મહાભારત · અધ્યાય 12.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.16.1
अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षणः ।
धैर्यमास्थाय तं ज्येष्ठं भ्राता भ्रातरमब्रवीत् ॥ १२.१६.१ ॥
અર્જુનના વચનો સાંભળીને અત્યંત રોષે ભરાયેલા ભીમસેને ધૈર્ય ધારણ કરીને પોતાના જ્યેષ્ઠ બંધુને કહ્યું.
12.16.2
राजन्विदितधर्मोऽसि न तेऽस्त्यविदितं भुवि ।
उपशिक्षाम ते वृत्तं सदैव न च शक्नुमः ॥ १२.१६.२ ॥
હે રાજન! તમે ધર્મને સારી રીતે જાણો છો, પૃથ્વી પર તમારાથી કંઈ અજાણ નથી; તોપણ તમારા આચરણને અમે સદા શિક્ષા આપવા ઇચ્છીએ છીએ, પણ કરી શકતા નથી.
12.16.3
न वक्ष्यामि न वक्ष्यामीत्येवं मे मनसि स्थितम् ।
अतिदुःखात्तु वक्ष्यामि तन्निबोध जनाधिप ॥ १२.१६.३ ॥
'નહીં કહું, નહીં કહું' એવું મારા મનમાં સ્થિર હતું; પણ અતિ દુઃખથી હું કહીશ. હે જનાધિપ, તે સાંભળો.
12.16.4
भवतः संप्रमोहेन सर्वं संशयितं कृतम् ।
विक्लबत्वं च नः प्राप्तमबलत्वं तथैव च ॥ १२.१६.४ ॥
તમારા ઘોર મોહથી બધું સંશયમાં મુકાયું છે; અમને પણ વ્યાકુળતા અને નિર્બળતા પ્રાપ્ત થઈ છે.
12.16.5
कथं हि राजा लोकस्य सर्वशास्त्रविशारदः ।
मोहमापद्यसे दैन्याद्यथा कापुरुषस्तथा ॥ १२.१६.५ ॥
સર્વ શાસ્ત્રોમાં નિપુણ, જગતના રાજા એવા તમે કાયર માણસની જેમ દીનતાથી મોહમાં કેમ પડો છો?
12.16.6
आगतिश्च गतिश्चैव लोकस्य विदिता तव ।
आयत्यां च तदात्वे च न तेऽस्त्यविदितं प्रभो ॥ १२.१६.६ ॥
જગતનું આવવું અને જવું બંને તમને જ્ઞાત છે; ભવિષ્યમાં અને વર્તમાનમાં તમારાથી કંઈ અજાણ્યું નથી, હે પ્રભો.
12.16.7
एवं गते महाराज राज्यं प्रति जनाधिप ।
हेतुमात्रं तु वक्ष्यामि तमिहैकमनाः श्रृणु ॥ १२.१६.७ ॥
આવી સ્થિતિમાં, હે મહારાજ, રાજ્ય વિશે, હે જનાધિપ, હું કેવળ કારણ કહીશ; તે અહીં એકાગ્ર મનથી સાંભળો.
12.16.8
द्विविधो जायते व्याधिः शारीरो मानसस्तथा ।
परस्परं तयोर्जन्म निर्द्वन्द्वं नोपलभ्यते ॥ १२.१६.८ ॥
રોગ બે પ્રકારે ઉત્પન્ન થાય છે: શારીરિક અને માનસિક; તે બંનેનો જન્મ એકબીજા પર આધારિત છે, જોડી વિના તે જોવા મળતો નથી.
12.16.9
शारीराज्जायते व्याधिर्मानसो नात्र संशयः ।
मानसाज्जायते व्याधिः शारीर इति निश्चयः ॥ १२.१६.९ ॥
શરીરથી રોગ ઉત્પન્ન થાય છે, માનસિક રોગમાં પણ આમાં સંશય નથી. મનથી રોગ ઉત્પન્ન થાય છે; તે શારીરિક રોગ છે એ નિશ્ચય છે.
12.16.10
शारीरमानसे दुःखे योऽतीते त्वनुशोचति ।
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ च विन्दति ॥ १२.१६.१० ॥
શારીરિક અને માનસિક દુઃખમાં, જે ભૂતકાળ માટે શોક કરે છે, તે દુઃખથી દુઃખ પામે છે અને બે અનર્થ પ્રાપ્ત કરે છે.
12.16.11
शीतोष्णे चैव वायुश्च त्रयः शारीरजा गुणाः ।
तेषां गुणानां साम्यं यत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम् ॥ १२.१६.११ ॥
ઠંડી, ગરમી અને વાયુ — આ ત્રણ શરીરથી ઉત્પન્ન થતા ગુણ છે; તે ગુણોનું સમત્વ જ સ્વસ્થતાનું લક્ષણ કહેવાય છે.
12.16.12
तेषामन्यतमोद्रेके विधानमुपदिश्यते ।
उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनोष्णं प्रबाध्यते।
उभाभ्यां बाध्यते वायुर्विधानमिदमुच्यते ॥ १२.१६.१२ ॥
આમાંથી કોઈ એક અધિક થાય ત્યારે તેનો ઉપાય બતાવાય છે: ગરમીથી ઠંડી બાધિત થાય છે; ઠંડીથી ગરમી બાધિત થાય છે; બંનેથી વાયુ બાધિત થાય છે — આ ઉપાય કહેવાય છે.
12.16.13
सत्वं रजस्तय इति मानसाः स्युस्त्रयो गुणाः ।
तेषां गुणानां साम्यं यत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम् ॥ १२.१६.१३ ॥
સત્ત્વ, રજસ અને તમસ — એ મનના ત્રણ ગુણો છે. આ ગુણોની સમતા એ સ્વસ્થ સ્થિતિનું લક્ષણ કહેવાય છે.
12.16.14
तेषामन्यतमोद्रेके विधानमुपदिश्यते ।
हर्षेण बाध्यते शोको हर्षः शोकेन बाध्यते।
उभाभ्यां बाध्यते मोहो विधानमिदमुच्यते ॥ १२.१६.१४ ॥
આમાંથી કોઈ એક વધે ત્યારે તેનો ઉપાય કહેવામાં આવે છે. હર્ષથી શોક દબાય છે, શોકથી હર્ષ દબાય છે. બંનેથી મોહ દબાય છે — આ જ ઉપાય કહેવાય છે.
12.16.15
कश्चित्सुखे वर्तमानो दुःखस्य स्मर्तुमिच्छति ।
कश्चिद्दुःखे वर्तमानः सुखस्य स्मर्तुमिच्छति ॥ १२.१६.१५ ॥
કોઈ સુખમાં હોય ત્યારે દુઃખને યાદ કરવા ઇચ્છે છે. કોઈ દુઃખમાં હોય ત્યારે સુખને યાદ કરવા ઇચ્છે છે.
12.16.16
स त्वं न दुःखी दुःखस्य न सुखी च सुखस्य च ।
नादुःखी दुःखभागस्य नासुखी च सुखस्य च।
स्मर्तुमर्हसि कौरव्य दिष्टं हि बलवत्तरम् ॥ १२.१६.१६ ॥
તું દુઃખમાં દુઃખી નથી અને સુખમાં સુખી પણ નથી. દુઃખના ભાગથી દુઃખી ન થવું અને સુખથી સુખી ન થવું — હે કૌરવ્ય, આ જ તારે સ્મરવું જોઈએ, કારણ કે દૈવ અત્યંત બળવાન છે.
12.16.17
अथवा ते स्वभावोऽयं येन पार्थिव तुष्यसे ।
दृष्ट्वा सभागतां कृष्णामेकवस्त्रां रजस्वलाम्।
मिषतां पाण्डुपुत्राणां न तस्य स्मर्तुमर्हसि ॥ १२.१६.१७ ॥
અથવા હે રાજા, આ તારો સ્વભાવ છે જેનાથી તું સંતુષ્ટ થાય છે. પાંડુપુત્રો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે, એક જ વસ્ત્રમાં, રજસ્વલા કૃષ્ણાને સભામાં લાવેલી જોઈને — તું તેનું સ્મરણ ન કરવું જોઈએ.
12.16.18
प्रव्राजनं च नगरादजिनैश्च विवासनम् ।
महारण्यनिवासश्च न तस्य स्मर्तुमर्हसि ॥ १२.१६.१८ ॥
નગરમાંથી હકાલપટ્ટી, મૃગચર્મ પહેરીને વનવાસ અને મહાવનમાં નિવાસ — તેનું પણ તમારે સ્મરણ ન કરવું જોઈએ.
12.16.19
जटासुरात्परिक्लेशं चित्रसेनेन चाहवम् ।
सैन्धवाच्च परिक्लेशं कथं विस्मृतवानसि ॥ १२.१६.१९ ॥
જટાસુરથી થયેલી પીડા, ચિત્રસેન સાથેનું યુદ્ધ, સૈંધવથી થયેલી પીડા — આ તમે કેવી રીતે ભૂલી ગયા?
12.16.20
पुनरज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधम् ।
द्रौपद्या राजपुत्र्यांश्च कथं विस्मृतवानसि ॥ १२.१६.२० ॥
અજ્ઞાતવાસમાં કીચકે પગથી કરેલો પ્રહાર, રાજકુમારી દ્રૌપદી સાથે જે થયું — આ તમે કેવી રીતે ભૂલી ગયા?
12.16.21
यच्च ते द्रोणभीष्माभ्यां युद्धमासीदरिंदम् ।
मनसैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम् ॥ १२.१६.२१ ॥
હે શત્રુદમન! દ્રોણ અને ભીષ્મ સાથેનું યુદ્ધ, એકાગ્ર મનથી લડવાનું — તે જ યુદ્ધ હવે તમારી સામે આવી ઊભું છે.
12.16.22
यत्र नास्ति शरैः कार्यं न मित्रैर्न च बन्धुभिः ।
आत्मनैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम् ॥ १२.१६.२२ ॥
જ્યાં બાણો, મિત્રો કે સગાંઓની જરૂર નથી, માત્ર એકલા જ લડવાનું છે — તે જ યુદ્ધ હવે તમારી સામે આવ્યું છે.
12.16.23
तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे प्राणान्यदि विमोक्ष्यसे ।
अन्यं देहं समास्थाय ततस्तैरिह योत्स्यसे ॥ १२.१६.२३ ॥
એ અજેય યુદ્ધમાં જો તમે પ્રાણ ત્યજી દો, તો બીજું શરીર ધારણ કરીને તેમની સાથે અહીં ફરી લડશો.
12.16.24
यो ह्यनाढ्यः स पतितस्तदुच्छिष्टं तदल्पकम् ।
बह्वपथ्यं बलवतो न किंचित्रायते बलम् ॥ १२.१६.२४ ॥
જે નિર્ધન છે તે પતિત છે; તે ઉચ્છિષ્ટ અને અલ્પ છે. બળવાનને અપથ્ય એવું અતિ ભોજન કોઈ બળને સાચવતું નથી.
12.16.25
तस्मादद्यैव गन्तव्यं युध्यस्व भरतर्षभ ।
परमव्यक्तरूपस्य व्यक्तं त्यक्त्वा स्वकर्मभिः ॥ १२.१६.२५ ॥
તેથી આજે જ જવું છે; હે ભરતર્ષભ, યુદ્ધ કરો. પરમ અવ્યક્ત રૂપ માટે, વ્યક્તનો સ્વકર્મોથી ત્યાગ કરીને.
12.16.26
तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे कामवस्थां गमिष्यसि ।
एतज्जित्वा महाराज कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ १२.१६.२६ ॥
તે અજિત યુદ્ધમાં તું ઇચ્છિત અવસ્થા પામીશ. હે મહારાજ, આ જીતીને તું કૃતકૃત્ય થઈશ.
12.16.27
एतां बुद्धिं विनिश्चित्य भूतानामागतिं गतिम् ।
पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथोचितम् ॥ १२.१६.२७ ॥
આ બુદ્ધિ નિશ્ચય કરીને, પ્રાણીઓના આવવા-જવાને જાણીને, પિતા-પિતામહના આચારમાં, યથોચિત રીતે રાજ્યનું શાસન કર.
12.16.28
दिष्ट्या दुर्योधनः पापो निहतः सानुगो युधि ।
द्रौपद्याः केशपक्षस्य दिष्ट्या ते पदवीं गताः ॥ १२.१६.२८ ॥
સદ્ભાગ્યે પાપી દુર્યોધન અનુચરો સહિત યુદ્ધમાં માર્યો ગયો. સદ્ભાગ્યે દ્રૌપદીના કેશપક્ષની પ્રતિજ્ઞા કરનાર તારા માર્ગે પહોંચ્યા.
12.16.29
यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणावता ।
वयं ते किंकराः पार्थ वासुदेवश्च वीर्यवान् ॥ १२.१६.२९ ॥
અશ્વમેધ યજ્ઞ વડે વિધિપૂર્વક દક્ષિણા સહિત યજન કર. હે પાર્થ, અમે તારા સેવકો છીએ; પરાક્રમી વાસુદેવ પણ તેમ છે.