મહાભારત · અધ્યાય 12.158
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.158.1
स्वाध्यायकृतयत्नस्य ब्राह्मणस्य विशेषतः ।
धर्मकामस्य धर्मात्मन्किंनु श्रेय इहोच्यते ॥ १२.१५८.१ ॥
સ્વાધ્યાયમાં પ્રયત્નશીલ બ્રાહ્મણ માટે, ખાસ કરીને ધર્મની કામના કરનાર માટે, હે ધર્માત્મા, અહીં કયું શ્રેય કહેવાય છે?
12.158.2
बहुधा दर्शने लोके श्रेयो यदिह मन्यसे ।
अस्मिँल्लोके परे चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१५८.२ ॥
જગતમાં અનેક મત છે; અહીં તમે જે શ્રેય માનો છો, આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ, તે મને કહો, હે પિતામહ.
12.158.3
महानयं धर्मपथो बहुशाखश्च भारत ।
किंस्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं मतम् ॥ १२.१५८.३ ॥
આ ધર્મમાર્ગ મહાન અને અનેક શાખાઓવાળો છે. હે ભારત, ધર્મોમાં અહીં કયો સૌથી વધુ આચરણીય માનવામાં આવે છે?
12.158.4
धर्मस्य महतो राजन्बहुशाखस्य तत्त्वतः ।
यन्मूलं परमं तात तत्सर्वं ब्रूह्यतन्द्रितः ॥ १२.१५८.४ ॥
હે રાજન, આ મહાન અને અનેક શાખાઓવાળા ધર્મનું તત્ત્વતઃ જે પરમ મૂળ છે, હે તાત, તે બધું આળસ વિના કહો.
12.158.5
हन्त ते कथयिष्यामि येन श्रेयो ह्यवाप्स्यसि ।
पीत्वाऽमृतमिव प्राज्ञो येन तृप्तो भविष्यसि ॥ १२.१५८.५ ॥
સારું, હું તને કહું છું, જેથી તને શ્રેય મળશે; જેમ જ્ઞાની અમૃત પીને તૃપ્ત થાય છે, તેમ તું પણ તૃપ્ત થઈશ.
12.158.6
धर्मस्य विधयो नैके तेते प्रोक्ता महर्षिभिः ।
स्वंस्वं विज्ञानमाश्रित्य दमस्तेषां परायणम् ॥ १२.१५८.६ ॥
મહર્ષિઓએ ધર્મના અનેક વિધાન કહ્યા છે, દરેકે પોતાના જ્ઞાનનો આશ્રય લઈને. તે બધાનો પરમ આશ્રય દમ (આત્મસંયમ) છે.
12.158.7
दमं निःश्रेयसं प्राहुर्वृद्धा निश्चितदर्शिनः ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण दमो धर्मः सनातनः ॥ १२.१५८.७ ॥
નિશ્ચિત દ્રષ્ટિવાળા વૃદ્ધો દમને પરમ કલ્યાણ કહે છે. ખાસ કરીને બ્રાહ્મણ માટે દમ એ સનાતન ધર્મ છે.
12.158.8
नादान्तस्य क्रियासिद्धिर्यथावदुपलभ्यते ।
दमो दानं तथा यज्ञानधीतं चातिवर्तते ॥ १२.१५८.८ ॥
જેનું મન વશમાં નથી તેને કર્મસિદ્ધિ યથાવત્ મળતી નથી. દમ દાન, યજ્ઞ અને અધ્યયનથી પણ આગળ વધે છે.
12.158.9
दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं च दमः परम् ।
विपाप्मा तेजसा युक्तः पुरुषो विन्दते महत् ॥ १२.१५८.९ ॥
દમ તેજ વધારે છે, અને દમ જ પરમ પવિત્રતા છે. પાપરહિત અને તેજયુક્ત પુરુષ મહાન ફળ પામે છે.
12.158.10
दमेन सदृशं धर्मं नान्यं लोकेषु शुश्रुम् ।
दमो हि परमो लोके प्रशस्तः सर्वधर्मिणाम् ॥ १२.१५८.१० ॥
દમ સમાન બીજો કોઈ ધર્મ લોકોમાં અમે સાંભળ્યો નથી. લોકમાં દમ જ પરમ છે; બધા ધર્માત્માઓ દ્વારા પ્રશંસિત.
12.158.11
प्रेत्य चात्र मनुष्येन्द्र परमं विन्दते सुखम् ।
दमेन हि सदा युक्तो महान्तं धर्ममश्नुते ॥ १२.१५८.११ ॥
હે મનુષ્યેન્દ્ર, મૃત્યુ પછી અને અહીં પણ માણસ પરમ સુખ મેળવે છે. સદા દમથી યુક્ત રહેનાર મહાન ધર્મ પામે છે.
12.158.12
सुखं दान्तः प्रस्वपिति सुखं च प्रतिबुध्यते ।
सुखं पर्येति लोकांश्च मनश्चास्य प्रसीदति ॥ १२.१५८.१२ ॥
દાંત પુરુષ સુખેથી સૂએ છે અને સુખેથી જાગે છે. સુખેથી લોકોમાં વિચરે છે, અને તેનું મન પ્રસન્ન રહે છે.
12.158.13
अदान्तः पुरुषः क्लेशमभीक्ष्णं प्रतिपद्यते ।
अनर्थांश्च बहूनन्यान्प्रसृजत्यात्मदोषजान् ॥ १२.१५८.१३ ॥
અદાંત પુરુષ નિરંતર ક્લેશ પામે છે, અને પોતાના જ દોષોથી જન્મેલા બીજા ઘણા અનર્થો ઉત્પન્ન કરે છે.
12.158.14
आश्रमेषु चतुर्ष्वाहुर्दममेवोत्तमं व्रतम् ।
दमलिङ्गानि वक्ष्यामि येषां समुदयो दमः ॥ १२.१५८.१४ ॥
ચારેય આશ્રમોમાં દમ જ ઉત્તમ વ્રત કહેવાયું છે. દમનાં લક્ષણો હું કહીશ, જેમનો સમૂહ એ જ દમ છે.
12.158.15
क्षमा धृतिरार्हेसा च समता सत्यमार्जवम् ।
इन्द्रियाभिजयो दाक्ष्यं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ १२.१५८.१५ ॥
ક્ષમા, ધૃતિ, આર્જવ, સમતા, સત્ય, સરળતા, ઇન્દ્રિયજય, દક્ષતા, મૃદુતા, લજ્જા અને ચંચળતાનો અભાવ.
12.158.16
अकार्पण्यमसंरम्भः संतोषः प्रियवादिता ।
अविहसाऽनसूया चाप्येषां समुदयो दमः ॥ १२.१५८.१६ ॥
અકૃપણતા, અસંરંભ (ક્રોધહીનતા), સંતોષ, પ્રિય વચન, અહિંસા અને અસૂયાહીનતા પણ; એમનો સમૂહ જ દમ છે.
12.158.17
गुरुपूजा च कौरव्य दया भूतेष्वपैशुनम् ।
जनवादमृषावादस्तुतिनिन्दाविसर्जनम् ॥ १२.१५८.१७ ॥
હે કૌરવ્ય, ગુરુપૂજા, પ્રાણીઓ પર દયા, ચાડી ન ખાવી, લોકનિંદા, જૂઠું બોલવું, અને સ્તુતિ-નિંદાનો ત્યાગ.
12.158.18
कामं क्राधं च लोभं च दर्पं स्तम्भं विकत्थनम् ।
रोषमीर्ष्यावमानं च नैव दान्तो निषेवते ॥ १२.१५८.१८ ॥
કામ, ક્રોધ, લોભ, દર્પ, સ્તંભ, આત્મપ્રશંસા, રોષ, ઈર્ષ્યા અને અપમાન — આમનું દાંત પુરુષ કદી સેવન કરતો નથી.
12.158.19
अनिन्दितो ह्यकामात्मा नाल्पेष्वर्थ्यनसूयकः ।
समुद्रकल्पः स नरो न कथंचन पूर्यते ॥ १२.१५८.१९ ॥
નિંદારહિત, કામનાથી મુક્ત આત્મા ધરાવનાર, નાની વસ્તુઓ માટે લાલચ ન રાખનાર અને અસૂયારહિત એવો તે માણસ સમુદ્ર જેવો છે; તે કોઈ પણ રીતે ભરાતો નથી.
12.158.20
अहं त्वयि मम त्वं च मयि ते तेषु चाप्यहम् ।
पूर्वसंबन्धिसंयोगं नैतद्दान्तो निषेवते ॥ १२.१५८.२० ॥
હું તારામાં, મારું તારું, તું મારામાં, અને તારા સ્વજનોમાં પણ હું જ. પૂર્વ સંબંધોના આ સંયોગને સંયમી પુરુષ આશ્રય આપતો નથી.
12.158.21
सर्वा ग्राम्यास्तथाऽऽरण्या याश्च लोके प्रवृत्तयः ।
निन्दां चैव प्रशंसां च यो नाश्रयति मुच्यते ॥ १२.१५८.२१ ॥
ગ્રામ્ય અને વન્ય, જગતની સર્વ પ્રવૃત્તિઓમાં, જે નિંદા અને પ્રશંસાનો આશ્રય લેતો નથી, તે મુક્ત થાય છે.
12.158.22
मैत्रोऽथ शीलसंपन्नः प्रसन्नात्मात्मविच्च यः ।
मुक्तस्य विविधैः सङ्गैस्तस्य प्रेत्य फलं महत् ॥ १२.१५८.२२ ॥
જે મૈત્રીપૂર્ણ, શીલસંપન્ન, પ્રસન્ન મનવાળો અને આત્મજ્ઞ છે, તથા વિવિધ આસક્તિઓથી મુક્ત છે, તેને મૃત્યુ પછી મહાન ફળ મળે છે.
12.158.23
सुवृत्तः शीलसंपन्नः प्रसन्नात्माऽऽत्मविद्वुधः ।
प्राप्येह लोके सत्कारं सुगतिं प्रतिपद्यते ॥ १२.१५८.२३ ॥
સદાચારી, શીલસંપન્ન, પ્રસન્ન મનવાળો, આત્મજ્ઞ અને બુદ્ધિમાન પુરુષ આ લોકમાં સત્કાર પામીને સદ્ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે.
12.158.24
कर्म यच्छुभमेवेह सद्भिराचरितं च यत् ।
तदेव ज्ञानयुक्तस्य मुनेर्वर्त्म न हीयते ॥ १२.१५८.२४ ॥
અહીં જે શુભ કર્મ છે અને સજ્જનોએ આચરેલું છે, તે જ્ઞાનયુક્ત મુનિનો માર્ગ છે; તે ઘટતો નથી.
12.158.25
निष्क्रम्य वनमास्थाय ज्ञानयुक्तो जितेन्द्रियः ।
कालाकाङ्गी चरन्नेवं ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १२.१५८.२५ ॥
જ્ઞાનયુક્ત અને ઇન્દ્રિયોને જીતનાર પુરુષ ઘર છોડીને વનનો આશ્રય લઈ, કાળની રાહ જોતાં આ રીતે વિચરે તો બ્રહ્મભાવને યોગ્ય બને છે.
12.158.26
अभयं यस्य भूतेभ्यो भूतानामभयं यतः ।
तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन ॥ १२.१५८.२६ ॥
જેને પ્રાણીઓ તરફથી અભય છે અને જેનાથી પ્રાણીઓને અભય છે, દેહથી મુક્ત થયેલા તેને ક્યાંયથી પણ ભય નથી.
12.158.27
अवाचिनोति कर्माणि न च संप्रचिनोति ह ।
समः सर्वेषु भूतेषु मैत्रायणगतिं चरेत् ॥ १२.१५८.२७ ॥
તે કર્મોને એકઠાં કરતો નથી કે સંચય કરતો નથી; સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે સમભાવ રાખીને મૈત્રીના માર્ગે ચાલે.
12.158.28
शकुनीनामिवाकाशे मत्स्यानांमिव चोदके ।
यथा गतिर्न दृश्येत तथा तस्य स संशयः ॥ १२.१५८.२८ ॥
આકાશમાં પક્ષીઓની અને પાણીમાં માછલીઓની ગતિ દેખાતી નથી, તેમ તેની ગતિ પણ દેખાતી નથી; એ જ તેના વિષેનો સંશય છે.
12.158.29
गृहानुत्सृज्य यो राज्मोक्षमेवाभिपद्यते ।
लोकास्तेजोमयास्तस्य कल्पन्ते शाश्वतीः समाः ॥ १२.१५८.२९ ॥
જે ઘરોનો ત્યાગ કરીને રાજમોક્ષનો જ આશ્રય લે છે, તેને શાશ્વત વર્ષો સુધી તેજોમય લોકો પ્રાપ્ત થાય છે.
12.158.30
संन्यस्य सर्वकर्माणि संन्यस्य विधिवत्तपः ।
संन्यस्य विविधा विद्याः सर्वं संन्यस्य चैव ह ॥ १२.१५८.३० ॥
સર્વ કર્મોનો ત્યાગ કરીને, વિધિપૂર્વક તપનો ત્યાગ કરીને, વિવિધ વિદ્યાઓનો ત્યાગ કરીને અને સર્વનો ત્યાગ કરીને જ.
12.158.31
कामे शुचिरनावृत्तः प्रसन्नात्माऽऽत्मविच्छुचिः ।
प्राप्येह लोके सत्कारं स्वर्गं समभिपद्यते ॥ १२.१५८.३१ ॥
જે ઇચ્છામાં શુદ્ધ અને તેનાથી અવિચલિત છે, જેનો આત્મા પ્રસન્ન છે અને જે આત્માને જાણનાર શુચિ છે, તે આ લોકમાં સન્માન પામીને સ્વર્ગ પામે છે.
12.158.32
यच्च पैतामहं स्थानं ब्रह्मराशिसमुद्भवम् ।
गुहायां निहितं नित्यं तद्दमेनाभिगम्यते ॥ १२.१५८.३२ ॥
પિતામહ (બ્રહ્મા)નું જે સ્થાન, બ્રહ્મરાશિમાંથી ઉદ્ભવેલું, હૃદયગુફામાં સદા સ્થાપિત છે, તે દમ વડે પ્રાપ્ત થાય છે.
12.158.33
ज्ञानारामस्य बुद्धस्य सर्वभूतानुरोधिनः ।
नावृत्तिभयमस्तीह परलोकभयं कुतः ॥ १२.१५८.३३ ॥
જ્ઞાનમાં આનંદ માણનાર, જાગૃત, સર્વ ભૂતોને અનુકૂળ રહેનાર માટે અહીં પુનરાવૃત્તિનો ભય નથી; પરલોકનો ભય ક્યાંથી હોય?
12.158.34
एक एव दमे दोषो द्वितीयो नोपपद्यते ।
यदेनं दमसंयुक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥ १२.१५८.३४ ॥
દમમાં એક જ દોષ છે, બીજો ઉત્પન્ન થતો નથી: દમયુક્ત એવા આને લોકો અશક્ત માને છે.
12.158.35
एकोऽस्य सुमहाप्राज्ञ दोषः स्यात्सुमहान्गुणः ।
क्षमया विपुला लोका दुर्लभा हि सहिष्णुता ॥ १२.१५८.३५ ॥
હે મહાપ્રાજ્ઞ, આનો એક જ દોષ છે, પણ ગુણ ઘણો મોટો છે: ક્ષમાથી વિશાળ લોક મળે છે, કારણ કે સહનશીલતા દુર્લભ છે.
12.158.36
दान्तस्य किमरण्येन तथाऽदान्तस्य भारत ।
यत्रैव निवसेद्दान्तस्तदरण्यं स चाश्रमः ॥ १२.१५८.३६ ॥
હે ભારત, દાંતને અરણ્યથી શું પ્રયોજન, અદાંતને પણ એમજ; દાંત જ્યાં વસે ત્યાં જ અરણ્ય છે અને તે જ આશ્રમ.
12.158.37
एतद्भीष्मस्य वचनं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः ।
अमृतेनेव संतृप्तः प्रहृष्टः समपद्यत ॥ १२.१५८.३७ ॥
ભીષ્મનાં આ વચનો સાંભળીને રાજા યુધિષ્ઠિર જાણે અમૃતથી તૃપ્ત થયા હોય તેમ અત્યંત પ્રસન્ન થયા.
12.158.38
पुनश्च परिपप्रच्छ भीष्मं धर्मभृतां वरम् ।
ततः प्रीतः स चोवाच तस्मै सर्वं कुरूद्वहः ॥ १२.१५८.३८ ॥
પછી તેમણે ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ ભીષ્મને ફરી પૂછ્યું. ત્યારે પ્રસન્ન થઈને કુરુકુળશ્રેષ્ઠ ભીષ્મે તેમને બધું કહ્યું.