મહાભારત · અધ્યાય 12.151
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.151.1
तस्मात्तेऽहं प्रवक्ष्यामि धर्ममावृतचेतसे ।
श्रीमन्महाबलस्तुष्टः स्वयं धर्ममवेक्षसे ॥ १२.१५१.१ ॥
તેથી, આવૃત ચિત્તવાળા તને હું ધર્મ સમજાવીશ. હે મહાબલી, શ્રીમાન, તું પ્રસન્ન થઈને સ્વયં ધર્મને જુએ છે.
12.151.2
पुरस्ताद्दारुणे भूत्वा सुचित्रतरमेव तत् ।
अनुगृह्णाति भूतानि स्वेन वृत्तेन पार्थिवः ॥ १२.१५१.२ ॥
પહેલાં કઠોર થઈને તે અત્યંત વિચિત્ર જ થાય છે. રાજા પોતાના આચરણથી પ્રાણીઓ પર અનુગ્રહ કરે છે.
12.151.3
कृत्स्ने नूनं सदसती इति लोको व्यवस्यति ।
यत्र त्वं तादृशो भूत्वा धर्ममेवानुपश्यसि। ॥ १२.१५१.३ ॥
સમગ્ર લોક ખરેખર સત્ અને અસત્ વિશે આ રીતે નિર્ણય કરે છે; જ્યાં તું એવો થઈને ધર્મને જ જુએ છે.
12.151.4
दर्पं हित्वा पुनश्चापि भोगांश्च तप आस्थितः ।
इत्येतदभिभूतानामद्भुतं जनमेजय ॥ १२.१५१.४ ॥
અભિમાન ત્યજીને, ફરી ભોગોને પણ છોડીને, તપમાં સ્થિત થવું — હે જનમેજય, આ પરાજિતો માટે અદ્ભુત છે.
12.151.5
योऽदुर्बलो भवेद्दाता कृपणो वा तपोधनः ।
अनाश्चर्यं तदित्याहुर्नातिदूरेण वर्तते ॥ १२.१५१.५ ॥
જે દુર્બળ હોવા છતાં દાતા હોય, અથવા કૃપણ હોય, અથવા તપોધન હોય — તેને લોકો અનાશ્ચર્ય કહે છે; તે દૂર નથી.
12.151.6
तप एव हि कार्पण्यं समग्रमसमीक्षितम् ।
तच्चेत्समीक्षयैव स्याद्भवेत्तस्मिंस्तपो गुणः ॥ १२.१५१.६ ॥
તપ જ ખરેખર વિચાર્યા વિના સંપૂર્ણ કૃપણતા છે; જો તે વિચારથી જ હોય, તો તેમાં તપનો ગુણ થાય છે.
12.151.7
यज्ञो दानं दया वेदाः सत्यं च पृथिवीपते ।
पञ्चैतानि पवित्राणि षष्ठं सुचरितं तपः ॥ १२.१५१.७ ॥
યજ્ઞ, દાન, દયા, વેદ અને સત્ય, હે પૃથ્વીપતિ, આ પાંચ પવિત્ર છે; છઠ્ઠું સુચરિત તપ છે.
12.151.8
तदेव राज्ञां परमं पवित्रं जनमेजय ।
तेन सम्यग्गृहीतेन श्रेयांसं धर्ममाप्स्यसि ॥ १२.१५१.८ ॥
હે જનમેજય, એ જ રાજાઓ માટે પરમ પવિત્ર છે; તેને સારી રીતે અપનાવવાથી તને શ્રેષ્ઠ ધર્મ પ્રાપ્ત થશે.
12.151.9
पुण्यदेशाभिगमनं पवित्रं परमं स्मृतम् ।
अत्राप्युदाहरन्तीमां गाथां गीतां ययातिना ॥ १२.१५१.९ ॥
પુણ્ય સ્થાનોએ જવું પરમ પવિત્ર મનાયું છે; આ બાબતે યયાતિએ ગાયેલી આ ગાથા પણ ઉદાહરણ તરીકે આપવામાં આવે છે.
12.151.10
यो मर्त्यः प्रतिपद्येत आयुर्जीवेन वा पुनः ।
यज्ञमेकं ततः कृत्वा तत्संन्यस्य तपश्चरेत् ॥ १२.१५१.१० ॥
જે મનુષ્ય પોતાનું આયુષ્ય કે જીવન ફરી પ્રાપ્ત કરે, તેણે એક યજ્ઞ કરીને પછી તેનો ત્યાગ કરી તપ કરવું.
12.151.11
पुण्यमाहुः कुरुक्षेत्रं कुरुक्षेत्रात्सरस्वतीम् ।
सरस्वत्याश्च तीर्थानि तीर्थेभ्यश्च पृथूदकम् ॥ १२.१५१.११ ॥
કુરુક્ષેત્રને પુણ્ય કહે છે; કુરુક્ષેત્રથી સરસ્વતી; સરસ્વતીનાં તીર્થો, અને તીર્થોમાં પૃથૂદક.
12.151.12
यत्रावगाह्य स्थित्वा च नैनं श्वोमरणं तपेत् ।
महासरः पुष्कराणि प्रभासोत्तरमानसे ॥ १२.१५१.१२ ॥
જ્યાં સ્નાન કરીને ઊભા રહેવાથી આવતી કાલનું મરણ આને પીડતું નથી; ત્યાં મહાસર, પુષ્કરો, પ્રભાસની ઉત્તરે માનસ.
12.151.13
कालोदकं च गन्तासि लब्धायुर्जीविते पुनः ।
सरस्वतीदृषद्वत्योः सेवमानोऽनुसंज्वरेत्।
स्वाध्यायशील एतेषु सर्वेष्वेवमुपस्पृशेत् ॥ १२.१५१.१३ ॥
દીર્ઘાયુષ્ય મેળવીને જીવનમાં ફરી કાલોદકે જવું જોઈએ. સરસ્વતી અને દૃષદ્વતીનું સેવન કરનાર (પાપના) તાવથી મુક્ત થાય છે. સ્વાધ્યાયશીલ વ્યક્તિએ આ સર્વમાં આ રીતે આચમન કરવું.
12.151.14
त्यागधर्मं पवित्राणां संन्यासं मनुरब्रवीत् ॥ १२.१५१.१४ ॥
પવિત્ર લોકો માટે ત્યાગધર્મ અને સંન્યાસ મનુએ કહ્યો.
12.151.15
अत्राप्युदाहरन्तीमाः गाथाः सत्यवता कृताः ।
यथा कुमारः सत्यो वै नैव पुण्यो न पापकृत।
न ह्यस्ति सर्वभूतेषु दुःखमस्मिन्कुतः सुखम् ॥ १२.१५१.१५ ॥
અહીં પણ સત્યવત દ્વારા રચાયેલી આ ગાથાઓ ઉદાહરણરૂપે કહેવાય છે — સત્યવાદી કુમાર પુણ્યવાન પણ નથી અને પાપી પણ નથી. સર્વ પ્રાણીઓમાં દુઃખ જ છે; તો આ સંસારમાં સુખ ક્યાંથી?
12.151.16
एवं प्रकृतिभूतानां सर्वसंसर्गयायिनाम् ।
त्यजतां जीवितं प्रायो निवृत्ते पुण्यपापके। ॥ १२.१५१.१६ ॥
આ રીતે પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન, સર્વ સંસર્ગોમાં ફરનારા, પ્રાયે જીવન ત્યાગનારાઓ માટે — પુણ્ય અને પાપ નિવૃત્ત થતાં (તેઓ મુક્ત થાય છે).
12.151.17
यत्त्वेव राज्ञो ज्यायिष्ठं कार्याणां तद्ब्रवीमि ते ॥ १२.१५१.१७ ॥
પરંતુ રાજા માટે કર્તવ્યોમાં જે સર્વશ્રેષ્ઠ છે તે હું તને કહું છું.
12.151.18
बलेन संविभागैश्च जय स्वर्गं पुनीष्व च ।
यस्यैव बलमोजश्च स धर्मस्य प्रभुर्नरः ॥ १२.१५१.१८ ॥
બળથી અને ન્યાયપૂર્ણ વહેંચણીથી જીત; સ્વર્ગને પવિત્ર કર. જેની પાસે બળ અને ઓજ છે, તે જ માણસ ધર્મનો પ્રભુ છે.
12.151.19
ब्राह्मणानां सुखार्थं त्वं पर्येहि पृथिवीमिमाम् ।
यथैवैतान्पुरा क्षेप्सीस्तथैवैतान्प्रसादय ॥ १२.१५१.१९ ॥
તું બ્રાહ્મણોના સુખ માટે આ પૃથ્વી પર વિચર. પહેલાં તેં જેમ તેમની નિંદા કરી હતી, તેમ હવે તેમને પ્રસન્ન કર.
12.151.20
अपि धिक्क्रियमाणोऽपि तर्ज्यमानोऽप्यनेकधा ।
आत्मनो दर्शनं विद्वान्नाहर्ताऽस्मीति मा क्रुधः।
घटमानः स्वकार्येषु कुरु निःश्रेयसं परम् ॥ १२.१५१.२० ॥
અનેક રીતે નિંદા કે ધમકી મળે તો પણ વિદ્વાને ‘હું દોષી નથી’ એમ માની ક્રોધ ન કરવો. પોતાનાં કર્તવ્યોમાં પ્રયત્નશીલ રહી પરમ કલ્યાણ સાધ.
12.151.21
हिमाग्निघोरसदृशो राजा भवति कश्चन ।
लाङ्गलाशिकल्पो वा भवेदन्यः परंतपः ॥ १२.१५१.२१ ॥
કોઈ રાજા હિમ અને અગ્નિ જેવો ભયંકર બને છે; અથવા બીજો કોઈ હળ ખાનારા જેવો શત્રુઓને તપાવનારો બને છે.
12.151.22
न विशेषेण गन्तव्यमचिकित्सेन वा पुनः ।
न जातु नाहमस्मीति प्रसक्तव्यमसाधुषु ॥ १२.१५१.२२ ॥
ખાસ કરીને ન જવું, ઉપચાર વિના પણ ન જવું. ‘હું કદી નથી’ એમ માની દુષ્ટોમાં આસક્ત ન થવું.
12.151.23
विकर्मणा तप्यमानः पापात्पापः प्रमुच्यते ।
नैतत्कुर्या पुनरिति द्वितीयात्परिमुच्यते ॥ १२.१५१.२३ ॥
ખરાબ કર્મથી સંતપ્ત થતો પાપી પાપથી મુક્ત થાય છે. ‘હું આ ફરી નહીં કરું’ એવા બીજા સંકલ્પથી તે સંપૂર્ણપણે મુક્ત થાય છે.
12.151.24
चरिष्ये धर्ममेवेति तृतीयात्परिमुच्यते ।
शुचिस्तीर्थान्यनुचरन्बहुत्वात्परिमुच्यते ॥ १२.१५१.२४ ॥
‘હું ધર્મનું જ આચરણ કરીશ’ એવા ત્રીજા સંકલ્પથી તે મુક્ત થાય છે. શુચિ થઈને અનેક તીર્થોમાં વિચરવાથી તે ઘણી બાબતોથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત થાય છે.
12.151.25
कल्याणमनुकर्तव्यं पुरुषेण बुभूषता ।
ये सुगन्धीनि सेवन्ते तथागन्धा भवन्ति ते ॥ १२.१५१.२५ ॥
સમૃદ્ધિ ઇચ્છતા મનુષ્યે કલ્યાણકારી આચરણનું અનુકરણ કરવું જોઈએ. જે સુગંધી વસ્તુઓનું સેવન કરે છે, તેઓ પણ તેવા જ સુગંધિત બને છે.
12.151.26
ये दुर्गन्धीनि सेवन्ते तथागन्धा भवन्ति ये ।
तपश्चर्यापरः सत्यं पापाद्विपरिमुच्यते ॥ १२.१५१.२६ ॥
જે દુર્ગંધી વસ્તુઓનું સેવન કરે છે, તેઓ તેવા જ દુર્ગંધિત બને છે. જે ખરેખર તપશ્ચર્યામાં તત્પર રહે છે, તે પાપથી સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે.
12.151.27
संवत्सरमुपास्याग्निमभिशस्तः प्रमुच्यते ।
त्रीणि वर्षाण्युपास्याग्निं भ्रूणहा विप्रमुच्यते ॥ १२.१५१.२७ ॥
એક વર્ષ અગ્નિની ઉપાસના કરીને આરોપી મનુષ્ય મુક્ત થાય છે. ત્રણ વર્ષ અગ્નિની ઉપાસના કરીને ભ્રૂણહત્યા કરનાર બ્રાહ્મણ મુક્ત થાય છે.
12.151.28
महासरः पुष्कराणि प्रभासोत्तरमानसे ।
अभ्येत्य योजनशतं भ्रूणहा विप्रमुच्यते ॥ १२.१५१.२८ ॥
મહાસરોવર, પુષ્કર તીર્થો, પ્રભાસ અને ઉત્તર માનસ સરોવર પાસે સો યોજન દૂરથી પહોંચીને ભ્રૂણહત્યા કરનાર બ્રાહ્મણ મુક્ત થાય છે.
12.151.29
यावतः प्राणिनो हन्यात्तज्जातीयांस्तु तावतः ।
प्रमीयमाणानुन्मोच्य प्राणिहा विप्रमुच्यते ॥ १२.१५१.२९ ॥
જેટલાં પ્રાણીઓની હત્યા કરી, તેટલાં જ તે જ જાતિનાં, મરણાવસ્થાએ પહોંચેલાં પ્રાણીઓને મુક્ત કરીને પ્રાણહત્યા કરનાર મુક્ત થાય છે.
12.151.30
अपि चाप्सु निमज्जेत जपंस्त्रिरघमर्षणम् ।
यथाऽश्वमेधावभृथस्तथा तन्मनुरब्रवीत् ॥ १२.१५१.३० ॥
પાણીમાં ડૂબકી મારીને ત્રણ વાર અઘમર્ષણ મંત્રનો જપ કરવો જોઈએ. અશ્વમેધ યજ્ઞના અવભૃથ સ્નાનના ફળ જેવું જ આ ફળ છે, એમ મનુએ કહ્યું છે.
12.151.31
क्षिप्रं प्रणुदते पापं सत्कारं लभते तथा ।
अपि चैनं प्रसीदन्ति भूतानि जडमूकवत् ॥ १२.१५१.३१ ॥
તે ઝડપથી પાપને દૂર કરે છે અને એ જ રીતે સન્માન મેળવે છે. જડ અને મૂંગા જીવોની જેમ પ્રાણીઓ પણ તેના પર પ્રસન્ન રહે છે.
12.151.32
बृहस्पतिं देवगुरुं सुरासुराः ।
समेत्य सर्वे नृपते त्वयुज्जत।
धर्मे फलं हेतुकृते महर्षे ।
तथेतरस्मिन्नरके पापलोक्ये ॥ १२.१५१.३२ ॥
હે રાજન, દેવગુરુ બૃહસ્પતિ પાસે દેવો અને અસુરો બધા ભેગા થયા. હે મહર્ષિ, ધર્મનું ફળ હેતુથી થાય છે; તેમ જ બીજા, પાપલોકના નરકમાં પણ.
12.151.33
उभे तु यस्य सुकृते भवेतां ।
किं तत्तयोस्तत्र जयोत्तरं स्यात्।
आचक्ष्व तत्कर्मफलं महर्षे ।
कथं पापं नुदते धर्मशीलः ॥ १२.१५१.३३ ॥
જેના બંને સુકૃત હોય, તે બંનેમાંથી ત્યાં કોને શ્રેષ્ઠ જય મળશે? હે મહર્ષિ, તે કર્મફળ કહો; ધર્મશીલ માણસ પાપ કેવી રીતે દૂર કરે છે?
12.151.34
कृत्वा पापं पूर्वमबुद्धिपूर्वं ।
पुण्यानि चेत्कुरुते बुद्धिपूर्वम्।
स तत्पापं नुदते कर्मशीलो ।
वासो यथा मलिनं क्षारयुक्त्या ॥ १२.१५१.३४ ॥
પહેલાં અજાણતાં પાપ કરીને, પછી બુદ્ધિપૂર્વક પુણ્ય કરે, તો તે કર્મશીલ માણસ એ પાપ દૂર કરે છે; ક્ષારના ઉપાયથી મેલું વસ્ત્ર સાફ થાય તેમ.
12.151.35
पापं कृत्वा हि मन्येत नाहमस्तीति पुरुषः ।
चिकीर्षेदेव कल्याणं श्रद्दधानोऽनसूयकः ॥ १२.१५१.३५ ॥
પાપ કરીને પણ માણસે 'હું નથી' એમ ન માનવું; શ્રદ્ધાવાન અને ઈર્ષ્યારહિત થઈને કલ્યાણ જ કરવાની ઇચ્છા રાખવી.
12.151.36
छिद्राणि वसनस्येव साधुना संवृणोति सः ।
यः पापं पुरुषः कृत्वा कल्याणमभिपद्यते ॥ १२.१५१.३६ ॥
વસ્ત્રનાં છિદ્રોને સારા દોરાથી ઢાંકે તેમ, પાપ કરીને જે માણસ કલ્યાણ પામે છે, તે એ છિદ્રો ઢાંકે છે.
12.151.37
आदित्यः पुनरुद्यन्वा तमः सर्वं व्यपोहति ।
कल्याणमाचरन्नेवं सर्वपापं व्यपोहति ॥ १२.१५१.३७ ॥
સૂર્ય ફરી ઉદય પામીને જેમ સઘળા અંધકારને દૂર કરે છે, તેમ કલ્યાણકારી આચરણ કરનાર સર્વ પાપોને દૂર કરે છે.
12.151.38
एवमुक्त्वा तु राजानमिन्द्रोतो जनमेजयम् ।
याजयामास विधिवद्वाजिमेधेन शौनकः ॥ १२.१५१.३८ ॥
આ રીતે રાજા જનમેજયને કહીને ઇન્દ્રોતના પુત્ર શૌનકે વિધિપૂર્વક તેમની પાસે અશ્વમેધ યજ્ઞ કરાવ્યો.
12.151.39
ततः स राजा व्यपनीतकल्मषः ।
श्रिया युतः प्रज्वलितोऽनुरूपया।
विवेश राज्यं स्वममित्रकर्शनो ।
यथा दिवं पूर्णवपुर्निशाकरः ॥ १२.१५१.३९ ॥
ત્યારે પાપમલથી મુક્ત થયેલા, યોગ્ય શોભાથી ઝળહળતા, શત્રુઓનું દમન કરનાર તે રાજાએ પોતાના રાજ્યમાં પ્રવેશ કર્યો, જેમ પૂર્ણ દેહવાળો ચંદ્ર આકાશમાં પ્રવેશે.