महाभारत · अध्याय 12.158
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.158.1
स्वाध्यायकृतयत्नस्य ब्राह्मणस्य विशेषतः ।
धर्मकामस्य धर्मात्मन्किंनु श्रेय इहोच्यते ॥ १२.१५८.१ ॥
स्वाध्यायात प्रयत्नशील ब्राह्मणासाठी, विशेषतः धर्माची इच्छा करणाऱ्यासाठी, हे धर्मात्मन्, येथे कोणते श्रेय सांगितले जाते?
12.158.2
बहुधा दर्शने लोके श्रेयो यदिह मन्यसे ।
अस्मिँल्लोके परे चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१५८.२ ॥
जगात अनेक मते आहेत; येथे तुम्ही जे श्रेय मानता, या लोकात आणि परलोकातही, ते मला सांगा, हे पितामह.
12.158.3
महानयं धर्मपथो बहुशाखश्च भारत ।
किंस्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं मतम् ॥ १२.१५८.३ ॥
हा धर्ममार्ग महान आणि अनेक शाखांचा आहे. हे भारता, धर्मांमध्ये येथे कोणते सर्वात आचरणीय मानले जाते?
12.158.4
धर्मस्य महतो राजन्बहुशाखस्य तत्त्वतः ।
यन्मूलं परमं तात तत्सर्वं ब्रूह्यतन्द्रितः ॥ १२.१५८.४ ॥
हे राजा, या महान आणि अनेक शाखांच्या धर्माचे तत्त्वतः जे परम मूळ आहे, हे तात, ते सर्व आळस न करता सांगा.
12.158.5
हन्त ते कथयिष्यामि येन श्रेयो ह्यवाप्स्यसि ।
पीत्वाऽमृतमिव प्राज्ञो येन तृप्तो भविष्यसि ॥ १२.१५८.५ ॥
ठीक आहे, मी तुला सांगतो, ज्याने तुला श्रेय प्राप्त होईल; जसा ज्ञानी अमृत प्राशन करून तृप्त होतो, तसाच तूही तृप्त होशील.
12.158.6
धर्मस्य विधयो नैके तेते प्रोक्ता महर्षिभिः ।
स्वंस्वं विज्ञानमाश्रित्य दमस्तेषां परायणम् ॥ १२.१५८.६ ॥
महर्षींनी धर्माची अनेक विधाने सांगितली आहेत, प्रत्येकाने आपापल्या ज्ञानाचा आश्रय घेऊन. त्या सर्वांचा परम आधार दम (आत्मसंयम) आहे.
12.158.7
दमं निःश्रेयसं प्राहुर्वृद्धा निश्चितदर्शिनः ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण दमो धर्मः सनातनः ॥ १२.१५८.७ ॥
निश्चित दृष्टी असलेले वृद्ध दमाला परम कल्याण म्हणतात. विशेषतः ब्राह्मणासाठी दम हाच सनातन धर्म आहे.
12.158.8
नादान्तस्य क्रियासिद्धिर्यथावदुपलभ्यते ।
दमो दानं तथा यज्ञानधीतं चातिवर्तते ॥ १२.१५८.८ ॥
ज्याचे मन आवरलेले नाही त्याला कर्मसिद्धी यथावत मिळत नाही. दम दान, यज्ञ आणि अध्ययन यांच्याही पलीकडे जातो.
12.158.9
दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं च दमः परम् ।
विपाप्मा तेजसा युक्तः पुरुषो विन्दते महत् ॥ १२.१५८.९ ॥
दम तेज वाढवतो, आणि दम हीच परम पवित्रता आहे. निष्पाप व तेजस्वी पुरुष महान फल मिळवतो.
12.158.10
दमेन सदृशं धर्मं नान्यं लोकेषु शुश्रुम् ।
दमो हि परमो लोके प्रशस्तः सर्वधर्मिणाम् ॥ १२.१५८.१० ॥
दमासारखा दुसरा धर्म जगात आम्ही ऐकलेला नाही. जगात दमच श्रेष्ठ आहे; सर्व धर्मिष्ठांकडून त्याची प्रशंसा होते.
12.158.11
प्रेत्य चात्र मनुष्येन्द्र परमं विन्दते सुखम् ।
दमेन हि सदा युक्तो महान्तं धर्ममश्नुते ॥ १२.१५८.११ ॥
हे मनुष्येंद्रा, मृत्यूनंतर आणि इथेही माणूस परम सुख मिळवतो. सदा दमाने युक्त असलेला महान धर्म प्राप्त करतो.
12.158.12
सुखं दान्तः प्रस्वपिति सुखं च प्रतिबुध्यते ।
सुखं पर्येति लोकांश्च मनश्चास्य प्रसीदति ॥ १२.१५८.१२ ॥
दान्त पुरुष सुखाने झोपतो आणि सुखाने जागा होतो. सुखाने लोकांत संचार करतो, आणि त्याचे मन प्रसन्न राहते.
12.158.13
अदान्तः पुरुषः क्लेशमभीक्ष्णं प्रतिपद्यते ।
अनर्थांश्च बहूनन्यान्प्रसृजत्यात्मदोषजान् ॥ १२.१५८.१३ ॥
अदान्त पुरुष सतत क्लेश भोगतो आणि आपल्या स्वतःच्या दोषांपासून उत्पन्न होणारे इतर अनेक अनर्थ निर्माण करतो.
12.158.14
आश्रमेषु चतुर्ष्वाहुर्दममेवोत्तमं व्रतम् ।
दमलिङ्गानि वक्ष्यामि येषां समुदयो दमः ॥ १२.१५८.१४ ॥
चारही आश्रमांमध्ये दमच उत्तम व्रत आहे असे म्हटले जाते. दमाची लक्षणे मी सांगतो, ज्यांचा समुदाय म्हणजेच दम होय.
12.158.15
क्षमा धृतिरार्हेसा च समता सत्यमार्जवम् ।
इन्द्रियाभिजयो दाक्ष्यं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ १२.१५८.१५ ॥
क्षमा, धृती, आर्जव, समता, सत्य, सरलता, इंद्रियजय, दक्षता, मृदुता, लज्जा आणि चपलतेचा अभाव.
12.158.16
अकार्पण्यमसंरम्भः संतोषः प्रियवादिता ।
अविहसाऽनसूया चाप्येषां समुदयो दमः ॥ १२.१५८.१६ ॥
अकृपणता, असंरंभ (क्रोधहीनता), संतोष, प्रिय बोलणे, अहिंसा आणि असूयेचा अभाव हेही; यांचा समुदाय म्हणजेच दम.
12.158.17
गुरुपूजा च कौरव्य दया भूतेष्वपैशुनम् ।
जनवादमृषावादस्तुतिनिन्दाविसर्जनम् ॥ १२.१५८.१७ ॥
हे कौरव्या, गुरुपूजा, प्राण्यांवर दया, चहाडीचा अभाव, लोकापवाद, असत्य बोलणे आणि स्तुती-निंदा सोडणे.
12.158.18
कामं क्राधं च लोभं च दर्पं स्तम्भं विकत्थनम् ।
रोषमीर्ष्यावमानं च नैव दान्तो निषेवते ॥ १२.१५८.१८ ॥
काम, क्रोध, लोभ, दर्प, स्तंभ, आत्मप्रशंसा, रोष, ईर्ष्या आणि अपमान — यांचे दान्त पुरुष कधीही सेवन करत नाही.
12.158.19
अनिन्दितो ह्यकामात्मा नाल्पेष्वर्थ्यनसूयकः ।
समुद्रकल्पः स नरो न कथंचन पूर्यते ॥ १२.१५८.१९ ॥
निंदारहित, कामरहित आत्मा असलेला, क्षुद्र गोष्टींसाठी लालसा न करणारा आणि असूयारहित असा तो मनुष्य समुद्रासारखा आहे; तो कोणत्याही प्रकारे भरला जात नाही.
12.158.20
अहं त्वयि मम त्वं च मयि ते तेषु चाप्यहम् ।
पूर्वसंबन्धिसंयोगं नैतद्दान्तो निषेवते ॥ १२.१५८.२० ॥
मी तुझ्यात, माझे तुझे, तू माझ्यात, आणि तुझ्यांमध्येही मीच. पूर्वसंबंधांचा हा संयोग संयमी माणूस स्वीकारत नाही.
12.158.21
सर्वा ग्राम्यास्तथाऽऽरण्या याश्च लोके प्रवृत्तयः ।
निन्दां चैव प्रशंसां च यो नाश्रयति मुच्यते ॥ १२.१५८.२१ ॥
गावातील आणि अरण्यातील, जगातील सर्व प्रवृत्तींमध्ये जो निंदा आणि प्रशंसेचा आश्रय घेत नाही, तो मुक्त होतो.
12.158.22
मैत्रोऽथ शीलसंपन्नः प्रसन्नात्मात्मविच्च यः ।
मुक्तस्य विविधैः सङ्गैस्तस्य प्रेत्य फलं महत् ॥ १२.१५८.२२ ॥
जो मैत्रीपूर्ण, शीलसंपन्न, प्रसन्न मनाचा आणि आत्मज्ञ आहे, आणि विविध आसक्तींपासून मुक्त आहे, त्याला मृत्यूनंतर महान फल मिळते.
12.158.23
सुवृत्तः शीलसंपन्नः प्रसन्नात्माऽऽत्मविद्वुधः ।
प्राप्येह लोके सत्कारं सुगतिं प्रतिपद्यते ॥ १२.१५८.२३ ॥
सदाचारी, शीलसंपन्न, प्रसन्न मनाचा, आत्मज्ञ आणि बुद्धिमान पुरुष या लोकी सत्कार मिळवून सद्गती प्राप्त करतो.
12.158.24
कर्म यच्छुभमेवेह सद्भिराचरितं च यत् ।
तदेव ज्ञानयुक्तस्य मुनेर्वर्त्म न हीयते ॥ १२.१५८.२४ ॥
येथे जे शुभ कर्म आणि सज्जनांनी आचरलेले आहे, तोच ज्ञानयुक्त मुनीचा मार्ग आहे; तो कधी नष्ट होत नाही.
12.158.25
निष्क्रम्य वनमास्थाय ज्ञानयुक्तो जितेन्द्रियः ।
कालाकाङ्गी चरन्नेवं ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १२.१५८.२५ ॥
ज्ञानसंपन्न आणि इंद्रियांना जिंकलेला पुरुष घर सोडून वनाचा आश्रय घेऊन, काळाची प्रतीक्षा करीत असा संचार करीत राहिला तर ब्रह्मभावाला पात्र ठरतो.
12.158.26
अभयं यस्य भूतेभ्यो भूतानामभयं यतः ।
तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन ॥ १२.१५८.२६ ॥
ज्याला भूतांपासून अभय आहे आणि ज्याच्यापासून भूतांना अभय आहे, त्या देहातून मुक्त झालेल्या पुरुषाला कोठूनही भय नसते.
12.158.27
अवाचिनोति कर्माणि न च संप्रचिनोति ह ।
समः सर्वेषु भूतेषु मैत्रायणगतिं चरेत् ॥ १२.१५८.२७ ॥
तो कर्मे जमा करीत नाही व साठवितही नाही; सर्व भूतांबाबत समभाव ठेवून मैत्रीच्या मार्गाने चालावे.
12.158.28
शकुनीनामिवाकाशे मत्स्यानांमिव चोदके ।
यथा गतिर्न दृश्येत तथा तस्य स संशयः ॥ १२.१५८.२८ ॥
आकाशात पक्ष्यांची आणि पाण्यात माशांची गती दिसत नाही, तसेच त्याची गतीही दिसत नाही; हाच त्याच्याविषयीचा संशय आहे.
12.158.29
गृहानुत्सृज्य यो राज्मोक्षमेवाभिपद्यते ।
लोकास्तेजोमयास्तस्य कल्पन्ते शाश्वतीः समाः ॥ १२.१५८.२९ ॥
जो घरांचा त्याग करून राजमोक्षाचाच आश्रय घेतो, त्याला अनंत वर्षे तेजोमय लोक प्राप्त होतात.
12.158.30
संन्यस्य सर्वकर्माणि संन्यस्य विधिवत्तपः ।
संन्यस्य विविधा विद्याः सर्वं संन्यस्य चैव ह ॥ १२.१५८.३० ॥
सर्व कर्मांचा त्याग करून, विधिपूर्वक तपाचा त्याग करून, विविध विद्यांचा त्याग करून आणि सर्वस्वाचा त्याग करूनच.
12.158.31
कामे शुचिरनावृत्तः प्रसन्नात्माऽऽत्मविच्छुचिः ।
प्राप्येह लोके सत्कारं स्वर्गं समभिपद्यते ॥ १२.१५८.३१ ॥
जो इच्छेत शुद्ध असून तिच्यापासून परत फिरत नाही, ज्याचा आत्मा प्रसन्न आहे आणि जो आत्मज्ञ व शुचि आहे, तो या लोकात सत्कार मिळवून स्वर्गाला जातो.
12.158.32
यच्च पैतामहं स्थानं ब्रह्मराशिसमुद्भवम् ।
गुहायां निहितं नित्यं तद्दमेनाभिगम्यते ॥ १२.१५८.३२ ॥
पितामहाचे (ब्रह्माचे) जे स्थान, ब्रह्मराशीपासून उत्पन्न झालेले, हृदयगुहेत सदैव ठेवलेले, ते दमाने गाठता येते.
12.158.33
ज्ञानारामस्य बुद्धस्य सर्वभूतानुरोधिनः ।
नावृत्तिभयमस्तीह परलोकभयं कुतः ॥ १२.१५८.३३ ॥
ज्ञानात रमणारा, जागृत, सर्व प्राण्यांशी अनुकूल अशा पुरुषाला येथे पुनरावृत्तीचे भय नाही; परलोकाचे भय कोठून येणार?
12.158.34
एक एव दमे दोषो द्वितीयो नोपपद्यते ।
यदेनं दमसंयुक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥ १२.१५८.३४ ॥
दमात एकच दोष आहे, दुसरा उत्पन्न होत नाही: दमयुक्त अशा याला लोक अशक्त समजतात.
12.158.35
एकोऽस्य सुमहाप्राज्ञ दोषः स्यात्सुमहान्गुणः ।
क्षमया विपुला लोका दुर्लभा हि सहिष्णुता ॥ १२.१५८.३५ ॥
हे महाप्रज्ञा, याचा एकच दोष आहे, पण गुण फार मोठा आहे: क्षमेने विशाल लोक मिळतात, कारण सहिष्णुता दुर्लभ आहे.
12.158.36
दान्तस्य किमरण्येन तथाऽदान्तस्य भारत ।
यत्रैव निवसेद्दान्तस्तदरण्यं स चाश्रमः ॥ १२.१५८.३६ ॥
हे भरता, दान्ताला अरण्याचे काय प्रयोजन, अदान्तालाही तसेच; दान्त जेथे राहतो तेच अरण्य आणि तोच आश्रम.
12.158.37
एतद्भीष्मस्य वचनं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः ।
अमृतेनेव संतृप्तः प्रहृष्टः समपद्यत ॥ १२.१५८.३७ ॥
भीष्मांचे हे वचन ऐकून राजा युधिष्ठिर अमृताने तृप्त झाल्याप्रमाणे अत्यंत आनंदित झाला.
12.158.38
पुनश्च परिपप्रच्छ भीष्मं धर्मभृतां वरम् ।
ततः प्रीतः स चोवाच तस्मै सर्वं कुरूद्वहः ॥ १२.१५८.३८ ॥
मग त्यांनी धर्मधारकांत श्रेष्ठ भीष्मांना पुन्हा विचारले. तेव्हा प्रसन्न होऊन कुरुश्रेष्ठ भीष्मांनी त्यांना सर्व काही सांगितले.