महाभारत · अध्याय 12.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.16.1
अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षणः ।
धैर्यमास्थाय तं ज्येष्ठं भ्राता भ्रातरमब्रवीत् ॥ १२.१६.१ ॥
अर्जुनाचे बोल ऐकून अत्यंत संतप्त झालेला भीमसेन धैर्य धरून त्या ज्येष्ठ बंधूला म्हणाला.
12.16.2
राजन्विदितधर्मोऽसि न तेऽस्त्यविदितं भुवि ।
उपशिक्षाम ते वृत्तं सदैव न च शक्नुमः ॥ १२.१६.२ ॥
हे राजा! तुला धर्म चांगला ठाऊक आहे, पृथ्वीवर तुला अज्ञात असे काहीच नाही; तरीही तुझ्या वर्तनाला आम्ही नेहमी उपदेश करू इच्छितो, पण ते आम्हाला शक्य होत नाही.
12.16.3
न वक्ष्यामि न वक्ष्यामीत्येवं मे मनसि स्थितम् ।
अतिदुःखात्तु वक्ष्यामि तन्निबोध जनाधिप ॥ १२.१६.३ ॥
'सांगणार नाही, सांगणार नाही' असे माझ्या मनात होते; पण अति दुःखामुळे मी सांगेन. हे जनाधिपा, ते ऐक.
12.16.4
भवतः संप्रमोहेन सर्वं संशयितं कृतम् ।
विक्लबत्वं च नः प्राप्तमबलत्वं तथैव च ॥ १२.१६.४ ॥
तुझ्या तीव्र मोहामुळे सर्व काही संशयात पडले आहे; आम्हालाही गोंधळ आणि दुर्बलता प्राप्त झाली आहे.
12.16.5
कथं हि राजा लोकस्य सर्वशास्त्रविशारदः ।
मोहमापद्यसे दैन्याद्यथा कापुरुषस्तथा ॥ १२.१६.५ ॥
सर्व शास्त्रांत निपुण, जगाचा राजा असलेला तू भित्र्या माणसासारखा दैन्यामुळे मोहात कसा पडतोस?
12.16.6
आगतिश्च गतिश्चैव लोकस्य विदिता तव ।
आयत्यां च तदात्वे च न तेऽस्त्यविदितं प्रभो ॥ १२.१६.६ ॥
जगाचे येणे आणि जाणे दोन्ही तुला ठाऊक आहेत; भविष्यात आणि वर्तमानात तुला अज्ञात असे काहीच नाही, हे प्रभो.
12.16.7
एवं गते महाराज राज्यं प्रति जनाधिप ।
हेतुमात्रं तु वक्ष्यामि तमिहैकमनाः श्रृणु ॥ १२.१६.७ ॥
अशा परिस्थितीत, हे महाराज, राज्याविषयी, हे जनाधिपा, मी केवळ कारण सांगेन; ते येथे एकाग्र मनाने ऐक.
12.16.8
द्विविधो जायते व्याधिः शारीरो मानसस्तथा ।
परस्परं तयोर्जन्म निर्द्वन्द्वं नोपलभ्यते ॥ १२.१६.८ ॥
रोग दोन प्रकारे उत्पन्न होतो: शारीरिक आणि मानसिक; त्या दोहोंचा जन्म एकमेकांवर अवलंबून असतो, जोडीशिवाय ते आढळत नाही.
12.16.9
शारीराज्जायते व्याधिर्मानसो नात्र संशयः ।
मानसाज्जायते व्याधिः शारीर इति निश्चयः ॥ १२.१६.९ ॥
शरीरापासून रोग उत्पन्न होतो, मानसिक रोगातही यात संशय नाही. मनापासून रोग उत्पन्न होतो; तो शारीरिक रोग असा निश्चय आहे.
12.16.10
शारीरमानसे दुःखे योऽतीते त्वनुशोचति ।
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ च विन्दति ॥ १२.१६.१० ॥
शारीरिक व मानसिक दुःखात, जो गेलेल्याबद्दल शोक करतो, तो दुःखाने दुःख मिळवतो आणि दोन अनर्थ प्राप्त करतो.
12.16.11
शीतोष्णे चैव वायुश्च त्रयः शारीरजा गुणाः ।
तेषां गुणानां साम्यं यत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम् ॥ १२.१६.११ ॥
थंडी, उष्णता आणि वायू — हे तीन शरीरापासून उत्पन्न झालेले गुण आहेत; त्या गुणांचे समत्व म्हणजे आरोग्याचे लक्षण असे म्हणतात.
12.16.12
तेषामन्यतमोद्रेके विधानमुपदिश्यते ।
उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनोष्णं प्रबाध्यते।
उभाभ्यां बाध्यते वायुर्विधानमिदमुच्यते ॥ १२.१६.१२ ॥
यांपैकी कोणताही एक अधिक झाल्यास त्याचा उपाय सांगितला जातो: उष्णतेने थंडी बाधित होते; थंडीने उष्णता बाधित होते; दोन्हींनी वायू बाधित होतो — हेच विधान सांगितले जाते.
12.16.13
सत्वं रजस्तय इति मानसाः स्युस्त्रयो गुणाः ।
तेषां गुणानां साम्यं यत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम् ॥ १२.१६.१३ ॥
सत्त्व, रज आणि तम हे मनाचे तीन गुण आहेत. या गुणांची समता हेच स्वस्थ स्थितीचे लक्षण होय, असे म्हणतात.
12.16.14
तेषामन्यतमोद्रेके विधानमुपदिश्यते ।
हर्षेण बाध्यते शोको हर्षः शोकेन बाध्यते।
उभाभ्यां बाध्यते मोहो विधानमिदमुच्यते ॥ १२.१६.१४ ॥
यांपैकी कोणताही एक गुण वाढला की त्यावरील उपाय सांगितला जातो. हर्षाने शोक दाबला जातो, शोकाने हर्ष दाबला जातो. दोन्हींनी मोह दाबला जातो — हेच विधान सांगितले जाते.
12.16.15
कश्चित्सुखे वर्तमानो दुःखस्य स्मर्तुमिच्छति ।
कश्चिद्दुःखे वर्तमानः सुखस्य स्मर्तुमिच्छति ॥ १२.१६.१५ ॥
कोणी सुखात असताना दुःखाची आठवण ठेवू इच्छितो. कोणी दुःखात असताना सुखाची आठवण ठेवू इच्छितो.
12.16.16
स त्वं न दुःखी दुःखस्य न सुखी च सुखस्य च ।
नादुःखी दुःखभागस्य नासुखी च सुखस्य च।
स्मर्तुमर्हसि कौरव्य दिष्टं हि बलवत्तरम् ॥ १२.१६.१६ ॥
तू दुःखात दुःखी नाहीस आणि सुखात सुखी नाहीस. दुःखाच्या वाट्याने दुःखी न होणे आणि सुखाने सुखी न होणे, हे हे कौरव्या, तुला स्मरायला हवे, कारण दैव अत्यंत बलवान आहे.
12.16.17
अथवा ते स्वभावोऽयं येन पार्थिव तुष्यसे ।
दृष्ट्वा सभागतां कृष्णामेकवस्त्रां रजस्वलाम्।
मिषतां पाण्डुपुत्राणां न तस्य स्मर्तुमर्हसि ॥ १२.१६.१७ ॥
किंवा हे राजा, हा तुझा स्वभाव आहे, ज्यामुळे तू संतुष्ट होतोस. पांडुपुत्र पाहत असताना, एकाच वस्त्रात, रजस्वला असलेल्या कृष्णेला सभेत आणलेले पाहून — ते तू स्मरायला नको.
12.16.18
प्रव्राजनं च नगरादजिनैश्च विवासनम् ।
महारण्यनिवासश्च न तस्य स्मर्तुमर्हसि ॥ १२.१६.१८ ॥
नगरातून हद्दपार होणे, मृगचर्म धारण करून वनवास आणि महाअरण्यातील निवास — त्यांचेही तुम्ही स्मरण करू नये.
12.16.19
जटासुरात्परिक्लेशं चित्रसेनेन चाहवम् ।
सैन्धवाच्च परिक्लेशं कथं विस्मृतवानसि ॥ १२.१६.१९ ॥
जटासुरामुळे झालेले क्लेश, चित्रसेनाशी झालेले युद्ध, सैंधवामुळे झालेले क्लेश — हे तुम्ही कसे विसरलात?
12.16.20
पुनरज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधम् ।
द्रौपद्या राजपुत्र्यांश्च कथं विस्मृतवानसि ॥ १२.१६.२० ॥
अज्ञातवासात कीचकाने पायाने केलेला प्रहार, राजकन्या द्रौपदीसोबत घडलेले — हे तुम्ही कसे विसरलात?
12.16.21
यच्च ते द्रोणभीष्माभ्यां युद्धमासीदरिंदम् ।
मनसैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम् ॥ १२.१६.२१ ॥
हे शत्रुदमना! द्रोण आणि भीष्म यांच्याशी झालेले युद्ध, एकाग्र मनाने लढायचे ते युद्ध — तेच युद्ध आता तुमच्यासमोर उभे आहे.
12.16.22
यत्र नास्ति शरैः कार्यं न मित्रैर्न च बन्धुभिः ।
आत्मनैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम् ॥ १२.१६.२२ ॥
जिथे बाणांची, मित्रांची किंवा बांधवांची गरज नाही, फक्त एकट्यानेच लढायचे आहे — तेच युद्ध आता तुमच्यासमोर उभे आहे.
12.16.23
तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे प्राणान्यदि विमोक्ष्यसे ।
अन्यं देहं समास्थाय ततस्तैरिह योत्स्यसे ॥ १२.१६.२३ ॥
त्या अजिंक्य युद्धात तुम्ही प्राण सोडलात, तर दुसरे शरीर धारण करून त्यांच्याशी पुन्हा येथे लढाल.
12.16.24
यो ह्यनाढ्यः स पतितस्तदुच्छिष्टं तदल्पकम् ।
बह्वपथ्यं बलवतो न किंचित्रायते बलम् ॥ १२.१६.२४ ॥
जो निर्धन आहे तो पतित आहे; तो उच्छिष्ट आणि अल्प आहे. बलवानाला अपथ्य असलेले अति भोजन कोणतेही बल राखत नाही.
12.16.25
तस्मादद्यैव गन्तव्यं युध्यस्व भरतर्षभ ।
परमव्यक्तरूपस्य व्यक्तं त्यक्त्वा स्वकर्मभिः ॥ १२.१६.२५ ॥
म्हणून आजच जायचे आहे; हे भरतर्षभा, युद्ध कर. परम अव्यक्त रूपासाठी, व्यक्ताचा स्वकर्मांद्वारे त्याग करून.
12.16.26
तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे कामवस्थां गमिष्यसि ।
एतज्जित्वा महाराज कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ १२.१६.२६ ॥
त्या न जिंकलेल्या युद्धात तू इच्छित अवस्था प्राप्त करशील. हे महाराजा, हे जिंकून तू कृतकृत्य होशील.
12.16.27
एतां बुद्धिं विनिश्चित्य भूतानामागतिं गतिम् ।
पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथोचितम् ॥ १२.१६.२७ ॥
ही बुद्धी निश्चित करून, प्राण्यांचे येणे-जाणे जाणून, पिता-पितामहांच्या आचारात, यथोचितपणे राज्य शासन कर.
12.16.28
दिष्ट्या दुर्योधनः पापो निहतः सानुगो युधि ।
द्रौपद्याः केशपक्षस्य दिष्ट्या ते पदवीं गताः ॥ १२.१६.२८ ॥
सुदैवाने पापी दुर्योधन अनुयायांसह युद्धात मारला गेला. सुदैवाने द्रौपदीच्या केशांची प्रतिज्ञा करणारे तुझ्या मार्गाला पोहोचले.
12.16.29
यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणावता ।
वयं ते किंकराः पार्थ वासुदेवश्च वीर्यवान् ॥ १२.१६.२९ ॥
अश्वमेध यज्ञाने विधिपूर्वक दक्षिणेसह यजन कर. हे पार्था, आम्ही तुझे सेवक आहोत; पराक्रमी वासुदेवही तसेच.