महाभारत · अध्याय 12.152
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.152.1
कच्चित्पितामहेनासीच्छ्रुवं वा दृष्टमेव च ।
कच्चिन्मर्त्यो मृतो राजन्पुनरुज्जीवितोऽभवत् ॥ १२.१५२.१ ॥
हे राजा, पितामहांनी कधी ऐकले किंवा पाहिले आहे का, की मृत मनुष्य पुन्हा जिवंत झाला?
12.152.2
शृणु पार्थ यथावृत्तमितिहासं पुरातनम् ।
गृध्रजम्बुकसंवादं यो वृत्तो वैदिशे पुरे ॥ १२.१५२.२ ॥
हे पार्था, वैदिश नगरात घडलेला प्राचीन इतिहास ऐक; गिधाड आणि कोल्ह्याचा संवाद.
12.152.3
कस्यचिद्ब्राह्मणस्यासीद्दुःखलब्धः सुतो मृतः ।
बाल एव विशालाक्षो बालग्रहनिपीडितः ॥ १२.१५२.३ ॥
एका ब्राह्मणाचा पुत्र, जो मोठ्या कष्टाने लाभला होता, तो मरण पावला; तो बालकच होता, विशाल डोळ्यांचा, बालग्रहाने पीडित.
12.152.4
दुःखिताः केचिदादाय बालमप्राप्तयोवनम् ।
कुलसर्वस्वभूतं वै रुदन्तः शोककर्शिताः ॥ १२.१५२.४ ॥
काही दुःखी लोक, यौवन न आलेल्या, कुलाचे सर्वस्व असलेल्या त्या बालकाला उचलून, रडत, शोकाने कृश होऊन.
12.152.5
बालं मृतं गृहीत्वाऽथ श्मशानाभिमुखाः स्थिताः ।
अङ्गेनाङ्गं समाक्रस्य रुरुदुर्भृशदुःखिताः ॥ १२.१५२.५ ॥
मृत बालकाला घेऊन ते स्मशानाकडे तोंड करून उभे राहिले; अवयवाला अवयव जोडून ते अत्यंत दुःखाने रडू लागले.
12.152.6
शोचन्तस्तस्य पूर्वोक्तान्भाषितांश्चासकृत्पुनः ।
तं बालं भूतले क्षिप्य प्रतिगन्तुं न शक्नुयुः ॥ १२.१५२.६ ॥
त्या बालकाबद्दल पूर्वी बोललेले शब्द वारंवार आठवून शोक करत, त्या बालकाला जमिनीवर ठेवून ते परत जाऊ शकले नाहीत.
12.152.7
तेषां रुदितशब्देन गृध्रोऽभ्येत्य वचोऽब्रवीत् ।
प्रेतात्मकमिमंकाले त्यक्त्वा गच्छत माचिरम् ॥ १२.१५२.७ ॥
त्यांचा रडण्याचा आवाज ऐकून एक गिधाड जवळ येऊन म्हणाले, 'प्रेतरूप असलेल्या या बालकाला इथेच सोडून लवकर निघून जा, विलंब करू नका.'
12.152.8
इह पुंसां सहस्राणि स्त्रीसहस्राणि चैव ह ।
समानीतानि कालेन हित्वा वै यान्ति बान्धवाः ॥ १२.१५२.८ ॥
येथे काळाने एकत्र आणलेले हजारो पुरुष आणि हजारो स्त्रिया आहेत; पण नातेवाईक त्यांना सोडून निघून जातात.
12.152.9
संपश्यत जगत्सर्वं सुखदुःखैरधिष्ठितम् ।
संयोगो विप्रयोगश्च पर्यायेणोपलभ्यते ॥ १२.१५२.९ ॥
पाहा, हे सारे जग सुख-दुःखांनी व्यापलेले आहे; संयोग आणि वियोग क्रमाक्रमाने अनुभवास येतात.
12.152.10
गृहीत्वा ये च गच्छन्ति येऽनुयान्ति च तान्मृतान् ।
तेऽप्यायुषः प्रमाणेन स्वेन गच्छन्ति जन्तवः ॥ १२.१५२.१० ॥
मृतांना घेऊन जाणारे आणि त्यांच्या मागे जाणारे, तेही आपापल्या आयुष्याच्या मर्यादेनुसार निघून जातात.
12.152.11
अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन्गृध्रगोमायुसंकुले ।
कङ्कालबहुले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे ॥ १२.१५२.११ ॥
गिधाडे आणि कोल्ह्यांनी भरलेल्या, सांगाड्यांनी भरलेल्या, भयंकर आणि सर्व प्राण्यांना भय देणाऱ्या या स्मशानात आता थांबणे पुरे.
12.152.12
न पुनर्जीवितः कश्चित्कालधर्ममुपागतः ।
प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीदृशी ॥ १२.१५२.१२ ॥
कालधर्माला प्राप्त झालेला कोणीही पुन्हा जिवंत होत नाही; तो प्रिय असो वा द्वेष्य; प्राण्यांची गती अशीच आहे.
12.152.13
सर्वेण खलु मर्तव्यं मर्त्यलोके प्रसूयता ।
कृतान्तविहिते मार्गे मृतं को जीवयिष्यति ॥ १२.१५२.१३ ॥
या मर्त्यलोकात जन्मलेल्या सर्वांना निश्चितच मरावे लागते. कृतांताने ठरवलेल्या मार्गावर गेलेल्या मृताला कोण जिवंत करील?
12.152.14
दिशान्तोपचितो यावदस्तं गच्छति भास्करः ।
गम्यतां स्वमधिष्ठानं सुतस्नेहं विसृज्य वै ॥ १२.१५२.१४ ॥
दिशांच्या टोकाला एकवटलेला सूर्य जोपर्यंत अस्ताला जातो, तोपर्यंत पुत्रस्नेह सोडून आपल्या स्थानी जा.
12.152.15
ततो गृध्रवचः श्रुत्वा विक्रोशन्तस्तदा नृप ।
बान्धवास्तेऽभ्यगच्छन्त पुत्रमुत्सृज्य भूतले ॥ १२.१५२.१५ ॥
हे राजा! तेव्हा गिधाडाचे शब्द ऐकून आक्रोश करत बांधव पुत्राला भूमीवर सोडून निघून गेले.
12.152.16
विनिश्चित्याथ च तदा विक्रोशन्तस्ततस्ततः ।
मृत इत्येव गच्छन्तो निराशास्तस्य दर्शने ॥ १२.१५२.१६ ॥
मग त्यांनी निश्चय करून, इकडेतिकडे आक्रोश करत 'हा मेला' असे म्हणत, त्याला पाहण्याची आशा सोडून निघून गेले.
12.152.17
निश्चितार्थाश्च ते सर्वे संत्यजन्तः स्वमात्मजम् ।
निराशा जीविते तस्य मार्गमावृत्य धिष्ठिताः ॥ १२.१५२.१७ ॥
ते सर्वजण निश्चय करून, स्वतःच्या पुत्राचा त्याग करत, त्याच्या जीवनाची आशा सोडून, मार्ग अडवून उभे राहिले.
12.152.18
ध्वाङ्क्षपक्षसवर्णस्तु बिलान्निःसृत्य जम्बुकः ।
गच्छमानान्स्म तानाह निर्घृणाः खलु मानुषाः ॥ १२.१५२.१८ ॥
कावळ्याच्या पंखाच्या रंगाचा तो कोल्हा बिळातून बाहेर येऊन, जाणाऱ्या लोकांना म्हणाला — "माणसे खरोखर निर्दय असतात."
12.152.19
आदित्योऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत मा भयम् ।
बहुरूपो मुहूर्ताच्च जीवेदपि च बालकः ॥ १२.१५२.१९ ॥
सूर्य येथे उदित होऊन उभा आहे, हे मूर्खांनो! स्नेह दाखवा, भिऊ नका. हा बालक क्षणार्धात बहुरूप धारण करून जिवंत होऊ शकतो.
12.152.20
दर्भान्भूमौ विनिक्षिप्य पुत्रस्नेहविनाकृताः ।
श्मशाने सुतमुत्सृज्य कस्माद्गच्छत निर्घृणाः ॥ १२.१५२.२० ॥
दर्भ जमिनीवर ठेवून, पुत्रस्नेहाविना, स्मशानात पुत्राला सोडून, हे निर्दयांनो, का जात आहात?
12.152.21
न वोऽस्त्यस्मिन्सुते स्नेहो बाले मधुरभाषिणि ।
यस्य भाषितमात्रेण प्रसादमधिगच्छत ॥ १२.१५२.२१ ॥
या मधुरभाषी बालकावर तुमचा स्नेह नाही; ज्याच्या केवळ बोलण्यानेही तुम्हाला प्रसाद मिळाला असता.
12.152.22
न पश्यध्वं सुतस्नेहो यादृशः पशुपक्षिणाम् ।
न तेषां धारयित्वा तान्कश्चिदस्ति फलागमः ॥ १२.१५२.२२ ॥
पशु-पक्ष्यांमध्ये असलेला पुत्रस्नेह तुम्ही पाहत नाही का? त्यांचे पालनपोषण करण्यात काही फल मिळत नाही का?
12.152.23
चतुष्पात्पक्षिकीटानां प्राणिनां स्नेहसङ्गिनाम् ।
परलोकगतिस्थानां मुनियज्ञक्रियामिव ॥ १२.१५२.२३ ॥
चतुष्पाद प्राणी, पक्षी व कीटक, स्नेहबद्ध प्राणी — परलोकगतीत स्थानी असलेले — ते जणू मुनींच्या यज्ञक्रियेसारखे आहेत.
12.152.24
तेषां पुत्राभिरामाणामिह लोके परत्र च ।
न गुणो दृश्यते कश्चित्प्रजाः संधारयन्ति च ॥ १२.१५२.२४ ॥
पुत्रांनी आनंदित होणाऱ्या त्या प्राण्यांमध्ये इहलोकी व परलोकी कोणताही गुण दिसत नाही; तरीही ते आपल्या संततीचे पालन करतात.
12.152.25
अपश्यतां प्रियान्पुत्रान्येषां शोको न तिष्ठति ।
न ते पोषणसंप्रीता मातापितर एव हि ॥ १२.१५२.२५ ॥
प्रिय पुत्र दिसत नाहीत त्यांचा शोक टिकत नाही; पालनपोषणात आनंद मानणारे माता-पिताही खरोखर तसे नसतात.
12.152.26
मानुषाणां कुतः स्नेहो येषां शोको न विद्यते ।
इमं कुलकरं पुत्रं त्यक्त्वा क्व नु गमिष्यथ ॥ १२.१५२.२६ ॥
ज्यांना शोक नाही अशा माणसांत स्नेह कुठून? या कुलधारक पुत्राला सोडून तुम्ही कुठे जाल?
12.152.27
चिरं मुञ्चत बाष्पं च चिरं स्नेहेनन पश्यत ।
एवंविधानि हीष्टानि दुस्त्यजानि विशेषतः ॥ १२.१५२.२७ ॥
दीर्घकाळ अश्रू ढाळा; दीर्घकाळ स्नेहाने पाहा. अशा प्रिय गोष्टी, विशेषतः, सोडणे कठीण असते.
12.152.28
क्षीणस्याथामिशस्तस्य श्मशानाभिमुखस्य च ।
बान्धवा यत्र तिष्ठति तत्रान्यो नाधितिष्ठति ॥ १२.१५२.२८ ॥
क्षीण झालेल्या, दुःखाने वेढलेल्या, स्मशानाकडे तोंड केलेल्या त्याच्याजवळ नातेवाईक उभे राहतात तिथे दुसरा कोणी उभा राहत नाही.
12.152.29
सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वः स्नेहं च विन्दति ।
तिर्यग्योनिष्वपि संतां स्नेहं पश्यत यादृशम् ॥ १२.१५२.२९ ॥
सर्वांना आपले प्राण प्रिय असतात; सर्वजण स्नेह अनुभवतात. पशुयोनींमध्येही संततीविषयी कसा स्नेह असतो ते पाहा.
12.152.30
त्यक्त्वा कथं गच्छथेमं पद्मलोलायतेक्षणम् ।
यथा नवोद्वाहकृतं स्नानमाल्यविभूषितम्। ॥ १२.१५२.३० ॥
कमळासारखे चंचल, विशाल नेत्र असलेल्या या पुत्राला सोडून तुम्ही कसे जाल? नव्या विवाहासाठी स्नान करून माळांनी सजवलेल्या माणसासारखा तो आहे.
12.152.31
जम्बुकस्य वचः श्रुत्वा कृपणं परिदेवतः ।
न्यवर्तन्त तदा सर्वे बालार्थं ते स्म मानुषाः ॥ १२.१५२.३१ ॥
कोल्ह्याचे दीन विलाप-वचन ऐकून तेव्हा ती सर्व माणसे बालकासाठी परत फिरली.
12.152.32
अहो बत नृशंसेन जम्बुकेनाल्पमेधसा ।
क्षुद्रेणोक्ता हीनसत्वा मानुषाः किं निवर्तथ ॥ १२.१५२.३२ ॥
अरेरे! क्रूर, अल्पबुद्धी आणि क्षुद्र कोल्ह्याच्या बोलण्याने, भ्याड माणसांनो, तुम्ही का परत फिरता?
12.152.33
पञ्चभूतपरित्यक्तं शुष्कं काष्ठत्वमागतम् ।
कस्माच्छोचथ निश्चेष्टमात्मानं किं न शोचथ ॥ १२.१५२.३३ ॥
पंचमहाभूतांनी सोडलेल्या, सुकून लाकडासारख्या झालेल्या या निश्चेष्ट देहासाठी तुम्ही का शोक करता? स्वतःच्या आत्म्यासाठी का शोक करत नाही?
12.152.34
तपः कुरुत वै तीव्रं मुच्यध्वं येन किल्बिषात् ।
तपसा लभ्यते सर्वं विलापः किं करिष्यति ॥ १२.१५२.३४ ॥
कठोर तप करा, ज्यामुळे पापातून मुक्त व्हाल. तपाने सर्व काही प्राप्त होते; विलाप काय करणार?
12.152.35
अनिष्टानि न भाग्यानि जानीत स्वंस्वमात्मना ।
येन गच्छति बालोऽयं दत्त्वा शोकमनन्तकम् ॥ १२.१५२.३५ ॥
अनिष्ट आणि भाग्य हे प्रत्येकाच्या स्वतःच्या कर्मानेच येते, हे जाणा; त्यामुळेच हा बालक अनंत शोक देऊन जात आहे.
12.152.36
धनं गावः सुवर्णं च मणिरत्नमथापि च ।
अपत्यं च तपोमूलं तपो योगाच्च लभ्यते ॥ १२.१५२.३६ ॥
धन, गायी, सोने, मणी-रत्ने आणि अपत्य हेही तपमूलक आहे; तप आणि योगानेच ते प्राप्त होते.
12.152.37
यथा कृता च भूतेषु प्राप्यते सुखदुःखिता ।
गृहीत्वा जायते जन्तुर्दुःखानि च सुखानि च ॥ १२.१५२.३७ ॥
प्राण्यांनी केलेल्या कर्मानुसार सुख आणि दुःख प्राप्त होते; त्याचप्रमाणे जीव जन्म घेऊन दुःखे आणि सुखे भोगतो.
12.152.38
न कर्मणा पितुः पुत्रः पिता व्रा पुत्रकर्मणा ।
मार्गेणान्येन गच्छन्ति बद्धाः सुकृतदुष्कृतैः ॥ १२.१५२.३८ ॥
वडिलांच्या कर्माने पुत्र किंवा पुत्राच्या कर्माने पिता फल भोगत नाही; बद्ध जीव आपल्या सुकृत-दुष्कृतांनी वेगवेगळ्या मार्गांनी जातात.
12.152.39
धर्मं चरत यत्नेन तथाऽधर्मान्निवर्तत ।
वर्तध्वं च यथाकालं दैवतेषु द्विजेषु च ॥ १२.१५२.३९ ॥
प्रयत्नपूर्वक धर्माचरण करा, अधर्मापासून परावृत्त व्हा; योग्य वेळी देव आणि द्विजांशी योग्य वर्तन ठेवा.
12.152.40
शोकं त्यजत दैन्यं च सुतस्नेहान्निवर्तत ।
त्यज्यतामयमाक्रोशस्ततः शीघ्रं निवर्तत ॥ १२.१५२.४० ॥
शोक आणि दैन्य सोडा; पुत्रस्नेहापासून परत फिरा. हा आक्रोश सोडून द्या, मग लवकर परत जा.
12.152.41
यत्करोति शुभं कर्म तथा कर्म सुदारुणम् ।
तत्कर्तैव समश्नाति बान्धवानां किमत्र ह ॥ १२.१५२.४१ ॥
जो शुभ कर्म किंवा अतिदारुण कर्म करतो, त्याच्याच कर्माचे फल तो भोगतो; यात बांधवांचा काय संबंध?
12.152.42
इह त्यक्त्वा न तिष्ठन्ति बान्धवा बान्धवं प्रियम् ।
स्नेहमुत्सृज्य गच्छन्ति बाष्पपूर्णाविलेक्षणाः ॥ १२.१५२.४२ ॥
येथे बांधव प्रिय बांधवाला सोडून थांबत नाहीत; स्नेह सोडून, अश्रूंनी भरलेल्या धूसर डोळ्यांनी ते निघून जातात.
12.152.43
प्राज्ञो वा यदि वा मूर्खः सधनो निर्धनोऽपि वा ।
सर्वः कालवशं याति शुभाशुभसमन्वितः ॥ १२.१५२.४३ ॥
ज्ञानी असो वा मूर्ख, धनवान असो वा निर्धन, शुभ-अशुभाने युक्त असे सर्वजण कालाच्या वशात जातात.
12.152.44
किं करिष्यथ शोचित्वा मृतं किमनुशोचथ ।
सर्वस्य हि प्रभुः कालो धर्मतः समदर्शनः ॥ १२.१५२.४४ ॥
शोक करून तुम्ही काय कराल? मृताबद्दल का शोक करता? सर्वांचा प्रभू काळच आहे; तो धर्मानुसार सर्वांकडे समदृष्टीने पाहतो.
12.152.45
यौवनस्थांश्च बालांश्च बृद्धान्गर्भगतानपि ।
सर्वानाविशते मृत्युरेवंभूतमिदं जगत् ॥ १२.१५२.४५ ॥
तरुण, बालक, वृद्ध, गर्भातील सर्वांना मृत्यू पकडतो; हे जग असेच आहे.
12.152.46
अहो मन्दीकृतः स्नेहो गृध्रेणेहाल्पबुद्धिना ।
पुत्रस्नेहाभिभूतानां युष्माकं शोचतां भृशम् ॥ १२.१५२.४६ ॥
अरेरे! येथे अल्पबुद्धी गिधाडाने स्नेह मंद केला आहे; पुत्रस्नेहाने भारावलेले तुम्ही अत्यंत शोक करता.
12.152.47
समैः सम्यक्प्रयुक्तैश्च वचनैर्हेतुदर्शनैः ।
सर्वमेतत्प्रपद्याशु कुरुध्वं वा विचारणां।
यद्गच्छथ जलस्थानं स्नेहमुत्सृज्य दुस्त्यजम् ॥ १२.१५२.४७ ॥
योग्य रीतीने मांडलेल्या समर्पक शब्दांनी आणि कारणे दाखवणाऱ्या युक्तिवादांनी हे सर्व लवकर समजून घेऊन विचार करा; सोडण्यास कठीण स्नेह त्यागून जलाशयाकडे जा.
12.152.48
अहो पुत्रवियोगेन मृतशून्योपसेवनात् ।
क्रोशतां वा भृशं दुःखं विवत्सानां गवामिव ॥ १२.१५२.४८ ॥
अरेरे! पुत्रवियोगाने, मृत आणि शून्याची सेवा केल्याने, आक्रोश करणाऱ्या तुमचे दुःख अत्यंत आहे; वासरे हरवलेल्या गाईंच्या दुःखासारखे.
12.152.49
अद्य शोकं विजानामि मानुषाणां महीतले ।
स्नेहं हि कारणं कृत्वा ममाप्यश्रूण्यथापतन् ॥ १२.१५२.४९ ॥
आज मी पृथ्वीवरील मानवांचा शोक जाणतो, कारण स्नेहालाच कारण मानून माझेही अश्रू गळले.
12.152.50
यत्नो हि सततं कार्यस्ततो दैवेन सिद्ध्यति ।
दैवं पुरुषकारश्च कृतान्तेनोपपद्यते ॥ १२.१५२.५० ॥
प्रयत्न सततच करावा; मग दैवाने सिद्धी होते. दैव आणि पुरुषार्थ हे दोन्ही कृतांतामुळेच घडतात.
12.152.51
अनिर्वेदः सदा कार्यो निर्वेदाद्धि कुतः सुखम् ।
प्रयत्नात्प्राप्यते ह्यर्थः कस्माद्गच्छथ निर्दयम् ॥ १२.१५२.५१ ॥
सदा निराश होऊ नये; निराशेतून सुख कसे मिळेल? प्रयत्नानेच इष्ट साध्य होते; मग निर्दयपणे का जाता?
12.152.52
आत्ममांसोपवृत्तं च शरीरार्धमर्यी तनुम् ।
पितॄणां वंशकर्तारं वने त्यक्त्वा क्व यास्यथ ॥ १२.१५२.५२ ॥
स्वतःच्या मांसातून जन्मलेल्या, शरीराचा अर्धा भाग असलेल्या, आर्य, पितरांचा वंश चालवणाऱ्या या देहाला वनात सोडून कुठे जाल?
12.152.53
अथवाऽस्तं गते सूर्ये संध्याकाल उपस्थिते ।
ततो नेष्यश्च वा पुत्रमिहस्था वा भविष्यथ ॥ १२.१५२.५३ ॥
किंवा सूर्य मावळल्यावर, संध्याकाळ आल्यावर, तेव्हा तुम्ही पुत्राला नेणार किंवा येथेच राहाल.
12.152.54
अद्य वर्षसहस्रं मे साग्रं जातस्य मानुषाः ।
न च पश्यामि जीवन्तं मृतं स्त्रीपुंनपुंसकम् ॥ १२.१५२.५४ ॥
आज माझ्या जन्मापासून हजार वर्षांहून अधिक काळ लोटला, हे मानवांनो; जिवंत किंवा मृत, स्त्री, पुरुष किंवा नपुंसक कोणालाही मी पाहत नाही.
12.152.55
मृता गर्भेषु जायन्ते जातमात्रा म्रियन्ति च ।
चंक्रमन्तो म्रियन्ते च यौवनस्थास्तथा परे ॥ १२.१५२.५५ ॥
गर्भातच मृत झालेले जन्म घेतात, जन्मताच मरतात, चालता चालता मरतात आणि तरुण वयातील तसेच इतर लोकही असेच मरतात.
12.152.56
अनित्यानीह भाग्यानि चतुष्पात्पक्षिणामपि ।
जङ्गमाजङ्गमानां च ह्यायुरग्रेऽवतिष्ठते ॥ १२.१५२.५६ ॥
येथे चतुष्पाद प्राणी आणि पक्ष्यांचे भाग्यही अनित्य आहे; चल आणि अचल प्राण्यांचे आयुष्यही आधीच निश्चित असते.
12.152.57
इष्टदारवियुक्ताश्च पुत्रशोकान्वितास्तथा ।
दह्यमानाः स्म शोकेन गृहं गच्छन्ति नित्यशः ॥ १२.१५२.५७ ॥
प्रिय पत्नींपासून वियुक्त आणि पुत्रशोकाने ग्रस्त लोक, शोकाने जळत, रोज घरी परततात.
12.152.58
अनिष्टानां सहस्राणि तथेष्टानां शतानि च ।
उत्सृज्येह प्रयाता वै बान्धवा भृशदुःखिताः ॥ १२.१५२.५८ ॥
अनिष्ट हजारो आणि इष्ट शेकडो येथेच सोडून, अत्यंत दुःखी नातेवाईक निघून जातात.
12.152.59
त्यज्यतामेष निस्तेजाः शून्यः काष्ठत्वमागतः ।
अन्यदेहविषक्तं हि शिशुं काष्ठमुपासथ ॥ १२.१५२.५९ ॥
या बालकाला सोडून द्या; हा निस्तेज, शून्य होऊन लाकडासारखा झाला आहे. दुसऱ्या देहाला चिकटलेल्या या बालकाची तुम्ही लाकडासारखी सेवा का करत आहात?
12.152.60
त्यक्तजीवस्य वै बाष्पं कस्माद्धित्वा न गच्छत ।
निरर्थको ह्ययं स्नेहो निष्फलश्च परिश्रमः ॥ १२.१५२.६० ॥
ज्याचा प्राण गेला आहे त्याच्यासाठी अश्रू ढाळत तुम्ही त्याला सोडून का जात नाही? हा स्नेह निरर्थक आहे आणि हे श्रम निष्फळ आहेत.
12.152.61
न च क्षुर्भ्यां न कर्णाभ्यां च शृणोति स पश्यति ।
कस्मादेनं सप्नुत्सृज्य न गृहान्गच्छताशु वै ॥ १२.१५२.६१ ॥
तो डोळ्यांनी पाहत नाही आणि कानांनी ऐकत नाही. मग त्याला सोडून तुम्ही लवकर घरी का जात नाही?
12.152.62
मोक्षधर्माश्रितैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिः सुनिष्ठुरैः ।
भयोक्ता गच्छत क्षिप्रं स्वं स्वमेव निवेशनम् ॥ १२.१५२.६२ ॥
मोक्षधर्मावर आधारित, तर्कयुक्त अतिशय कठोर शब्दांनी भीतीने सांगितले आहे — आता लवकर आपापल्या घरी जा.
12.152.63
प्रज्ञाविज्ञानयुक्तेन बुद्धिसंज्ञाप्रदायिना ।
वच्चं श्राविता नूनं मानुषाः संनिवर्तथ ॥ १२.१५२.६३ ॥
प्रज्ञा आणि विज्ञानाने युक्त, बुद्धी आणि विवेक देणाऱ्याच्या शब्दांनी — निश्चितच तुम्हाला ऐकवले गेले आहे; हे मानवांनो, परत फिरा.
12.152.64
शोको द्विगुणतां याति दृष्ट्वा स्मृत्वा च चेष्टितम् ।
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा सन्निवृत्तास्तु मानुषाः।
अपश्यत्तं तदा सुप्तं द्रुतमागत्य जम्बुकः ॥ १२.१५२.६४ ॥
पाहून आणि त्याची कृत्ये आठवून शोक दुप्पट होतो. हे वचन ऐकून माणसे परत फिरली; तेव्हा एक कोल्हा लवकर येऊन झोपलेल्या त्याला पाहू लागला.
12.152.65
इमं कनकवर्णाभं भूषणैः समलंकृतम् ।
गृध्रवाक्यात्कथं पुत्रं त्यक्ष्यध्वं पितृपिण्डदम् ॥ १२.१५२.६५ ॥
सोन्याच्या वर्णाचा, दागिन्यांनी सुशोभित केलेला हा — पितरांना पिंड देणारा पुत्र — गिधाडाच्या वचनाने तुम्ही याला कसे सोडाल?
12.152.66
न स्नेहस्य च विच्छेदो विलापरुदितस्य च ।
मृतस्यास्य परित्यागात्तापो वै भविता ध्रुवम् ॥ १२.१५२.६६ ॥
स्नेहाचा विच्छेद होत नाही, विलाप आणि रडणेही थांबत नाही. पण या मृताचा त्याग केल्याने निश्चितच संताप होईल.
12.152.67
श्रूयते शम्बुके शूद्रे हते ब्राह्मणदारकः ।
जीवितो धर्ममासाद्य रामात्सत्यपराक्रमात् ॥ १२.१५२.६७ ॥
शम्बूक शूद्र मारला गेला तेव्हा एका ब्राह्मणाचा बालक जिवंत झाला असे ऐकले आहे; सत्यपराक्रमी रामामुळे धर्म प्राप्त होऊन.
12.152.68
तथा श्वैत्यस्य राजर्षेर्बालो दिष्टान्तमागतः ।
मुनिना धर्मनिष्ठेन मृतः संजीवितः पुनः ॥ १२.१५२.६८ ॥
तसेच, दैवनिश्चित अंतास पोहोचलेला राजर्षी श्वैत्याचा बालक धर्मनिष्ठ मुनीमुळे मृत्यूनंतर पुन्हा जिवंत झाला.
12.152.69
तथा कश्चिद्भवेत्सिद्धो मुनिर्वा देवतापि वा ।
कृपणानामनुक्रोशं कुर्याद्वो रुदतामिह ॥ १२.१५२.६९ ॥
तसेच, इथे रडणाऱ्या दीन लोकांवर कोणी सिद्ध, मुनी किंवा देवताही करुणा करो.
12.152.70
इत्युक्तास्ते न्यवर्तन्त शोकार्ताः पुत्रवत्सलाः ।
अङ्के शिरः समाधाय रुरुदुर्बहुविस्तरम्।
तेषां रुदितशब्देन गृध्रोऽभ्येत्य वचोऽब्रवीत् ॥ १२.१५२.७० ॥
असे सांगितल्यावर ते शोकार्त, पुत्रप्रेमी लोक परत फिरले; मांडीवर डोके ठेवून खूप वेळ रडले. त्यांच्या रडण्याच्या आवाजाने एक गिधाड जवळ येऊन बोलले.
12.152.71
अश्रुपातपरिक्लिन्नः पाणिस्पर्शप्रपीडितः ।
धर्मराजप्रयोगाच्च दीर्घनिद्रां प्रवेशितः ॥ १२.१५२.७१ ॥
अश्रुपातांनी भिजलेला, हातांच्या स्पर्शाने पीडित, आणि धर्मराजाच्या आज्ञेने दीर्घ निद्रेत प्रवेश केलेला.
12.152.72
तपसाऽपि हि संयुक्तो जनः कालेन हन्यते ।
सर्वस्नेहावसक्तानामिदं हि स्नेहवर्तनम् ॥ १२.१५२.७२ ॥
तपाने युक्त माणूसही काळाने मारला जातो. सर्व स्नेहांत आसक्त असणाऱ्यांचा स्नेहव्यवहार हाच आहे.
12.152.73
बालवृद्धसहस्राणि सदा संत्यज्य बान्धवाः ।
दिनानि चैव रात्रीश्च दुःखं तिष्ठन्ति भूतले ॥ १२.१५२.७३ ॥
बालक आणि वृद्धांचे हजारो लोक सदैव सोडून, नातेवाईक दिवस आणि रात्री दुःखात पृथ्वीवर राहतात.
12.152.74
अलं निर्बन्धमागत्य शोकस्य परिवारणम् ।
अप्रत्ययं कुतो ह्यस्य पुनरद्येह जीवितम् ॥ १२.१५२.७४ ॥
पुरे, हट्टाने येऊन शोक रोखण्याचा प्रयत्न करू नका; हा आज येथे पुन्हा जगेल याची काय खात्री?
12.152.75
नैष जम्बुकवाक्येन पुनः प्राप्स्यति जीवितम् ।
मृतस्योत्सृष्टदेहस्य पुनर्देहो न विद्यते ॥ १२.१५२.७५ ॥
हा कोल्ह्याच्या बोलण्याने पुन्हा जीवन मिळवणार नाही; देह सोडलेल्या मृताला पुन्हा देह मिळत नाही.
12.152.76
नैव मूर्तिप्रदानेन जम्बुकस्य शतैरपि ।
न स जीवयितुं शक्यो बालो वर्षशतैरपि ॥ १२.१५२.७६ ॥
कोल्ह्याची शंभर रूपे दिली तरीही नाही; शंभर वर्षे गेली तरीही तो बालक जिवंत करता येणार नाही.
12.152.77
अथ रुद्रः कुमारो वा ब्रह्मा वा विष्णुरेव च ।
वरमस्मै प्रयच्छन्ति ततो जीवेदयं शिशुः ॥ १२.१५२.७७ ॥
आता रुद्र, कुमार, ब्रह्मा किंवा विष्णूच याला वर देतील, तर हा बालक जगेल.
12.152.78
नैव बाष्पविमोक्षेण न वा श्वासकृतेन च ।
न दीर्घरुदितेनायं पुनर्जीवं गमिष्यति ॥ १२.१५२.७८ ॥
अश्रू गाळून, उसासे टाकून किंवा दीर्घ रडण्याने हा पुन्हा जीवन मिळवणार नाही.
12.152.79
अहं च क्रोष्टुकश्चैव यूयं ये चास्य बान्धवाः ।
धर्माधर्मौ गृहीत्वेह सर्वे वर्तामहेऽध्वनि ॥ १२.१५२.७९ ॥
मी आणि हा कोल्हा, आणि याचे जे बांधव तुम्ही, आपण सर्व येथे धर्म आणि अधर्म घेऊन मार्गावर आहोत.
12.152.80
अप्रियं परुषं चापि परद्रोहं परस्त्रियम् ।
अधर्ममनृतं चैव दूरात्प्राज्ञो विवर्जयेत् ॥ १२.१५२.८० ॥
अप्रिय, कठोर बोलणे, परद्रोह, परस्त्री, अधर्म आणि असत्य — हे ज्ञानी माणसाने दुरूनच टाळावे.
12.152.81
धर्मं सत्यं श्रुतं न्याय्यं महतीं प्राणिनां दयाम् ।
अजिह्नत्वमशाठ्यं च यत्नतः परिमार्गत ॥ १२.१५२.८१ ॥
धर्म, सत्य, शास्त्रज्ञान, न्याय, प्राणिमात्रांबद्दल महान दया, सरळपणा आणि कपटरहितता — हे प्रयत्नपूर्वक शोधा.
12.152.82
मातरं पितरं वाऽपि बान्धवान्सुहृदस्तथा ।
जीवतो ये न पश्यति तेषां धर्मविपर्ययः ॥ १२.१५२.८२ ॥
माता, पिता, बांधव आणि मित्र — जिवंत असताना ज्याला हे पाहत नाहीत, त्याचा धर्म उलटा होतो.
12.152.83
यो न पश्यति चक्षुर्भ्यां नेङ्गते च कथंचन ।
तस्य निष्ठावसानान्ते रुदन्ताः किं करिष्यथ ॥ १२.१५२.८३ ॥
जो डोळ्यांनी पाहत नाही आणि कोणत्याही प्रकारे हालचाल करत नाही, त्याच्या अंत्यसंस्काराच्या शेवटी रडत तुम्ही काय कराल?
12.152.84
इत्युक्तास्ते सुतं त्यक्त्वा भूमौ शोकपरिप्लुताः ।
दह्यमानाः सुतस्नेहात्प्रययुर्बान्धवा गृहम् ॥ १२.१५२.८४ ॥
असे सांगितल्यावर शोकात बुडालेले ते बांधव मुलाला जमिनीवर सोडून, पुत्रस्नेहाने जळत घरी निघून गेले.
12.152.85
दारुणो मर्त्यलोकोऽयं सर्वप्राणिविनाशनः ।
इष्टबन्धुवियोगश्च तथेहाल्पं च जीवितम् ॥ १२.१५२.८५ ॥
हा मर्त्यलोक भयंकर आहे, सर्व प्राण्यांचा नाश करणारा आहे. येथे प्रिय बांधवांचा वियोग होतो आणि जीवनही अल्प आहे.
12.152.86
बह्वलीकमसत्यं चाप्यतिवादाप्रियंवदम् ।
इमं प्रेक्ष्य पुनर्भावं दुःखशोकविवर्धनम्।
न मे मानुषलोकोऽयं मुहूर्तमपि रोचते ॥ १२.१५२.८६ ॥
हा मानवलोक अत्यंत असत्याने भरलेला आहे, अतिशयोक्ती आणि अप्रिय वचनांनी भरलेला आहे. दुःख-शोक वाढवणारा हा पुनर्जन्म पाहून, हा मानवलोक मला क्षणभरही आवडत नाही.
12.152.87
अहो धिग्गृध्रवाक्येन यथैवाबुद्धयस्तथा ।
कथं गच्छथ निःस्नेहाः सुतस्नेहं विसृज्य च ॥ १२.१५२.८७ ॥
अरेरे, गिधाडाच्या बोलण्याला धिक्कार असो! तुम्ही अज्ञानी झाल्यासारखे आहात. स्नेहरहित होऊन, पुत्रस्नेह सोडून तुम्ही कसे चालला आहात?
12.152.88
प्रदीप्ताः पुत्रशोकेन सन्निवर्तथ मानुषाः ।
श्रुत्वा गृध्रस्य वचनं पापस्येहाकृतात्मनः ॥ १२.१५२.८८ ॥
हे मानवांनो, पुत्रशोकाने होरपळलेले तुम्ही परत फिरा! येथे या पापी, असंयमी गिधाडाचे बोलणे ऐकून (तुम्ही जाणार का)?
12.152.89
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
सुखदुःखावृते लोके नास्ति सौख्यमनन्तकम् ॥ १२.१५२.८९ ॥
सुखानंतर दुःख, आणि दुःखानंतर सुख. सुख-दुःखांनी वेढलेल्या या लोकात अनंत सौख्य नाही.
12.152.90
इमं क्षितितले त्यक्त्वा बालं रूपसमन्वितम् ।
कुलशोभाकरं मूढाः पुत्रं त्यक्त्वा क्व यास्यथ ॥ १२.१५२.९० ॥
या भूमीवर, रूपवान आणि कुलशोभा वाढवणाऱ्या या बालकाला सोडून, हे मूर्खांनो, पुत्राला त्यागून तुम्ही कुठे जाल?
12.152.91
रूपयौवनसंपन्नं द्योतमानमिव श्रिया ।
जीवन्तमेव पश्यामि मनसा नात्र संशयः ॥ १२.१५२.९१ ॥
रूप आणि यौवनाने संपन्न, वैभवाने तेजस्वी दिसणाऱ्या त्याला मी मनाने जिवंतच पाहतो आहे; यात संशय नाही.
12.152.92
विनाशेनास्य न हि वै सुखं प्राप्स्यथ मानुषाः ।
पुत्रशोकाभितप्तानां मृतमप्यद्य वः क्षमम् ॥ १२.१५२.९२ ॥
हे मानवांनो, त्याच्या नाशाने तुम्हाला खरोखर सुख मिळणार नाही. पुत्रशोकाने होरपळणाऱ्या तुम्हांस आता त्याचे मरणही योग्यच आहे.
12.152.93
दुःखसंभावनं कृत्वा धारयित्वा सुखं स्वयम् ।
त्यक्त्वा गमिष्यथ क्वाद्य समुत्सृज्याल्पबुद्धिवत् ॥ १२.१५२.९३ ॥
दुःखाची कल्पना करून, स्वतः सुख धारण करून, आता त्याला सोडून अल्पबुद्धीच्या लोकांप्रमाणे तुम्ही कुठे जाल?
12.152.94
तथा धर्मविरोधेन प्रियमिथ्याभिधायिनाम् ।
श्मशानवासिना नित्यं रात्रिं मृगयता नृप ॥ १२.१५२.९४ ॥
तसेच, धर्माच्या विरोधात, प्रिय पण खोटे बोलणाऱ्यांमध्ये, स्मशानात राहणारा नेहमी रात्री शिकार करत, हे राजा.
12.152.95
ततो मध्यस्थतां नीता वचनैरमृतोपमैः ।
जम्बुकेन स्वकार्यार्थं बान्धवास्तत्र वारिताः ॥ १२.१५२.९५ ॥
तेव्हा, अमृतासारख्या गोड शब्दांनी, आपल्या कामासाठी, कोल्ह्याने नातेवाईकांना मध्यस्थीच्या स्थितीत आणून तेथेच रोखले.
12.152.96
अयं प्रेतसमाकीर्णो यक्षराक्षससेवितः ।
दारुणः काननोद्देशः कौशिकैरभिनादितः ॥ १२.१५२.९६ ॥
हा भयानक अरण्यप्रदेश प्रेतांनी भरलेला आहे, यक्ष-राक्षसांनी सेवलेला आहे, घुबडांच्या किंकाळ्यांनी दुमदुमलेला आहे.
12.152.97
भीमः सुघोरश्च तथा नीलमेघसमप्रभः ।
अस्मिञ्शवं परित्यज्य प्रेतकार्याण्युपासत ॥ १२.१५२.९७ ॥
भयंकर आणि अत्यंत घोर, नीलमेघासारख्या तेजाने युक्त अशा या ठिकाणी प्रेत त्यागून प्रेतकार्ये करावीत.
12.152.98
भानुर्यावन्न यात्यस्तं यावच्च विमला दिशः ।
तावदेनं परित्यज्य प्रेतकार्याण्युपासत ॥ १२.१५२.९८ ॥
सूर्य अस्ताला जाईपर्यंत आणि दिशा निर्मल असताना, या (शवाला) सोडून प्रेतकार्ये करा.
12.152.99
नदन्ति परुषं श्येनाः शिवाः क्रोशन्ति दारुणम् ।
मृगेन्द्राः प्रतिनर्दन्ति रविरस्तं च गच्छति ॥ १२.१५२.९९ ॥
ससाणे कठोरपणे ओरडत आहेत, कोल्हे भयानक आवाजात किंचाळत आहेत, सिंह प्रत्युत्तरादाखल गर्जत आहेत; सूर्य अस्ताला जात आहे.
12.152.100
चिता धूमेन नीलेन संरज्यन्ते च पादपाः ।
श्मशाने च निराहाराः प्रतिनर्दन्ति देवताः ॥ १२.१५२.१०० ॥
चितांच्या निळ्या धुराने वृक्ष रंगले जात आहेत; स्मशानात निराहार देवता प्रत्युत्तरादाखल गर्जत आहेत.
12.152.101
सर्वे विकृतदेहाश्चाप्यस्मिन्देशे सुदारुणे ।
युष्मान्प्रधर्षयिष्यन्ति विकृता मांसभोजिनः ॥ १२.१५२.१०१ ॥
या अत्यंत भयानक स्थानी विकृत देहाचे सर्व मांसभक्षक तुम्हांवर हल्ला करतील.
12.152.102
क्रूरश्चायं वनोद्देशो भयमद्य भविष्यति ।
त्यज्यतां काष्ठभूतोऽयं मुच्यतां जाम्बुकं वचः ॥ १२.१५२.१०२ ॥
हा वनप्रदेश क्रूर आहे, आता भय येईल. काष्ठासारखे ताठर झालेले हे प्रेत सोडा; कोल्ह्याचे हे बोलणे सोडून द्या.
12.152.103
यदि जम्बुकवाक्यानि निष्फलान्यनृतानि च ।
श्रोष्यथ भ्रष्टविज्ञानास्ततः सर्वे विनङ्क्ष्यथ ॥ १२.१५२.१०३ ॥
कोल्ह्याची वचने निष्फळ आणि असत्य असूनही जर तुम्ही ती ऐकलीत आणि विवेक गमावलात, तर तुम्ही सर्व नष्ट व्हाल.
12.152.104
स्थीयतां वो न भेतव्यं यावत्तपति भास्करः ।
तावदस्मिन्सुते स्नेहादनिर्वेदेन वर्तत ॥ १२.१५२.१०४ ॥
सूर्य तापत असेपर्यंत तुम्ही येथेच थांबा, भिऊ नका. या पुत्रावरील स्नेहाने थकव्याविना येथेच वागा.
12.152.105
स्वैरं रुदन्तो विस्रब्धाश्चिरं स्नेहेन पश्यत ।
दारुणेऽस्मिन्वनोद्देशे भयं वो न भविष्यति ॥ १२.१५२.१०५ ॥
मुक्तपणे रडा, निश्चिंत राहा, बराच वेळ स्नेहाने पाहा. या भयंकर वनप्रदेशात तुम्हाला भय वाटणार नाही.
12.152.106
अयं सौम्यो वनोद्देशः पितृणां निधनाकरः ।
स्थीयतां यावदादित्यः किंवः क्रव्यादभाषितैः ॥ १२.१५२.१०६ ॥
हा रमणीय वनप्रदेश पितरांचे निधनस्थान आहे. सूर्य असेपर्यंत येथेच थांबा; मांसाहारी प्राण्यांच्या बोलण्याने तुम्हाला काय?
12.152.107
यदि गृध्रस्य वाक्यानि तीव्राणि रभसानि च ।
गृह्णीत मोहितात्मानः सुतो वो न भविष्यति ॥ १२.१५२.१०७ ॥
मोहित मनाने तुम्ही गिधाडाची कठोर आणि घाईची वचने स्वीकारलीत, तर तुमचा पुत्र राहणार नाही.
12.152.108
गृध्रो नास्तमितेऽभ्येति तिष्ठेन्नक्तं च जम्बुकः ।
मृतस्य तं परिजनमूचतुस्तौ क्षुधान्वितौ ॥ १२.१५२.१०८ ॥
गिधाड सूर्यास्तानंतर येत नाही, आणि कोल्हा रात्री थांबतो. भुकेलेले ते दोघे मृताच्या त्या नातेवाईकाला म्हणाले.
12.152.109
स्वकार्यबद्धकक्षौ तौ राजन्गृध्रोऽथ जम्बुकः ।
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ शास्त्रमालम्ब्य जल्पतः ॥ १२.१५२.१०९ ॥
राजा, आपापल्या कार्यात गुंतलेले ते गिधाड आणि कोल्हा भूक-तहानेने थकून शास्त्राचा आधार घेऊन वाद घालू लागले.
12.152.110
तयोर्विज्ञानविदुषोर्द्वयोर्मृगपतत्रिणोः ।
वाक्यैरमृतकल्पैस्तैः प्रतिष्ठन्ते व्रजन्ति च ॥ १२.१५२.११० ॥
ज्ञानात निपुण त्या मृग आणि पक्ष्याने अमृतासारख्या त्या शब्दांनी थांबत आणि पुढे चालतही होते.
12.152.111
शोकदैन्यसमाविष्टा रुदन्तस्तस्थिरे तदा ।
स्वकार्यकुशलाभ्यां ते संभ्राम्यन्ते ह नैपुणात् ॥ १२.१५२.१११ ॥
शोक आणि दैन्याने व्यापलेले ते रडत तेव्हा उभे राहिले; आपल्या कार्यात कुशल त्या दोघांच्या नैपुण्यामुळे ते गोंधळून गेले.
12.152.112
तथा तयोर्विवदतोर्विज्ञानविदुषोर्द्वयोः ।
बान्धवानां स्थितानां चाप्युपातिष्ठत शंकरः ॥ १२.१५२.११२ ॥
अशा प्रकारे त्या दोन विद्वानांचा वाद चालू असताना, उभ्या असलेल्या बांधवांसमोरही शंकर प्रकट झाले.
12.152.113
देव्या प्रणोदितो देवः कारुण्यार्द्रीकृतेक्षणः ।
ततस्तानाह मनुजान्वरदोऽस्मीति शंकरः ॥ १२.१५२.११३ ॥
देवीने प्रेरित केलेले, करुणेने ओलसर नेत्र असलेले देव शंकर तेव्हा त्या माणसांना म्हणाले, "मी वरदाता आहे."
12.152.114
ते प्रत्यूचुरिदं वाक्य दुःखिताः प्रणताः स्थिताः ।
एकपुत्रविहीनानां सर्वेष्नां जीवितार्थिनाम्।
पुत्रस्य नो जीवदानाज्जीवितं दातुमर्हसि ॥ १२.१५२.११४ ॥
दुःखी होऊन नमस्कार करून उभे राहिलेले ते म्हणाले, "एकुलत्या एक पुत्रांना गमावलेले आम्ही सर्वजण जीवनाची इच्छा करतो; आमच्या पुत्राला जीवनदान देऊन आपण आम्हालाही जीवन देण्यास योग्य आहात."
12.152.115
एवमुक्तः स भगवान्वारिपूर्णेन पाणिना ।
जीवं तस्मै कुमाराय प्रादाद्वर्षशतानि वै ॥ १२.१५२.११५ ॥
असे सांगितल्यावर त्या भगवंताने पाण्याने भरलेल्या हाताने त्या कुमाराला जीवन आणि शंभर वर्षांचे आयुष्य दिले.
12.152.116
तथा गोमायुगृध्राभ्यां प्राददत्क्षुद्विनाशनम् ।
वरं पिनाकी भगवान्सर्वभूतहिते रतः ॥ १२.१५२.११६ ॥
तसेच सर्वभूतांच्या हितात रमणाऱ्या पिनाकी भगवंताने कोल्हा आणि गिधाड यांना भूक नाहीशी होण्याचा वर दिला.
12.152.117
ततः प्रणम्य ते देवं श्रेयोहर्षसमन्विताः ।
कृतकृत्याः सुसंहृष्टाः प्रातिष्ठन्त तदा विभो ॥ १२.१५२.११७ ॥
मग ते त्या देवाला नमस्कार करून, कल्याण व हर्षाने युक्त होऊन, कृतकृत्य झाल्यामुळे अत्यंत आनंदित होऊन, हे विभो, तेव्हा निघाले.
12.152.118
अनिर्वेदेन दीर्घेण निश्चयेन ध्रुवेण च ।
देवदेवप्रसादाच्च क्षिप्रं फलमवाप्यते ॥ १२.१५२.११८ ॥
निराश न होता, दीर्घकाल, दृढ निश्चयाने आणि देवाधिदेवाच्या कृपेने फल लवकर प्राप्त होते.
12.152.119
पश्य दैवस्य संयोगं बान्धवाना च निश्चयम् ।
कृपणानां तु रुदतां कृतमश्रुप्रमार्जनम् ॥ १२.१५२.११९ ॥
दैवाचा संयोग आणि नातेवाइकांचा निश्चय पाहा. रडणाऱ्या दीनांचे अश्रू पुसले गेले.
12.152.120
पश्य चाल्पेन कालेन निश्चयाध्वेषणेन च ।
प्रसादं शंकरात्प्राप्य दुःखिताः सुखमाप्नुवन् ॥ १२.१५२.१२० ॥
पाहा, अल्प काळात निश्चयाने शोध घेऊन आणि शंकराची कृपा मिळवून दुःखी लोकांनी सुख मिळवले.
12.152.121
ते विस्मिताः प्रहृष्टाश्च पुत्रसंजीवनात्पुनः ।
बभूवुर्भरतश्रेष्ठ प्रसादाच्छंकरस्य वै ॥ १२.१५२.१२१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, शंकरांच्या प्रसादाने पुत्र पुन्हा जिवंत झाल्यामुळे ते विस्मित आणि अत्यंत आनंदित झाले.
12.152.122
ततस्ते त्वरिता राजंस्त्यक्त्वा शोकं शिशूद्भवम् ।
विविशुः पुत्रमादाय नगरं हृष्टमानसाः ॥ १२.१५२.१२२ ॥
मग हे राजन्, बालकामुळे निर्माण झालेला शोक सोडून, पुत्राला घेऊन प्रसन्न मनाने ते त्वरेने नगरात शिरले.
12.152.123
एषा बुद्धिः समस्तानां चातुर्वर्ण्येन दर्शिता ॥ १२.१५२.१२३ ॥
ही बुद्धी (उपदेश) सर्व चातुर्वर्ण्यासाठी दाखवली गेली आहे.
12.152.124
धर्मार्थमोक्षसंयुक्तमितिहासं पुरातनम् ।
श्रुत्वा मनुष्यः सततमिहामुत्र प्रमोदते ॥ १२.१५२.१२४ ॥
धर्म, अर्थ आणि मोक्ष यांनी युक्त असलेला हा प्राचीन इतिहास ऐकून मनुष्य इहलोकी आणि परलोकी सतत आनंदित होतो.