ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.16.1
अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षणः ।
धैर्यमास्थाय तं ज्येष्ठं भ्राता भ्रातरमब्रवीत् ॥ १२.१६.१ ॥
ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤਿ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
12.16.2
राजन्विदितधर्मोऽसि न तेऽस्त्यविदितं भुवि ।
उपशिक्षाम ते वृत्तं सदैव न च शक्नुमः ॥ १२.१६.२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੈਥੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਤੇਰੇ ਆਚਰਣ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
12.16.3
न वक्ष्यामि न वक्ष्यामीत्येवं मे मनसि स्थितम् ।
अतिदुःखात्तु वक्ष्यामि तन्निबोध जनाधिप ॥ १२.१६.३ ॥
'ਨਹੀਂ ਕਹਾਂਗਾ, ਨਹੀਂ ਕਹਾਂਗਾ' ਇਹ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਪਰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਹਾਂਗਾ। ਹੇ ਜਨਾਧਿਪ, ਉਸਨੂੰ ਸੁਣੋ।
12.16.4
भवतः संप्रमोहेन सर्वं संशयितं कृतम् ।
विक्लबत्वं च नः प्राप्तमबलत्वं तथैव च ॥ १२.१६.४ ॥
ਤੇਰੇ ਘੋਰ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੱਕੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਘਬਰਾਹਟ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਗਈ ਹੈ।
12.16.5
कथं हि राजा लोकस्य सर्वशास्त्रविशारदः ।
मोहमापद्यसे दैन्याद्यथा कापुरुषस्तथा ॥ १२.१६.५ ॥
ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੂੰ ਡਰਪੋਕ ਵਾਂਗ ਦੀਨਤਾ ਕਾਰਨ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?
12.16.6
आगतिश्च गतिश्चैव लोकस्य विदिता तव ।
आयत्यां च तदात्वे च न तेऽस्त्यविदितं प्रभो ॥ १२.१६.६ ॥
ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਜਾਣਾ ਦੋਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹਨ; ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੈਥੋਂ ਕੁਝ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।
12.16.7
एवं गते महाराज राज्यं प्रति जनाधिप ।
हेतुमात्रं तु वक्ष्यामि तमिहैकमनाः श्रृणु ॥ १२.१६.७ ॥
ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਰਾਜ ਬਾਰੇ, ਹੇ ਜਨਾਧਿਪ, ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਉਸਨੂੰ ਇੱਥੇ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
12.16.8
द्विविधो जायते व्याधिः शारीरो मानसस्तथा ।
परस्परं तयोर्जन्म निर्द्वन्द्वं नोपलभ्यते ॥ १२.१६.८ ॥
ਰੋਗ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ; ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਜੋੜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
12.16.9
शारीराज्जायते व्याधिर्मानसो नात्र संशयः ।
मानसाज्जायते व्याधिः शारीर इति निश्चयः ॥ १२.१६.९ ॥
ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਤੋਂ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
12.16.10
शारीरमानसे दुःखे योऽतीते त्वनुशोचति ।
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ च विन्दति ॥ १२.१६.१० ॥
ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬੀਤੇ ਬਾਰੇ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਅਨਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.16.11
शीतोष्णे चैव वायुश्च त्रयः शारीरजा गुणाः ।
तेषां गुणानां साम्यं यत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम् ॥ १२.१६.११ ॥
ਠੰਡ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਗੁਣ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.16.12
तेषामन्यतमोद्रेके विधानमुपदिश्यते ।
उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनोष्णं प्रबाध्यते।
उभाभ्यां बाध्यते वायुर्विधानमिदमुच्यते ॥ १२.१६.१२ ॥
ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਧ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਇਲਾਜ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਠੰਡ ਦਬਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਠੰਡ ਨਾਲ ਗਰਮੀ ਦਬਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਵਾਯੂ ਦਬਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.16.13
सत्वं रजस्तय इति मानसाः स्युस्त्रयो गुणाः ।
तेषां गुणानां साम्यं यत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम् ॥ १२.१६.१३ ॥
ਸਤ੍ਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ — ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਸਵਸਥ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.16.14
तेषामन्यतमोद्रेके विधानमुपदिश्यते ।
हर्षेण बाध्यते शोको हर्षः शोकेन बाध्यते।
उभाभ्यां बाध्यते मोहो विधानमिदमुच्यते ॥ १२.१६.१४ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਧ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਉਪਾਅ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਹਰਸ਼ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਇਹੀ ਉਪਾਅ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.16.15
कश्चित्सुखे वर्तमानो दुःखस्य स्मर्तुमिच्छति ।
कश्चिद्दुःखे वर्तमानः सुखस्य स्मर्तुमिच्छति ॥ १२.१६.१५ ॥
ਕੋਈ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸੁਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.16.16
स त्वं न दुःखी दुःखस्य न सुखी च सुखस्य च ।
नादुःखी दुःखभागस्य नासुखी च सुखस्य च।
स्मर्तुमर्हसि कौरव्य दिष्टं हि बलवत्तरम् ॥ १२.१६.१६ ॥
ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈਂ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੁਖੀ ਨਾ ਹੋਣਾ — ਹੇ ਕੌਰਵ੍ਯ, ਇਹੀ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੈਵ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਹੈ।
12.16.17
अथवा ते स्वभावोऽयं येन पार्थिव तुष्यसे ।
दृष्ट्वा सभागतां कृष्णामेकवस्त्रां रजस्वलाम्।
मिषतां पाण्डुपुत्राणां न तस्य स्मर्तुमर्हसि ॥ १२.१६.१७ ॥
ਜਾਂ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਤੇਰਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਇੱਕੋ ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ, ਰਜਸਵਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ — ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.16.18
प्रव्राजनं च नगरादजिनैश्च विवासनम् ।
महारण्यनिवासश्च न तस्य स्मर्तुमर्हसि ॥ १२.१६.१८ ॥
ਨਗਰ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ, ਮ੍ਰਿਗਛਾਲਾਂ ਪਹਿਨ ਕੇ ਬਨਵਾਸ ਅਤੇ ਮਹਾਬਨ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ — ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.16.19
जटासुरात्परिक्लेशं चित्रसेनेन चाहवम् ।
सैन्धवाच्च परिक्लेशं कथं विस्मृतवानसि ॥ १२.१६.१९ ॥
ਜਟਾਸੁਰ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਕਲੇਸ਼, ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ, ਸੈਂਧਵ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਕਲੇਸ਼ — ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਗਏ?
12.16.20
पुनरज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधम् ।
द्रौपद्या राजपुत्र्यांश्च कथं विस्मृतवानसि ॥ १२.१६.२० ॥
ਅਗਿਆਤਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਕੀਚਕ ਦਾ ਪੈਰ ਨਾਲ ਮਾਰਨਾ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨਾਲ ਜੋ ਹੋਇਆ — ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਗਏ?
12.16.21
यच्च ते द्रोणभीष्माभ्यां युद्धमासीदरिंदम् ।
मनसैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम् ॥ १२.१६.२१ ॥
ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ! ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨਾਲ ਜੋ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਲੜਨਾ ਸੀ — ਉਹੀ ਯੁੱਧ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
12.16.22
यत्र नास्ति शरैः कार्यं न मित्रैर्न च बन्धुभिः ।
आत्मनैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम् ॥ १२.१६.२२ ॥
ਜਿੱਥੇ ਤੀਰਾਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਲੜਨਾ ਹੈ — ਉਹੀ ਯੁੱਧ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.16.23
तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे प्राणान्यदि विमोक्ष्यसे ।
अन्यं देहं समास्थाय ततस्तैरिह योत्स्यसे ॥ १२.१६.२३ ॥
ਉਸ ਅਜਿੱਤ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਫਿਰ ਲੜੋਗੇ।
12.16.24
यो ह्यनाढ्यः स पतितस्तदुच्छिष्टं तदल्पकम् ।
बह्वपथ्यं बलवतो न किंचित्रायते बलम् ॥ १२.१६.२४ ॥
ਜੋ ਨਿਰਧਨ ਹੈ ਉਹ ਪਤਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅਲਪ ਹੈ। ਬਲਵਾਨ ਲਈ ਅਪਥ ਵਾਲਾ ਬਹੁਤ ਭੋਜਨ ਕੋਈ ਬਲ ਨਹੀਂ ਬਚਾਉਂਦਾ।
12.16.25
तस्मादद्यैव गन्तव्यं युध्यस्व भरतर्षभ ।
परमव्यक्तरूपस्य व्यक्तं त्यक्त्वा स्वकर्मभिः ॥ १२.१६.२५ ॥
ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਹੀ ਜਾਣਾ ਹੈ; ਹੇ ਭਰਤਰਸ਼ਭ, ਯੁੱਧ ਕਰ। ਪਰਮ ਅਵਿਅਕਤ ਰੂਪ ਲਈ, ਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਗ ਕੇ।
12.16.26
तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे कामवस्थां गमिष्यसि ।
एतज्जित्वा महाराज कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ १२.१६.२६ ॥
ਉਸ ਅਜਿੱਤ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਇੱਛਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇਂਗਾ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਤੂੰ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇਂਗਾ।
12.16.27
एतां बुद्धिं विनिश्चित्य भूतानामागतिं गतिम् ।
पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथोचितम् ॥ १२.१६.२७ ॥
ਇਸ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰ।
12.16.28
दिष्ट्या दुर्योधनः पापो निहतः सानुगो युधि ।
द्रौपद्याः केशपक्षस्य दिष्ट्या ते पदवीं गताः ॥ १२.१६.२८ ॥
ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਪਾਪੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਤੇਰੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
12.16.29
यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणावता ।
वयं ते किंकराः पार्थ वासुदेवश्च वीर्यवान् ॥ १२.१६.२९ ॥
ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ਣਾ ਸਹਿਤ ਯੱਗ ਕਰ। ਹੇ ਪਾਰਥ, ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਸੇਵਕ ਹਾਂ; ਬਲਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵੀ।