महाभारत · अध्याय 12.164
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.164.1
कथान्तरमथासाद्य स्वङ्गयुद्धविशारदः ।
नकुलः शरतल्पस्थमिदमाह पितामहाम् ॥ १२.१६४.१ ॥
नंतर दुसऱ्या विषयाकडे वळून, तलवारयुद्धात निपुण असलेला नकुल बाणांच्या शय्येवर पडलेल्या पितामहांना म्हणाला.
12.164.2
धनुः प्रहरणं श्रेष्ठमितिवादः पितामह ।
मतस्तु मम धर्मज्ञः खङ्ग एव सुसंशितः ॥ १२.१६४.२ ॥
हे पितामह, धनुष्य हे श्रेष्ठ शस्त्र असे म्हटले जाते; पण हे धर्मज्ञा, माझ्या मते चांगली धार लावलेली तलवारच श्रेष्ठ आहे.
12.164.3
छिन्ने च कार्मुके राजन्प्रक्षीणेषु शरेषु च ।
खङ्गेन शक्यते योद्धुमात्मानं परिरक्षितुम् ॥ १२.१६४.३ ॥
हे राजा, धनुष्य तुटले आणि बाण संपले तर तलवारीनेच लढून स्वतःचे रक्षण करता येते.
12.164.4
शरासनधरांश्चैव गदाशक्तिधरांस्तदा ।
एकः खङ्गधरो वीरः समर्थः प्रतिबाधितुम् ॥ १२.१६४.४ ॥
धनुर्धर, गदा व शक्ती धारण करणाऱ्या योद्ध्यांनाही तेव्हा एकटा तलवारधारी वीर अडवू शकतो.
12.164.5
अत्र मे संशयश्चैव कौतूहलमतीव च ।
किंस्वित्प्रहरणं श्रेष्ठं सर्वयुद्धेषु पार्थिव ॥ १२.१६४.५ ॥
यात मला संशय आणि मोठे कुतूहल आहे: हे राजा, सर्व युद्धांत कोणते शस्त्र श्रेष्ठ आहे?
12.164.6
कथं चोत्पादितः खङ्गः कस्मै चार्थाय केन वा ।
पूर्वाचार्यं च खङ्गस्य प्रव्रवीहि पितामह ॥ १२.१६४.६ ॥
तलवार कशी निर्माण झाली, कोणत्या हेतूने, कोणाकडून? हे पितामह, तलवारीचे पूर्वाचार्य कोण ते सांगा.
12.164.7
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माद्रीपुत्रस्य धीमतः ।
स्वरकौशलसंयुक्तं सूक्ष्मचित्रार्थवत्सुखम् ॥ १२.१६४.७ ॥
बुद्धिमान माद्रीपुत्राचे ते वचन ऐकून, जे स्वरकौशल्याने युक्त, सूक्ष्म, विचित्र अर्थांनी भरलेले आणि सुखद होते.
12.164.8
ततस्तस्योत्तरं वाक्यं स्वरवर्णोपपादितम् ।
शिक्षया चोपपन्नाय द्रोणशिष्याय पृच्छते ॥ १२.१६४.८ ॥
नंतर स्वर आणि वर्णांनी सिद्ध झालेले त्याचे उत्तरवचन, शिक्षणात निपुण अशा द्रोणशिष्याने प्रश्न विचारल्यावर सांगितले गेले.
12.164.9
उवाच सर्वधर्मज्ञो धनुर्वेदस्य पारगः ।
शरतल्पगतो भीष्मो नकुलाय महात्मने ॥ १२.१६४.९ ॥
सर्व धर्म जाणणारे, धनुर्वेदात पारंगत, शरशय्येवर पडलेले भीष्म महात्मा नकुलाला म्हणाले.
12.164.11
तत्त्वं शृणुष्व माद्रेय यथैतत्परिपृच्छसि ।
सलिलैकार्णवं तात पुरा सर्वमभूदिदम्।
अप्रज्ञातमनाकाशमनिर्देश्यमहीतलम् ॥ १२.१६४.११ ॥
म्हणून हे माद्रेया, तू विचारलेस तसे हे ऐक. हे तात, पूर्वी हे सर्व एकच जलसागर होते; आकाश नव्हते, ओळखता येणारे नव्हते, दाखवता येईल असे भूतलही नव्हते.
12.164.12
तमस्संवृतमस्पर्शमतिगम्भीरदर्शनम् ।
निःशब्दं चाप्रमेयं च तत्र जज्ञे पितामहः ॥ १२.१६४.१२ ॥
अंधाराने व्यापलेले, अस्पर्श, अत्यंत गंभीर दिसणारे, शब्दहीन आणि अप्रमेय — तेथे पितामह उत्पन्न झाले.
12.164.13
सोऽसृजद्वायुमग्निं च भास्करं चापि वीर्यवान् ।
आकाशममृजच्चोर्ध्वमध्नो भूमिं च नैर्ऋतिम् ॥ १२.१६४.१३ ॥
त्या पराक्रमी देवाने वायू, अग्नी आणि सूर्य निर्माण केला; आकाश निर्माण केले; वर-खाली असलेली भूमी आणि नैर्ऋती (नैऋत्य) दिशाही निर्माण केली.
12.164.14
ततः सचन्द्रतारं च नक्षत्राणि ग्रहांस्तथा ।
संवत्सरानहोरात्रानृतूनथ लवान्क्षणान्। ॥ १२.१६४.१४ ॥
नंतर चंद्र व ताऱ्यांसह नक्षत्रे, ग्रह, संवत्सर, दिवस-रात्री, ऋतू, लव आणि क्षण (निर्माण केले).
12.164.15
ततः शरीरं लोकस्थं स्थापयित्वा पितामहः ।
जनयामास भगवान्पुत्रानुत्तमतेजसः। ॥ १२.१६४.१५ ॥
नंतर लोकांत स्थित असलेले शरीर स्थापून भगवान पितामहांनी उत्तम तेजस्वी पुत्रांना जन्म दिला.
12.164.16
मरीचिं भृगुमत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।
वसिष्ठाङ्गिरसौ चोभौ भरद्वाजं तथैव च ॥ १२.१६४.१६ ॥
मरीची, भृगू, अत्री, पुलस्त्य, पुलह, क्रतू, वसिष्ठ आणि दोन्ही अंगिरस, तसेच भरद्वाज (जन्मले).
12.164.17
प्रजापतिस्तथा दक्षः कन्याः षष्टिमजीजनात् ।
ताश्च ब्रह्मर्पीन्सर्वान्प्रजार्थं प्रतिपेदिरे ॥ १२.१६४.१७ ॥
प्रजापती दक्षानेही साठ कन्या जन्माला घातल्या; त्या सर्व ब्रह्मर्षींना प्रजेसाठी स्वीकारल्या.
12.164.18
ताभ्यो विश्वानि भूतानि देवाः पितृगणास्तथा ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव रक्षासि विविधानि च ॥ १२.१६४.१८ ॥
त्यांच्यापासून सर्व भूते, देव, पितृगण, गंधर्व व अप्सरा आणि विविध राक्षसही उत्पन्न झाले.
12.164.19
पतत्रिमृगमीनाश्च गावश्चैव महोरगाः ।
नानाकृतिबलाश्चान्ये जलक्षितिविचारिणः ॥ १२.१६४.१९ ॥
पक्षी, मृग, मासे, गायी आणि महासर्प, तसेच नाना रूपे व बल असलेले, पाण्यात व भूमीवर संचार करणारे इतर प्राणीही (उत्पन्न झाले).
12.164.20
उद्भिज्जाः स्वेदजाश्चैव साण्डजाश्च जरायुजाः ।
अज्ञे तात जगत्सर्वं तथा स्थावरजङ्गमम् ॥ १२.१६४.२० ॥
उद्भिज्ज, स्वेदज, अंडज आणि जरायुज, हे वत्सा, स्थावर-जंगम असे सर्व जग.
12.164.21
अतः सर्गमिमं कृत्वा सर्वलोकपितामहः ।
अश्वतं वेदपठितं धर्मं च जुजुपे पुनः ॥ १२.१६४.२१ ॥
म्हणून ही सृष्टी निर्माण करून सर्वलोकपितामहाने वेदांत वर्णिलेल्या शाश्वत धर्माचा पुन्हा आश्रय घेतला.
12.164.22
स्मन्धर्मे स्थिता देवाः सहाचार्यपुरोहिताः ।
…त्या वसवो रुद्राः ससाध्या मरुदश्विनः। ॥ १२.१६४.२२ ॥
स्मन्धर्मात स्थित असलेले देव, आचार्य व पुरोहितांसह… …त्य, वसू, रुद्र, साध्य यांसह मरुत आणि अश्विनीकुमार.
12.164.23
भृ…त्र्यङ्गिरसः सिद्धाः कश्यपश्च तपोधनाः ।
वष्ठगौतमागस्त्यास्तथा नारदपर्वतौ ॥ १२.१६४.२३ ॥
भृ…त्र्य, अंगिरस, सिद्ध, तपोधन कश्यप; वसिष्ठ, गौतम, अगस्त्य आणि नारद-पर्वत.
12.164.24
क्रयो बालखिल्याश्च प्रभासाः सिकतास्तथा ।
घृगाच्या सोमवायव्या वैश्वानरमरीचिपाः ॥ १२.१६४.२४ ॥
क्रय, बालखिल्य, प्रभास, सिकत आणि…गाच्य, सोम, वायव्य, वैश्वानर व मरीचिप.
12.164.25
करूपाश्चैव हंसाश्च ऋषयो वाऽग्नियोनयः ।
…पप्रस्थाः पृश्नयश्च स्थिता ब्रह्मानुशासने ॥ १२.१६४.२५ ॥
करूप, हंस, अग्निजन्य ऋषी; …प्रस्थ व पृश्नी — हे सर्व ब्रह्मदेवाच्या अनुशासनात स्थित आहेत.
12.164.26
दानवेन्द्रास्त्वतिक्रम्य तत्पितामहशासनम् ।
धर्मस्यापनयं चक्रुः क्रोधलोभसमन्विताः ॥ १२.१६४.२६ ॥
परंतु दानवेंद्रांनी आपल्या पितामहाची आज्ञा ओलांडून, क्रोध आणि लोभाने युक्त होऊन धर्माचा नाश केला.
12.164.27
हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षो विरोचनः ।
शम्बरो विप्रचित्तिश्च प्रह्लादो नमुचिर्बलिः ॥ १२.१६४.२७ ॥
हिरण्यकशिपू, हिरण्याक्ष, विरोचन, शंबर, विप्रचित्ती, प्रह्लाद, नमुची आणि बलि हे देखील (त्यांच्यात होते).
12.164.28
एते चान्ये च बहवः सगणा दैत्यदानवाः ।
धर्मसेतुमतिक्रम्य रेमिरेऽधर्मनिश्चयाः ॥ १२.१६४.२८ ॥
हे आणि इतर अनेक, गणांसह दैत्य-दानव, धर्मसेतू ओलांडून अधर्मनिश्चयी होऊन रमू लागले.
12.164.29
सर्वे तुल्याभिजातीया यथा देवास्तथा वयम् ।
इत्येवं हेतुमास्थाय स्पर्धमानाः सुरर्षिभिः ॥ १२.१६४.२९ ॥
"आम्ही सर्व देवांप्रमाणेच समान उच्च कुळातले आहोत" या कारणाने ते देव आणि ऋषींशी स्पर्धा करू लागले.
12.164.30
न प्रियं नाप्यनुक्रोशं चक्रुर्भूतेषु भारत ।
त्रीनुपायानतिक्रम्य दण्डेन रुरुधुः प्रजाः ॥ १२.१६४.३० ॥
हे भारता! त्यांनी प्राण्यांवर प्रेम किंवा करुणा दाखवली नाही; तीन उपायांचे उल्लंघन करून दंडबळाने प्रजेला पीडले.
12.164.31
न जग्मुः संविदं तैश्च दर्पादसुरसत्तमाः ।
अथ वै भगवान्ब्रह्मा सर्वलोकनमस्कृतः ॥ १२.१६४.३१ ॥
गर्वामुळे त्या श्रेष्ठ असुरांनी त्यांच्याशी समझोता केला नाही. तेव्हा सर्व लोकांनी नमस्कारलेले भगवान ब्रह्मा...
12.164.32
तदा हिमवतः पृष्ठे सुरम्ये पद्मतारके ।
शतयोजनविस्तारे मणिमुक्ताचयाचिते ॥ १२.१६४.३२ ॥
तेव्हा हिमालयाच्या पाठीवर, सुरम्य पद्मतारक स्थानी, शंभर योजने विस्तीर्ण, मणिमुक्तांच्या राशींनी व्यापलेल्या प्रदेशात,
12.164.33
तस्मिन्गिरिवरे पुत्र पुष्पितद्रुमकानने ।
तस्थौ स विबुधश्रेष्ठो ब्रह्मा लोकार्थसिद्धये ॥ १२.१६४.३३ ॥
पुत्रा, त्या श्रेष्ठ पर्वतावर, फुललेल्या वृक्षांच्या अरण्यात, देवश्रेष्ठ ब्रह्मदेव लोककार्यसिद्धीसाठी उभे राहिले.
12.164.34
ततो वर्षसहस्रान्ते वितानमकरोत्प्रभुः ।
विधिना कल्पदृष्टेन यथोक्तेनोपपादितम् ॥ १२.१६४.३४ ॥
नंतर हजार वर्षांनी प्रभूने कल्पात सांगितलेल्या विधीनुसार, जसे सांगितले होते तसे सिद्ध केलेले वितान निर्माण केले.
12.164.35
ऋषिभिर्यज्ञपटुभिर्यथावत्कर्मकर्तृभिः ।
मरुद्भिः परिसंकीर्णं दीप्यमानैश्च पावकैः ॥ १२.१६४.३५ ॥
यज्ञकुशल ऋषींनी, यथाविधी कर्म करणाऱ्यांनी, मरुतांनी आणि तेजस्वी अग्नींनी ते यज्ञमंडळ भरलेले होते.
12.164.36
काञ्चनैर्यज्ञभाण्डैश्च भ्राजिष्णुभिरलंकृतम् ।
वृतं देवगणैश्चैव प्रबभौ यज्ञमण्डलम् ॥ १२.१६४.३६ ॥
सोन्याच्या यज्ञपात्रांनी आणि तेजस्वी अलंकारांनी सजवलेले, देवगणांनी वेढलेले ते यज्ञमंडळ शोभून दिसले.
12.164.37
तथा ब्रह्मर्षिभिश्चैव सदस्यैरुपशोभितम् ।
अत्र घोरतमं वृत्तमृषीणां मे परिश्रुतम् ॥ १२.१६४.३७ ॥
तसेच ब्रह्मर्षी आणि सदस्यांनी ते सुशोभित होते. येथे ऋषींच्या अत्यंत भयानक घटनेबद्दल मी ऐकले आहे.
12.164.38
चन्द्रमा विमलं व्योम यथाऽभ्युदिततारकम् ।
विदार्याग्निं तथा भूतमुत्थितं श्रूयते तदा ॥ १२.१६४.३८ ॥
स्वच्छ आकाशात तारे उगवताना चंद्र उगवतो, तसेच तेव्हा अग्नीला फोडून एक प्राणी उठल्याचे ऐकले जाते.
12.164.39
लोनीत्पलसवर्णाभं तीक्ष्णदंष्ट्रं कृशोदरम् ।
प्रांशुमुद्धर्षणं चापि तथैव ह्यमितौजसम् ॥ १२.१६४.३९ ॥
नीलकमलासारखा रंगाचा, तीक्ष्ण दाढा असलेला, कृश पोटाचा, उंच, अंगावर शहारे आणणारा आणि अमर्याद तेजाचा तो होता.
12.164.40
अस्मिन्नुत्पद्यमाने च प्रचचास वसुंधरा ।
महोर्मिकलिलावर्तश्रुक्षुभे स महोदधिः ॥ १२.१६४.४० ॥
हे उत्पन्न होताच पृथ्वी हादरली; मोठ्या लाटा आणि भोवऱ्यांनी भरलेला तो महासागर खवळला.
12.164.41
पेतुश्चोत्का महोत्पाताः शाखाश्च मुमुचुर्द्रुमाः ।
अप्रसन्ना दिशः सर्वाः पवनश्चाशिवो ववौ।
मुहुर्मुहुश्च भूतानि प्राव्यथन्त भयात्तथा ॥ १२.१६४.४१ ॥
उल्का पडल्या, मोठे अपशकुन झाले; वृक्षांच्या फांद्या तुटून पडल्या; सर्व दिशा अप्रसन्न झाल्या; अशुभ वारा वाहू लागला; प्राणी भयाने वारंवार थरथरले.
12.164.42
ततः स तुमुलं दृष्ट्वा तद्भूतं समुपस्थितम् ।
महर्षिसुरगन्धर्वानुवाचेदं पितामहः ॥ १२.१६४.४२ ॥
तेव्हा त्या प्रचंड गोंधळाला आणि प्रकट झालेल्या त्या प्राण्याला पाहून पितामहांनी महर्षी, देव आणि गंधर्वांना असे सांगितले.
12.164.43
मयैवं चिन्तितं भूतमसिर्नामैष वीर्यवान् ।
रक्षणार्थाय लोकस्य वधाय च सुरद्विषाम् ॥ १२.१६४.४३ ॥
मी असा विचार केला होता: हा प्राणी 'असि' नावाचा पराक्रमी आहे; लोकरक्षणासाठी आणि देवशत्रूंच्या वधासाठी आहे.
12.164.44
ततस्तद्रुपमुत्सृज्य बभौ निस्त्रिंश एव सः ।
विमलस्तीक्ष्णधारश्च कालान्तक इवोद्यतः ॥ १२.१६४.४४ ॥
मग ते रूप सोडून तो निर्मल आणि तीक्ष्ण धारेचा खड्ग म्हणून चमकला, जणू कालान्तक उगारलेला असावा.
12.164.45
ततस्तं नीलकण्ठाय रुद्रायर्षभकेतवे ।
ब्रह्मा ददावसिं तीक्ष्णमधर्मप्रतिवारणम् ॥ १२.१६४.४५ ॥
मग ब्रह्मदेवाने नीलकंठ, वृषभध्वज रुद्राला अधर्माचे निवारण करणारी तीक्ष्ण तलवार दिली.
12.164.46
ततः स भगवान्रुद्रो ब्रह्मर्षिगणपूजितः ।
प्रगृह्मासिममेयात्मा रूपमन्यच्चकार ह ॥ १२.१६४.४६ ॥
मग ब्रह्मर्षिगणांनी पूजिलेले, अमेय आत्मा असलेले ते भगवान रुद्र तलवार घेऊन दुसरे रूप धारण करते झाले.
12.164.47
चतुर्बाहुः स्पृशन्मूर्ध्ना भूमिष्ठोऽपि दिशो दश ।
ऊर्ध्वदृष्टिर्महाबाहुर्मुखाज्ज्वालाः समुत्सृजन् ॥ १२.१६४.४७ ॥
चार बाहू असलेले, भूमीवर उभे असूनही मस्तकाने दहा दिशांना स्पर्श करणारे, वर पाहणारे, विशाल बाहूंचे ते मुखातून ज्वाळा सोडत होते.
12.164.48
विकुर्वन्बहुधा वर्णान्नीलपाण्डुरलोहितान् ।
बिभ्रत्कृष्णाजिनं वासो हेमप्रवरतारकम् ॥ १२.१६४.४८ ॥
अनेक प्रकारे वर्ण बदलत — निळा, पांढुरका आणि तांबडा — काळ्या हरणाच्या कातडीचे वस्त्र धारण करून, उत्तम सोन्याच्या तारकांनी अलंकृत.
12.164.49
नेत्रं चैकं ललाटस्थं भास्करप्रतिमं महत् ।
शुशुभाते सुविमले द्वे नेत्रे कृष्णपिङ्गले ॥ १२.१६४.४९ ॥
कपाळावर असलेला एक डोळा सूर्यासारखा मोठा होता; आणि दोन अत्यंत निर्मल डोळे काळसर-पिंगट रंगात चमकले.
12.164.50
ततो देवो महादेवः शूलपाणिर्भगाक्षिहा ।
संप्रगृह्य तु निस्त्रिंशं कालाग्निसमवर्चसम् ॥ १२.१६४.५० ॥
तेव्हा भगाचा डोळा फोडणारा, शूलपाणी महादेव कालाग्नीसारख्या तेजस्वी तलवारीला घट्ट धरून...
12.164.51
त्रिकूटं चर्म चोद्यम्य सविद्युतमिवाम्बुदम् ।
चचार विविधान्मार्गान्दानवान्तचिकीर्षया।
विधुन्वन्नसिमाकाशे तथा युद्धचिकीर्षया ॥ १२.१६४.५१ ॥
विजेसह मेघाप्रमाणे त्रिकूट ढाल उचलून, दानवांचा अंत करण्याच्या इच्छेने तो अनेक मार्गांनी संचरला; आकाशात तलवार फिरवत, युद्धाच्या इच्छेने...
12.164.52
तस्य नादं विनदतो महाहासं च मुञ्चतः ।
बभौ प्रतिभयं रूपं तदा रुद्रस्य भारत ॥ १२.१६४.५२ ॥
तो गर्जना करत आणि मोठा हास्य सोडत असताना, हे भारता, रुद्राचे रूप तेव्हा भयंकर दिसले.
12.164.53
तद्रूपधारिणं रुद्रं रौद्रकर्मचिकीर्षया ।
निशाम्य दानवाः सर्वे हृष्टाः समभिदुद्रुवुः ॥ १२.१६४.५३ ॥
ते रूप धारण केलेल्या रुद्राला रौद्र कर्म करण्याच्या इच्छेने पाहून सर्व दानव आनंदित होऊन त्याच्यावर धावून गेले.
12.164.54
अश्मभिश्चाम्यवर्षन्त प्रदीप्तैश्च तथोल्मुकैः ।
घोरैः प्रहरणैश्चान्यैः क्षुरधारैरयस्मयैः ॥ १२.१६४.५४ ॥
दगडांनी आणि पेटत्या मशालींनी त्यांनी वर्षाव केला; भयंकर शस्त्रांनी आणि लोखंडी क्षुरधार इतर शस्त्रांनीही.
12.164.55
ततस्तु दानवानीकं संप्रणेतृकमप्युत ।
खङ्गं दृष्ट्वा बलाधूतं प्रमुमोह चचाल च ॥ १२.१६४.५५ ॥
तेव्हा दानवसेना, आपल्या सेनापतीसह, बलाने हलवली जाणारी तलवार पाहून मोहित होऊन कंपित झाली.
12.164.56
चित्रं शीघ्रपदत्वाच्च चरन्तमसिपाणिनम् ।
तमेकमसुराः सर्वे सहस्रमिति मेनिरे ॥ १२.१६४.५६ ॥
वेगवान पायांच्या गतीमुळे तलवार हाती घेऊन फिरणाऱ्या त्या एकालाच सर्व असुरांनी हजार समजले, हे आश्चर्य होते.
12.164.57
छिन्दन्भिन्दन्रुजन्कृन्तन्दारयन्प्रथमन्नपि ।
अचरद्वैरिसङ्घेषु दावाग्निरिव कक्षगः ॥ १२.१६४.५७ ॥
छेदत, भेदत, मोडत, कापत, फाडत तो शत्रूसमूहांत वणव्यासारखा फिरत होता.
12.164.58
असिवेगप्रभग्नास्ते छिन्नबाहूरुवक्षसः ।
उत्तमाङ्गप्रकृत्ताश्च पेतुरुर्व्यां महाबलाः ॥ १२.१६४.५८ ॥
तलवारीच्या वेगाने भग्न झालेले, बाहू, मांड्या व छाती छिन्न झालेले, मस्तक तुटलेले ते महाबलवान भूमीवर पडले.
12.164.59
अपरे दानवा भग्नाः खङ्गधारावपीडिताः ।
अन्योन्यमभिनर्दन्तो दिशः संप्रतिपेदिरे ॥ १२.१६४.५९ ॥
इतर दानवही तलवारीच्या धारेने पीडित होऊन पराभूत झाले; एकमेकांना हाका मारत ते दिशादिशांना पळाले.
12.164.60
भूमिं केचित्प्रविविशुः पर्वतानपरे तथा ।
अपरे जग्मुराकासमपरेऽम्भः समाविशन् ॥ १२.१६४.६० ॥
काही पृथ्वीत शिरले, तसेच काही पर्वतात; इतर आकाशात गेले, आणखी काही पाण्यात शिरले.
12.164.61
तस्मिन्महति संवृत्ते समरे भृशदारुणे ।
बभूव भूः प्रतिभया मांसशोणितकर्दमा ॥ १२.१६४.६१ ॥
त्या महान व अत्यंत भयंकर युद्धात पृथ्वी भयावह होऊन मांस आणि रक्ताच्या चिखलाने भरून गेली.
12.164.62
दानवानां शरीरैश्च पतितैः शोणितोक्षितैः ।
समाकीर्णा महाबाहो शैलैरिव सकिंशुकैः ॥ १२.१६४.६२ ॥
हे महाबाहो, रक्ताने माखलेल्या पडलेल्या दानवांच्या शरीरांनी ती भूमी किंशुक वृक्षांसह पर्वतांसारखी भरून गेली होती.
12.164.63
रुधिरेण परिक्लिन्ना प्रबभौ वसुधा तदा ।
रक्तार्द्रवसना श्यामा नारीव मदविह्वला ॥ १२.१६४.६३ ॥
तेव्हा रक्ताने भिजलेली ती भूमी, रक्ताने ओले वस्त्र नेसलेली, मदाने विव्हळ झालेल्या श्यामा स्त्रीप्रमाणे चमकली.
12.164.64
स रुद्रो दानवान्हत्वा कृत्वा धर्मोत्तरं जगत् ।
रौद्रं रुपमथाक्षिप्य चक्रे रूपं शिवं शिवः ॥ १२.१६४.६४ ॥
त्या रुद्राने दानवांचा वध करून, धर्माला श्रेष्ठ करून जग स्थापिले; मग भयंकर रूप त्यागून शिवाने कल्याणकारी रूप धारण केले.
12.164.65
ततो महर्षयः सर्वे सर्वे देवगणास्तथा ।
जयेनाद्भुतकल्पेन देवदेवमथास्तुवन् ॥ १२.१६४.६५ ॥
तेव्हा सर्व महर्षी आणि सर्व देवगण, अद्भुत विजयाने देवदेवाची स्तुती करू लागले.
12.164.66
ततः स भगवान्रुद्रो दानवक्षतजोक्षितम् ।
असिं धर्मस्य गोप्तारं ददौ सत्कृत्य विष्णवे ॥ १२.१६४.६६ ॥
मग त्या भगवान रुद्राने, दानवांच्या रक्ताने माखलेली, धर्माचे रक्षण करणारी ती तलवार सन्मानपूर्वक विष्णूला दिली.
12.164.67
विष्णुर्मरीचये प्रादान्मरीचिर्भार्गवाय तम् ।
महर्षिभ्यो ददौ खङ्गमृषयो वासवाय च ॥ १२.१६४.६७ ॥
विष्णूने ती तलवार मरीचीला दिली; मरीचीने ती भार्गवाला दिली; महर्षींना दिली, आणि ऋषींनी वासव इंद्राला दिली.
12.164.68
महेन्द्रो लोकपालेभ्यो लोकपाला तु पुत्रक ।
मनवे सूर्यपुत्राय ददुः खङ्गं सुविस्तरम् ॥ १२.१६४.६८ ॥
महेंद्राने लोकपालांना दिले; हे पुत्रा, लोकपालांनी सूर्यपुत्र मनूला ते अतिविशाल खड्ग दिले.
12.164.69
ऊचुश्चैनं तथा वाक्यं मानुषाणां त्वमीश्वरः ।
असिना धर्मगर्भेण पालयस्व प्रजा इति ॥ १२.१६४.६९ ॥
ते त्याला असे म्हणाले, 'तू मानवांचा ईश्वर आहेस; धर्मगर्भ असलेल्या या खड्गाने प्रजेचे पालन कर.'
12.164.70
धर्मसेतुमतिक्रान्ताः स्थूलसूक्ष्मार्थकारणात् ।
विभज्य दण्डं रक्ष्याः स्युर्धर्मतो न यदृच्छया ॥ १२.१६४.७० ॥
धर्मसेतू ओलांडणाऱ्यांना, स्थूल व सूक्ष्म कारणांमुळे, दंड विभागून धर्मानुसार सांभाळले पाहिजे; मनमानी नव्हे.
12.164.71
दुर्वाचा निग्रहो दण्डो हिरण्यबहुलस्तथा ।
व्यङ्गता च शरीरस्य वधो नाल्पस्य करणात् ॥ १२.१६४.७१ ॥
कठोर शब्दांसाठी निग्रह हाच दंड; त्यात सोन्याचा मोठा दंडही आहे; शरीर विकृत करणेही दंड आहे; लहान अपराधासाठी वध नाही.
12.164.72
असेरेतानि रूपाणि दुर्वारादीनि नि दशेत् ।
असेरेवं प्रमाणानि परमाण्यभ्यतिक्रमात् ॥ १२.१६४.७२ ॥
खड्गाची ही रूपे कठोर शब्दांपासून सुरू होतात; अशी खड्गाची प्रमाणे आहेत, अतिक्रमणासाठी.
12.164.73
अभिषिच्याथ पुत्रं स्वं प्रजानामधिपं ततः ।
मनुः प्रजानां रक्षार्थं क्षुपाय प्रददावसिम् ॥ १२.१६४.७३ ॥
मग आपल्या पुत्राचा प्रजांचा अधिपती म्हणून अभिषेक करून, प्रजांच्या रक्षणासाठी मनूने क्षुपाला ते खड्ग दिले.
12.164.74
क्षुपाज्जग्राह चेक्ष्वाकुरिक्ष्वाकोश्च पुरूरवाः ।
आयुश्च तस्माल्लोभे तं नहुषश्च ततो भुवि ॥ १२.१६४.७४ ॥
क्षुपाकडून इक्ष्वाकूने घेतले; इक्ष्वाकूकडून पुरूरवा; पुरूरव्याकडून आयु; त्याच्याकडून लोभाने नहुष; मग पृथ्वीवर.
12.164.75
ययातिर्नहुषाच्चापि पूरुस्तस्माच्च लब्धवान् ।
आधूर्तश्च गयस्तस्मात्ततो भूमिशयो नृपः ॥ १२.१६४.७५ ॥
नहुषाकडून ययाती; त्याच्याकडून पूरूने मिळवले; पूरूकडून आधूर्त; त्याच्याकडून गय; मग भूमिशय नावाचा राजा.
12.164.76
भरतश्चापि दौष्यन्तिर्लेभे भूमिशयादसिम् ।
तस्माल्लोभे च धर्मज्ञो राजन्नैलबिलस्तथा ॥ १२.१६४.७६ ॥
दुष्यंतपुत्र भरताने भूमिशयाकडून तलवार मिळवली. त्याच्याकडून, हे राजा, धर्मज्ञ ऐलबिलानेही लोभाने तसेच.
12.164.77
ततस्त्वैलबिलाल्लेभे धुन्धुमारो नरेश्वरः ।
धुन्धुमाराच्च काम्भोजो मुचुकुन्दस्ततोऽभजत् ॥ १२.१६४.७७ ॥
मग ऐलबिलाकडून नरेश्वर धुंधुमाराने मिळवले. धुंधुमाराकडून काम्बोज; मग मुचुकुंदाने मिळवले.
12.164.78
मुचुकुन्दान्मरुत्तश्च मरुत्तादपि रैवतः ।
रैवताद्युवनाश्वश्च युवनाश्वात्ततो रघुः ॥ १२.१६४.७८ ॥
मुचुकुंदाकडून मरुत्त; मरुत्ताकडून रैवत; रैवताकडून युवनाश्व; युवनाश्वाकडून मग रघु.
12.164.79
इक्ष्वाकुवंशजस्तस्माद्धरिणाश्वः प्रतापवान् ।
हरिणाश्वादसिं लेभे शुनकः शुनकादपि ॥ १२.१६४.७९ ॥
इक्ष्वाकु वंशात जन्मलेला प्रतापी हरिणाश्व त्याच्याकडून. हरिणाश्वाकडून शुनकाने तलवार मिळवली; शुनकाकडूनही.
12.164.80
उशीनरो वै धर्मात्मा तस्माद्भोजाः सयादवाः ।
यदुभ्यश्च शिबिर्लेभे शिबेश्चापि प्रतर्दनः ॥ १२.१६४.८० ॥
उशीनर धर्मात्मा होता; त्याच्यापासून भोज व यादव झाले. यदुपासून शिबी जन्मला, आणि शिबीपासून प्रतर्दनही जन्मला.
12.164.81
प्रतर्दनादष्टकश्च रुशदश्वोऽष्टकादपि ।
रुशदश्वाद्भरद्वाजो द्रोणस्तस्मात्कृपस्ततः।
ततस्त्वं भ्रातृभिः सार्धं परमासिमवाप्तवान् ॥ १२.१६४.८१ ॥
प्रतर्दनापासून अष्टक; अष्टकापासून रुशदश्वही झाला. रुशदश्वापासून भरद्वाज, भरद्वाजापासून द्रोण आणि त्याच्यापासून कृप. मग तू आपल्या बंधूंसह परम खड्ग प्राप्त केलेस.
12.164.82
कृत्तिकास्तस्य नक्षत्रमसेरग्निश्च दैवतम् ।
रोहिण्यो गोत्रमस्याथ रुद्राश्च गुरुसत्तमाः ॥ १२.१६४.८२ ॥
त्या खड्गाचे नक्षत्र कृत्तिका असून देवता अग्नी आहे. त्याचे गोत्र रोहिणी; आणि रुद्र हे श्रेष्ठ गुरु आहेत.
12.164.83
असेरष्टौ हि नामानि रहस्यानि निबोध मे ।
पाण्डवेय सदा यानि कीर्तयँल्लभते जयम् ॥ १२.१६४.८३ ॥
हे पांडवा, त्या खड्गाची आठ गुप्त नावे आहेत; ती माझ्याकडून ऐक. जो सदा ती कीर्तन करतो, त्याला विजय मिळतो.
12.164.84
असिर्विशसनः खङ्गस्तीक्ष्णचर्मा दुरासदः ।
श्रीगर्भो विजयश्चैव धर्मपालस्तथैव च ॥ १२.१६४.८४ ॥
असि, विशसन, खड्ग, तीक्ष्णचर्मा, दुरासद, श्रीगर्भ, विजय आणि धर्मपाल—हीच त्याची नावे.
12.164.85
अग्र्यः प्रहरणानां च खङ्गो भुवि परिश्रुतः ।
महेश्वरप्रणीतश्च पुराणे निश्चयं गतः।
एतानि चैव नामानि पुराणे निश्चितानि वै ॥ १२.१६४.८५ ॥
पृथ्वीवर खड्ग हे शस्त्रांत श्रेष्ठ म्हणून प्रसिद्ध आहे; ते महेश्वराने उपदेशिलेले असून पुराणात निश्चित झाले आहे. हीच नावे पुराणात निश्चित केलेली आहेत.
12.164.86
पृथुस्तूत्पादयामास धनुराद्यमरिंदमः ।
तेनेयं पृथिवी दुग्धा सस्यानि सुबहून्यपि।
धर्मेण च यथापूर्वं वैन्येन परिरक्षिता ॥ १२.१६४.८६ ॥
पृथूने धनुष्य इत्यादी निर्माण केले; शत्रूंचे दमन करणारा तो होता. त्याच्याद्वारे ही पृथ्वी दोहिली गेली आणि पुष्कळ धान्ये मिळाली. वेनपुत्राने पूर्वीप्रमाणेच धर्माने हिचे रक्षण केले.
12.164.87
तदेतदार्षं माद्रेय प्रमाणं कर्तुमर्हसि ।
असेश्च पूजा कर्तव्या सदा युद्धविशारदैः ॥ १२.१६४.८७ ॥
हे माद्रेया, ही आर्ष परंपरा तू प्रमाण मानावीस. खड्गाची पूजा युद्धकुशल लोकांनी नेहमी करावी.
12.164.88
इत्येष प्रथमः कल्पो मया ते कथितः पुनः ।
एवमेवासिसर्गोऽयं यथावद्भरतर्षभ ॥ १२.१६४.८८ ॥
अशा प्रकारे हा पहिला नियम मी तुला पुन्हा सांगितला. त्याचप्रमाणे ही खड्ग-निर्मितीही यथायोग्य आहे, हे भरतश्रेष्ठा.
12.164.89
सर्वथा तमिह श्रुत्वा स्वङ्गस्यागममुत्तमम् ।
लभते पुरुषः कीर्ति प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते ॥ १२.१६४.८९ ॥
येथे खड्गाची उत्तम परंपरा सर्व प्रकारे ऐकून माणूस कीर्ती मिळवतो आणि मृत्यूनंतर अनंतता प्राप्त करतो.