महाभारत · अध्याय 12.151
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.151.1
तस्मात्तेऽहं प्रवक्ष्यामि धर्ममावृतचेतसे ।
श्रीमन्महाबलस्तुष्टः स्वयं धर्ममवेक्षसे ॥ १२.१५१.१ ॥
म्हणून, आवृत चित्त असलेल्या तुला मी धर्म सांगेन. हे महाबली, श्रीमान, तू संतुष्ट होऊन स्वतः धर्माकडे पाहतोस.
12.151.2
पुरस्ताद्दारुणे भूत्वा सुचित्रतरमेव तत् ।
अनुगृह्णाति भूतानि स्वेन वृत्तेन पार्थिवः ॥ १२.१५१.२ ॥
पूर्वी कठोर होऊन ते अत्यंत विचित्रच होते. राजा आपल्या आचरणाने प्राण्यांवर अनुग्रह करतो.
12.151.3
कृत्स्ने नूनं सदसती इति लोको व्यवस्यति ।
यत्र त्वं तादृशो भूत्वा धर्ममेवानुपश्यसि। ॥ १२.१५१.३ ॥
संपूर्ण लोक निश्चितपणे सत् आणि असत् याबाबत असा निर्णय करतो; जेथे तू तसा होऊन धर्मालाच पाहतोस.
12.151.4
दर्पं हित्वा पुनश्चापि भोगांश्च तप आस्थितः ।
इत्येतदभिभूतानामद्भुतं जनमेजय ॥ १२.१५१.४ ॥
अभिमान सोडून, पुन्हा भोगही सोडून, तपात स्थिर होणे — हे जनमेजया, हे पराभूतांसाठी अद्भुत आहे.
12.151.5
योऽदुर्बलो भवेद्दाता कृपणो वा तपोधनः ।
अनाश्चर्यं तदित्याहुर्नातिदूरेण वर्तते ॥ १२.१५१.५ ॥
जो दुर्बल असूनही दाता असतो, किंवा कृपण असतो, किंवा तपोधन असतो — त्याला ते अनाश्चर्य म्हणतात; ते दूर नसते.
12.151.6
तप एव हि कार्पण्यं समग्रमसमीक्षितम् ।
तच्चेत्समीक्षयैव स्याद्भवेत्तस्मिंस्तपो गुणः ॥ १२.१५१.६ ॥
तप हेच खरोखर विचार न केलेले पूर्ण कृपणपण आहे; ते विचाराने झाले तर त्यात तपाचा गुण येतो.
12.151.7
यज्ञो दानं दया वेदाः सत्यं च पृथिवीपते ।
पञ्चैतानि पवित्राणि षष्ठं सुचरितं तपः ॥ १२.१५१.७ ॥
यज्ञ, दान, दया, वेद आणि सत्य, हे पृथ्वीपते, ही पाच पवित्र आहेत; सहावे सुचरित तप आहे.
12.151.8
तदेव राज्ञां परमं पवित्रं जनमेजय ।
तेन सम्यग्गृहीतेन श्रेयांसं धर्ममाप्स्यसि ॥ १२.१५१.८ ॥
हे जनमेजया, तेच राजांसाठी परम पवित्र आहे; ते नीट स्वीकारल्यास तुला श्रेष्ठ धर्म प्राप्त होईल.
12.151.9
पुण्यदेशाभिगमनं पवित्रं परमं स्मृतम् ।
अत्राप्युदाहरन्तीमां गाथां गीतां ययातिना ॥ १२.१५१.९ ॥
पुण्यस्थळांकडे जाणे हे परम पवित्र मानले गेले आहे; या संदर्भात ययातीने गायलेली ही गाथा लोक उदाहरण म्हणून देतात.
12.151.10
यो मर्त्यः प्रतिपद्येत आयुर्जीवेन वा पुनः ।
यज्ञमेकं ततः कृत्वा तत्संन्यस्य तपश्चरेत् ॥ १२.१५१.१० ॥
जो मर्त्य आपले आयुष्य किंवा जीवन पुन्हा मिळवतो, त्याने एक यज्ञ करून नंतर तो त्यागून तप करावे.
12.151.11
पुण्यमाहुः कुरुक्षेत्रं कुरुक्षेत्रात्सरस्वतीम् ।
सरस्वत्याश्च तीर्थानि तीर्थेभ्यश्च पृथूदकम् ॥ १२.१५१.११ ॥
कुरुक्षेत्राला पुण्य म्हणतात; कुरुक्षेत्रापासून सरस्वती; सरस्वतीची तीर्थे, आणि तीर्थांमध्ये पृथूदक.
12.151.12
यत्रावगाह्य स्थित्वा च नैनं श्वोमरणं तपेत् ।
महासरः पुष्कराणि प्रभासोत्तरमानसे ॥ १२.१५१.१२ ॥
जेथे स्नान करून उभे राहिल्यास उद्याचे मरण याला पीडत नाही; तेथे महासर, पुष्करे, प्रभासाच्या उत्तरेकडील मानस.
12.151.13
कालोदकं च गन्तासि लब्धायुर्जीविते पुनः ।
सरस्वतीदृषद्वत्योः सेवमानोऽनुसंज्वरेत्।
स्वाध्यायशील एतेषु सर्वेष्वेवमुपस्पृशेत् ॥ १२.१५१.१३ ॥
दीर्घायुष्य लाभलेल्याने पुन्हा आयुष्यात कालोदकाला जावे. सरस्वती आणि दृषद्वती यांची सेवा करणारा (पाप-)ज्वरापासून मुक्त होतो. स्वाध्यायशील व्यक्तीने या सर्वांमध्ये याच प्रकारे आचमन करावे.
12.151.14
त्यागधर्मं पवित्राणां संन्यासं मनुरब्रवीत् ॥ १२.१५१.१४ ॥
पवित्र लोकांसाठी त्यागधर्म आणि संन्यास मनूने सांगितला.
12.151.15
अत्राप्युदाहरन्तीमाः गाथाः सत्यवता कृताः ।
यथा कुमारः सत्यो वै नैव पुण्यो न पापकृत।
न ह्यस्ति सर्वभूतेषु दुःखमस्मिन्कुतः सुखम् ॥ १२.१५१.१५ ॥
येथेही सत्यवताने रचलेल्या या गाथा उदाहरणादाखल सांगतात — सत्यवादी कुमार पुण्यवानही नाही आणि पापीही नाही. सर्व भूतांमध्ये दुःखच आहे; मग या जगात सुख कुठून?
12.151.16
एवं प्रकृतिभूतानां सर्वसंसर्गयायिनाम् ।
त्यजतां जीवितं प्रायो निवृत्ते पुण्यपापके। ॥ १२.१५१.१६ ॥
अशा प्रकारे प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेल्या, सर्व संसर्गांत फिरणाऱ्या, बहुधा जीवन त्यागणाऱ्यांसाठी — पुण्य व पाप निवृत्त झाल्यावर (ते मुक्त होतात).
12.151.17
यत्त्वेव राज्ञो ज्यायिष्ठं कार्याणां तद्ब्रवीमि ते ॥ १२.१५१.१७ ॥
परंतु राजासाठी कर्तव्यांमध्ये जे सर्वश्रेष्ठ आहे ते मी तुला सांगतो.
12.151.18
बलेन संविभागैश्च जय स्वर्गं पुनीष्व च ।
यस्यैव बलमोजश्च स धर्मस्य प्रभुर्नरः ॥ १२.१५१.१८ ॥
बळाने आणि योग्य वाटणीने जिंक; स्वर्ग पवित्र कर. ज्याच्याजवळ बळ आणि ओज आहे, तोच माणूस धर्माचा प्रभू आहे.
12.151.19
ब्राह्मणानां सुखार्थं त्वं पर्येहि पृथिवीमिमाम् ।
यथैवैतान्पुरा क्षेप्सीस्तथैवैतान्प्रसादय ॥ १२.१५१.१९ ॥
तू ब्राह्मणांच्या सुखासाठी या पृथ्वीवर संचार कर. पूर्वी जसे तू त्यांची निंदा केलीस, तसेच आता त्यांना प्रसन्न कर.
12.151.20
अपि धिक्क्रियमाणोऽपि तर्ज्यमानोऽप्यनेकधा ।
आत्मनो दर्शनं विद्वान्नाहर्ताऽस्मीति मा क्रुधः।
घटमानः स्वकार्येषु कुरु निःश्रेयसं परम् ॥ १२.१५१.२० ॥
अनेक प्रकारे निंदा किंवा धमकी मिली तरी विद्वानाने ‘मी अपराधी नाही’ असे मानून क्रोध करू नये. आपल्या कर्तव्यांत प्रयत्नशील राहून परम कल्याण साध.
12.151.21
हिमाग्निघोरसदृशो राजा भवति कश्चन ।
लाङ्गलाशिकल्पो वा भवेदन्यः परंतपः ॥ १२.१५१.२१ ॥
कोणी राजा हिम आणि अग्नीसारखा भयंकर होतो; किंवा दुसरा कोणी नांगर खाणाऱ्यासारखा शत्रूंना तापवणारा होतो.
12.151.22
न विशेषेण गन्तव्यमचिकित्सेन वा पुनः ।
न जातु नाहमस्मीति प्रसक्तव्यमसाधुषु ॥ १२.१५१.२२ ॥
विशेषतः जाऊ नये, उपचाराशिवायही जाऊ नये. ‘मी कधीच नाही’ असे मानून दुष्टांमध्ये आसक्त होऊ नये.
12.151.23
विकर्मणा तप्यमानः पापात्पापः प्रमुच्यते ।
नैतत्कुर्या पुनरिति द्वितीयात्परिमुच्यते ॥ १२.१५१.२३ ॥
वाईट कर्माने पश्चात्ताप पावणारा पापी पापापासून मुक्त होतो. ‘हे मी पुन्हा करणार नाही’ अशा दुसऱ्या निश्चयाने तो पूर्णपणे मुक्त होतो.
12.151.24
चरिष्ये धर्ममेवेति तृतीयात्परिमुच्यते ।
शुचिस्तीर्थान्यनुचरन्बहुत्वात्परिमुच्यते ॥ १२.१५१.२४ ॥
‘मी धर्माचेच आचरण करीन’ अशा तिसऱ्या निश्चयाने तो मुक्त होतो. शुचिर्भूत होऊन अनेक तीर्थांमध्ये संचार केल्याने तो पुष्कळ बाबींपासून पूर्णपणे मुक्त होतो.
12.151.25
कल्याणमनुकर्तव्यं पुरुषेण बुभूषता ।
ये सुगन्धीनि सेवन्ते तथागन्धा भवन्ति ते ॥ १२.१५१.२५ ॥
समृद्धी इच्छिणाऱ्या माणसाने कल्याणकारक आचरणाचे अनुकरण करावे. जे सुगंधी पदार्थांचे सेवन करतात, ते स्वतःही तसेच सुगंधी होतात.
12.151.26
ये दुर्गन्धीनि सेवन्ते तथागन्धा भवन्ति ये ।
तपश्चर्यापरः सत्यं पापाद्विपरिमुच्यते ॥ १२.१५१.२६ ॥
जे दुर्गंधी पदार्थांचे सेवन करतात, ते तसेच दुर्गंधी होतात. जो खरोखर तपश्चर्येत तत्पर असतो, तो पापापासून पूर्णपणे मुक्त होतो.
12.151.27
संवत्सरमुपास्याग्निमभिशस्तः प्रमुच्यते ।
त्रीणि वर्षाण्युपास्याग्निं भ्रूणहा विप्रमुच्यते ॥ १२.१५१.२७ ॥
एक वर्ष अग्नीची उपासना करून आरोपित मनुष्य मुक्त होतो. तीन वर्षे अग्नीची उपासना करून भ्रूणहत्या केलेला ब्राह्मण मुक्त होतो.
12.151.28
महासरः पुष्कराणि प्रभासोत्तरमानसे ।
अभ्येत्य योजनशतं भ्रूणहा विप्रमुच्यते ॥ १२.१५१.२८ ॥
महासरोवर, पुष्कर तीर्थ, प्रभास आणि उत्तर मानस सरोवर येथे शंभर योजने दूरून पोहोचून भ्रूणहत्या केलेला ब्राह्मण मुक्त होतो.
12.151.29
यावतः प्राणिनो हन्यात्तज्जातीयांस्तु तावतः ।
प्रमीयमाणानुन्मोच्य प्राणिहा विप्रमुच्यते ॥ १२.१५१.२९ ॥
जितक्या प्राण्यांची हत्या केली, तितक्याच त्याच जातीच्या मरणाच्या मार्गावर असलेल्या प्राण्यांना मुक्त करून प्राणहत्या करणारा मुक्त होतो.
12.151.30
अपि चाप्सु निमज्जेत जपंस्त्रिरघमर्षणम् ।
यथाऽश्वमेधावभृथस्तथा तन्मनुरब्रवीत् ॥ १२.१५१.३० ॥
पाण्यात बुडी मारून तीनदा अघमर्षण मंत्राचा जप करावा. अश्वमेध यज्ञाच्या अवभृथ स्नानाच्या फलासारखेच हे फळ आहे, असे मनूने सांगितले आहे.
12.151.31
क्षिप्रं प्रणुदते पापं सत्कारं लभते तथा ।
अपि चैनं प्रसीदन्ति भूतानि जडमूकवत् ॥ १२.१५१.३१ ॥
तो लवकर पाप दूर करतो आणि सन्मान मिळवतो. जड आणि मुक्यांप्रमाणे प्राणीही त्याच्यावर प्रसन्न राहतात.
12.151.32
बृहस्पतिं देवगुरुं सुरासुराः ।
समेत्य सर्वे नृपते त्वयुज्जत।
धर्मे फलं हेतुकृते महर्षे ।
तथेतरस्मिन्नरके पापलोक्ये ॥ १२.१५१.३२ ॥
हे राजा, देवगुरू बृहस्पतींकडे देव आणि असुर सर्व एकत्र आले. हे महर्षे, धर्माचे फळ हेतूने होते; तसेच दुसऱ्या, पापलोकातील नरकातही.
12.151.33
उभे तु यस्य सुकृते भवेतां ।
किं तत्तयोस्तत्र जयोत्तरं स्यात्।
आचक्ष्व तत्कर्मफलं महर्षे ।
कथं पापं नुदते धर्मशीलः ॥ १२.१५१.३३ ॥
ज्याच्या दोन्ही सुकृतं असतील, त्या दोघांपैकी तिथे कोणाला श्रेष्ठ विजय मिळेल? हे महर्षे, ते कर्मफळ सांगा; धर्मशील माणूस पाप कसे दूर करतो?
12.151.34
कृत्वा पापं पूर्वमबुद्धिपूर्वं ।
पुण्यानि चेत्कुरुते बुद्धिपूर्वम्।
स तत्पापं नुदते कर्मशीलो ।
वासो यथा मलिनं क्षारयुक्त्या ॥ १२.१५१.३४ ॥
आधी नकळत पाप करून, नंतर जाणीवपूर्वक पुण्य केले तर तो कर्मशील माणूस ते पाप दूर करतो; क्षाराच्या युक्तीने मळका वस्त्र स्वच्छ होतो तसे.
12.151.35
पापं कृत्वा हि मन्येत नाहमस्तीति पुरुषः ।
चिकीर्षेदेव कल्याणं श्रद्दधानोऽनसूयकः ॥ १२.१५१.३५ ॥
पाप करूनही माणसाने 'मी नाही' असे मानू नये; श्रद्धाळू आणि मत्सरहीन होऊन कल्याणच करण्याची इच्छा धरावी.
12.151.36
छिद्राणि वसनस्येव साधुना संवृणोति सः ।
यः पापं पुरुषः कृत्वा कल्याणमभिपद्यते ॥ १२.१५१.३६ ॥
वस्त्रातील छिद्रे जशी चांगल्या धाग्याने झाकली जातात, तसेच पाप करून जो माणूस कल्याण मिळवतो, तो ती छिद्रे झाकतो.
12.151.37
आदित्यः पुनरुद्यन्वा तमः सर्वं व्यपोहति ।
कल्याणमाचरन्नेवं सर्वपापं व्यपोहति ॥ १२.१५१.३७ ॥
सूर्य पुन्हा उगवून जसा सर्व अंधार दूर करतो, तसेच कल्याणकारक आचरण करणारा मनुष्य सर्व पाप दूर करतो.
12.151.38
एवमुक्त्वा तु राजानमिन्द्रोतो जनमेजयम् ।
याजयामास विधिवद्वाजिमेधेन शौनकः ॥ १२.१५१.३८ ॥
असे जनमेजय राजाला सांगून इन्द्रोताचा पुत्र शौनक याने विधिपूर्वक त्याच्याकडून अश्वमेध यज्ञ करवला.
12.151.39
ततः स राजा व्यपनीतकल्मषः ।
श्रिया युतः प्रज्वलितोऽनुरूपया।
विवेश राज्यं स्वममित्रकर्शनो ।
यथा दिवं पूर्णवपुर्निशाकरः ॥ १२.१५१.३९ ॥
नंतर ते पापमुक्त झालेले, अनुरूप शोभेने तेजस्वी झालेले, शत्रूंचे दमन करणारे राजे आपल्या राज्यात प्रविष्ट झाले, जसा पूर्ण बिंबाचा चंद्र आकाशात प्रवेश करतो.