्याग्नयः पूतिमांसस्य भीताः सन्तर्जिता दण्डभयाज्ज्वलन्ति ॥ १२.१५.३१ ॥
ब्रह्मदेवांनी पूर्वी सांगितलेले खरे आहे: सुनीतीने चालवलेला दंड प्रजेचे रक्षण करतो. कुजलेल्या मांसाला भिणाऱ्या अग्नी दंडभयाने पेटतात, पाहा.
12.15.32
अन्धंतम इवेदं स्यान्न प्रज्ञायेत किंचन ।
दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विभजन्साध्वसाधुनी ॥ १२.१५.३२ ॥
जगात दंड नसता तर हे सर्व आंधळ्या अंधारासारखे झाले असते; चांगले-वाईट वेगळे करता येऊन काहीच कळले नसते.
12.15.33
येऽपि संभिन्नमर्यादा नास्तिका वेदनिन्दकाः ।
तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनाशु निपीडिताः ॥ १२.१५.३३ ॥
मर्यादा मोडणारे नास्तिक आणि वेदनिंदक देखील दंडाने लवकर पीडित होऊन भोगाला योग्य ठरतात.
12.15.34
सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्जनः ।
दण्डस्य हि भयाद्भीतो भोगायैव प्रकल्पते ॥ १२.१५.३४ ॥
दंडाने वश झालेले सर्व जग; शुचि मनुष्य दुर्लभ. दंडाच्या भयाने भिलेलाच भोगाला योग्य होतो.
12.15.35
चातुर्वर्ण्यप्रमोदाय सुनीतिकरणाय च ।
दण्डो विधात्रा विहितो धर्मार्थौं भुवि रक्षितुम् ॥ १२.१५.३५ ॥
चार वर्णांच्या आनंदासाठी आणि उत्तम नीती स्थापण्यासाठी विधात्याने दंड निश्चित केला; पृथ्वीवर धर्म आणि अर्थ यांचे रक्षण करण्यासाठी.
12.15.36
यदि दण्डान्न विभ्येयुर्वयांसि श्वापदानि च ।
अद्युः पशून्मनुष्यांश्च यज्ञार्थानि हवींषि च ॥ १२.१५.३६ ॥
दंडाला भिले नाहीत तर पक्षी आणि हिंस्र श्वापदे पशू, माणसे आणि यज्ञासाठी ठेवलेली हविर्द्रव्येही खाऊन टाकतील.
12.15.37
न ब्रह्मचार्यधीयीत न काल्यं दुहते च गौः ।
न कन्योद्वहनं गच्छेद्यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२.१५.३७ ॥
दंड जर पाळला गेला नाही तर ब्रह्मचारी अध्ययन करणार नाही, सकाळी गाय दुधासाठी दुहिली जाणार नाही, आणि कन्येचा विवाहही होणार नाही.
12.15.38
विष्वग्लोपः प्रवर्तेत भिद्येरन्सर्वसेतवः ।
ममत्वं न प्रजानीयुर्यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२.१५.३८ ॥
दंड जर पाळला गेला नाही तर सर्वत्र नाश पसरेल; सर्व बंधारे आणि पूल फुटतील; लोक 'माझे' ही भावना ओळखणार नाहीत.
12.15.39
न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः ।
विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२.१५.३९ ॥
दंड जर पाळला गेला नाही तर निर्भयपणे, विधिपूर्वक दक्षिणेसह चालणारी वर्षभराची यज्ञसत्रे टिकणार नाहीत.
12.15.40
चरेयुर्नाश्रमे धर्मं यथोक्तं विधिमाश्रिताः ।
न विद्यां प्राप्नुयात्कश्चिद्यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२.१५.४० ॥
दंड जर पाळला गेला नाही तर आश्रमांमध्ये विधीचा आश्रय घेतलेले लोक सांगितलेला धर्म आचरणार नाहीत, आणि कोणालाही विद्या प्राप्त होणार नाही.
12.15.41
न चोष्ट्रा न बलीवर्दा नाश्वाश्वतरगर्दभाः ।
न विद्यां प्राप्नुर्यानानि यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२.१५.४१ ॥
दंड जर पाळला गेला नाही तर उंट, बैल, घोडे, खेचर आणि गाढवे, तसेच वाहने प्रशिक्षण मिळवणार नाहीत.
12.15.42
न प्रेष्या वचनं कुर्युर्न बालो जातु कर्हिचित् ।
तिष्ठेत्पितुर्मते धर्मे यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२.१५.४२ ॥
दंड जर पाळला गेला नाही तर सेवक आज्ञा पाळणार नाहीत; आणि बालक कधीही वडिलांच्या मताप्रमाणे व धर्मात स्थिर राहणार नाही.
12.15.43
दण्डे स्थिताः प्रजाः सर्वा भयं दण्डे विदुर्बुधाः ।
दण्डे स्वर्गो मनुष्याणां लोकोऽयं च प्रतिष्ठितः ॥ १२.१५.४३ ॥
दंडावर सर्व प्रजा स्थिर आहे; शहाणे लोक दंडातच भय जाणतात. दंडातच मनुष्यांचा स्वर्ग आहे, आणि हे जगही त्यावरच प्रतिष्ठित आहे.
12.15.44
न तत्र कूटं पापं वा वञ्चना वाऽपि दृश्यते ।
यत्र दण्डः सुविहितश्चरत्यरिविनाशनः ॥ १२.१५.४४ ॥
जिथे सुविहित, शत्रुनाशक दंड चालतो, तिथे कपट, पाप किंवा फसवणूकही दिसत नाही.
12.15.45
हविः श्वा प्रलिहेद्दृष्ट्वा दण्डश्चेन्नोद्यतो भवेत् ।
हरेत्काकः पुरोडाशं यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२.१५.४५ ॥
दंड उगारलेला नसेल तर कुत्रा हविष्य पाहून चाटेल; दंड रक्षण करत नसेल तर कावळा पुरोडाश पळवून नेईल.
12.15.46
यदीदं धर्मतो राज्यं विहितं यद्यधर्मतः ।
कार्यस्तत्र न शोको वै भुङ्क्ष्व भोगान्यजस्व च ॥ १२.१५.४६ ॥
हे राज्य धर्माने प्राप्त झाले असो वा अधर्माने, त्याबद्दल शोक करू नये; भोग भोग आणि यज्ञ कर.
12.15.47
सुखेन धर्मं श्रीमन्तश्चरन्ति शुचिवाससः ।
संवसन्तः प्रियैर्दारैर्भुञ्जानाश्चान्नमुत्तमम् ॥ १२.१५.४७ ॥
श्रीमंत लोक शुद्ध वस्त्रे परिधान करून, प्रिय पत्नींसह राहून, उत्तम अन्न भक्षण करीत सुखाने धर्माचरण करतात.
12.15.48
अर्थे सर्वे समारम्भाः समायत्ता न संशयः ।
स च दण्डे समायत्तः पश्य दण्डस्य गौस्वम् ॥ १२.१५.४८ ॥
धनासाठीच सर्व उपक्रम सुरू होतात, ते त्यावरच अवलंबून असतात, यात संशय नाही; आणि ते धनही दंडावर अवलंबून आहे. दंडाचे गोधन पाहा.
12.15.49
लोकयात्रार्थमेवेह धर्मप्रवचनं कृतम् ।
अहिंसाऽसाधुहिंसेति श्रेयान्धर्मपरिग्रहः ॥ १२.१५.४९ ॥
लोकयात्रेसाठीच येथे धर्माचा उपदेश केला गेला आहे. अहिंसा चांगली, अयोग्य हिंसा नव्हे; धर्माचा स्वीकार हेच श्रेष्ठ.
12.15.50
नात्यन्तं गुणवत्किंचिन्न चाप्यत्यन्तनिर्गुणम् ।
उभयं सर्वकार्येषु दृश्यते साध्वसाधु च ॥ १२.१५.५० ॥
काहीही पूर्णपणे गुणवान नाही, किंवा पूर्णपणे गुणहीनही नाही. सर्व कर्मांत चांगले आणि वाईट दोन्ही दिसतात.
12.15.51
पशूनां वृषणं छित्त्वा ततो भिन्दन्ति नस्सु तान् ।
वहन्ति बहवो भारान्बध्नन्ति दमयन्ति च ॥ १२.१५.५१ ॥
प्राण्यांचे वृषण छाटून मग त्यांची नाक टोचतात. अनेक प्राणी भार वाहतात; त्यांना बांधून वश केले जाते.
12.15.52
एवं पर्याकुले लोके वितथैर्जर्झरीकृते ।
तैस्तैर्न्यायैर्महाराज पुराणं धर्ममाचर ॥ १२.१५.५२ ॥
असे जग गोंधळलेले आणि खोट्या मार्गांनी जर्जर झाल्यावर, हे महाराजा, त्या त्या नीतींनी प्राचीन धर्माचे आचरण कर.
12.15.53
यज देहि प्रजा रक्ष धर्मं समनुपालय ।
अमित्राञ्जहि कौन्तेय मित्राणि परिपालय ॥ १२.१५.५३ ॥
यज्ञ कर, दान दे, प्रजेचे रक्षण कर, धर्माचे नीट पालन कर. हे कौन्तेया, शत्रूंचा नाश कर; मित्रांचे पालन कर.
12.15.54
मा च ते निघ्नतः शत्रून्मन्युर्भवतु पार्थिव ।
न तत्र किल्विषं किंचिद्धन्तुर्भवति भारत ॥ १२.१५.५४ ॥
हे पार्थिवा, शत्रूंना मारताना तुझ्या मनात क्रोध नसावा. हे भारता, मारणाऱ्याला त्यात कोणतेही पाप लागत नाही.
12.15.55
आततायी हि यो हन्यादाततायिनमागतम् ।
न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मन्युमार्च्छति ॥ १२.१५.५५ ॥
जो आततायी चालून आलेल्या आततायीला मारतो, तो भ्रूणहत्येचा दोषी होत नाही; क्रोध त्या क्रोधी माणसालाच गाठतो.
12.15.56
अवध्यः सर्वभूतानामन्तरात्मा न संशयः ।
अवध्ये चात्मनि कथं वध्यो भवति कस्यचित् ॥ १२.१५.५६ ॥
सर्व प्राण्यांचा अंतरात्मा अवध्य आहे, यात संशय नाही; अवध्य अशा आत्म्यात कोणी वध्य कसा होईल?
12.15.57
यथा हि पुरुषः शालां पुनः संप्रविशेन्नवाम् ।
एव जीवः शरीराणि तानितानि प्रपद्यते ॥ १२.१५.५७ ॥
जसा माणूस जुने घर सोडून पुन्हा नव्या घरात प्रवेश करतो, तसा जीव एकामागून एक शरीरे धारण करतो.
12.15.58
देहान्पुराणानुत्सृज्य नवान्संप्रतिपद्यते ।
एवं मृत्युमुखं प्राहुर्जना ये तत्त्वदर्शिनः ॥ १२.१५.५८ ॥
जुनी शरीरे सोडून नवी शरीरे प्राप्त करतो; अशा प्रकारे तत्त्वदर्शी लोक याला मृत्यूचे मुख म्हणतात.