મહાભારત · અધ્યાય 12.165
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.165.1
इत्युक्तवति भीष्मे तु तूष्णींभूते युधिष्ठिरः ।
पप्रच्छावसथं गत्वा भ्रातृन्विदुरपञ्चमान् ॥ १२.१६५.१ ॥
ભીષ્મ આમ કહીને મૌન થયા ત્યારે યુધિષ્ઠિરે પોતાના નિવાસે જઈ, વિદુરને પાંચમા રાખીને ભાઈઓને પૂછ્યું.
12.165.2
धर्मे चार्थे च कामे च लोकवृत्तिः समाहिता ।
तेषां गरीयान्कतमो मध्यमः को लघुश्च कः ॥ १२.१६५.२ ॥
ધર્મ, અર્થ અને કામમાં લોકવ્યવહાર સમાયેલો છે. તેમાંથી કયો શ્રેષ્ઠ, કયો મધ્યમ અને કયો નાનો?
12.165.3
कस्मिंश्चात्मा नियन्तव्यस्त्रिवर्गविजयाय वै ।
संपृष्टा नैष्ठिकं वाक्यं यथाबद्वक्तुमर्हथ ॥ १२.१६५.३ ॥
ત્રિવર્ગ વિજય માટે આત્માને શામાં નિયંત્રિત કરવો? પૂછાયેલા તમે નિશ્ચિત વચન યથોચિત રીતે કહો.
12.165.4
ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः प्रथमं प्रतिभानवान् ।
जगाद विदुरो वाक्यं धर्मशास्त्रमनुस्मरन् ॥ १२.१६५.४ ॥
ત્યારે અર્થગતિનું તત્ત્વ જાણનાર, પ્રતિભાવાન વિદુરે ધર્મશાસ્ત્રનું સ્મરણ કરીને પહેલું વચન કહ્યું.
12.165.5
बहुश्रुतं तपस्त्यागः श्रद्धा यज्ञक्रिया क्षमा ।
भावशुद्धिर्दया सत्यं संयमश्चात्मसंपदः ॥ १२.१६५.५ ॥
બહુશ્રુતતા, તપ, ત્યાગ, શ્રદ્ધા, યજ્ઞક્રિયા, ક્ષમા, ભાવશુદ્ધિ, દયા, સત્ય અને સંયમ—આ આત્મસંપત્તિ છે.
12.165.6
एतदेवाभिपद्यस्व मा ते भूच्चलितं मनः ।
एतन्मूलौ हि धर्मार्थावेतदेकपदं हितम् ॥ १२.१६५.६ ॥
આનો જ આશ્રય લે, તારું મન ચલિત ન થાય. ધર્મ અને અર્થનું મૂળ આમાં જ છે; આ જ એકમાત્ર હિતકર માર્ગ છે.
12.165.7
धर्मेणैवर्षयस्तीर्णा धर्मे लोकाः प्रतिष्ठिताः ।
धर्मेण देवा दिवि च धर्मे चार्थः समाहितः ॥ १२.१६५.७ ॥
ધર્મથી જ ઋષિઓ તરી ગયા; ધર્મમાં લોકો પ્રતિષ્ઠિત છે. ધર્મથી દેવો સ્વર્ગમાં છે; ધર્મમાં જ અર્થ સુસ્થિત છે.
12.165.8
धर्मो राजन्गुणः श्रेष्ठो मध्यमो ह्यर्थ उच्यते ।
कामो यवीयानिति च प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ १२.१६५.८ ॥
હે રાજન્, ધર્મ શ્રેષ્ઠ ગુણ છે; અર્થ મધ્યમ કહેવાય છે. અને કામને જ્ઞાનીઓ નાનો (કનિષ્ઠ) કહે છે.
12.165.9
तस्माद्धर्मप्रधानेन भवितव्यं यतात्मना ।
तथा च सर्वभूतेषु वर्तितव्यं यतात्मना ॥ १२.१६५.९ ॥
તેથી સંયમી મનુષ્યે ધર્મને પ્રધાન રાખીને રહેવું જોઈએ; અને એ જ રીતે સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે સંયમથી વર્તવું જોઈએ.
12.165.10
समाप्तवचने तस्मिन्भीमकर्मा धनञ्जयः ।
ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञो जगौ वाक्यं प्रचोदितः ॥ १२.१६५.१० ॥
એ વાત પૂરી થયા પછી ભીમકર્મા ધનંજયે, અર્થની ગતિનું તત્ત્વ જાણીને, પ્રેરાઈને આ વચન કહ્યું.
12.165.11
कर्मभूमिरियं राजन्निह वार्ता प्रशस्यते ।
कृषिर्वाणिज्यगोरक्षं शिल्पानि विविधानि च ॥ १२.१६५.११ ॥
હે રાજન્, આ કર્મભૂમિ છે; અહીં વાર્તા (આજીવિકા) પ્રશંસાપાત્ર છે — ખેતી, વેપાર, ગોરક્ષા અને વિવિધ શિલ્પો.
12.165.12
अर्थ इत्येव सर्वेषां कर्मणामव्यतिक्रमः ।
निवृत्तेऽर्थे न वर्तेते धर्मकामाविति श्रुतिः ॥ १२.१६५.१२ ॥
અર્થ જ સર્વ કર્મોનો આધાર છે; અર્થ અટકી જાય તો ધર્મ અને કામ ચાલતા નથી — એવી શ્રુતિ છે.
12.165.13
विषहेतार्थवान्धर्ममाराधयितुमुत्तमम् ।
कामं च चरितुं शक्तो दुष्प्रापमकृतात्मभिः ॥ १२.१६५.१३ ॥
અર્થવાન માણસ ઉત્તમ ધર્મની આરાધના અને કામનો ઉપભોગ કરવા સમર્થ બને છે; જેમણે આત્મસંયમ નથી કર્યો તેમને આ દુર્લભ છે.
12.165.14
अर्थस्यावयवावेतौ धर्मकामाविति श्रुतिः ।
अर्थसिद्ध्या विनिर्वृत्तावृभावेतौ भविष्यतः ॥ १२.१६५.१४ ॥
ધર્મ અને કામ એ બંને અર્થના અંગો છે, એમ શ્રુતિ કહે છે; અર્થની સિદ્ધિથી જ એ બંને પૂર્ણ થશે.
12.165.15
तद्गतार्थं हि पुरुषं विशिष्टतरयोनयः ।
ब्रह्माणमिव भूतानि सततं पर्युपासते ॥ १२.१६५.१५ ॥
ધનને જ લક્ષ્ય બનાવનાર તે પુરુષની અત્યંત શ્રેષ્ઠ કુળના લોકો સદા સેવા કરે છે, જેમ સર્વ પ્રાણીઓ બ્રહ્માની ઉપાસના કરે છે.
12.165.16
जटाजिनधरा दान्ताः पङ्कदिग्धा जितेन्द्रियाः ।
मुण्डा निस्तन्तवश्चापि वसन्त्यर्थार्थिनः पृथक् ॥ १२.१६५.१६ ॥
જટા અને મૃગચર્મ ધારણ કરી, દાંત, કાદવ લપેટેલા, ઇન્દ્રિયજીત, મુંડિત માથાવાળા અને બંધન-સૂત્ર વિનાના, અર્થના અર્થી લોકો અલગ અલગ રહે છે.
12.165.17
काषायवसनाश्चान्ये श्मश्रुला हि सुसंयताः ।
विद्वांसश्चैव शान्ताश्च मुक्ताः सर्वपरिग्रहैः ॥ १२.१६५.१७ ॥
કેસરી વસ્ત્ર પહેરેલા, દાઢીવાળા, સારી રીતે સંયમી, વિદ્વાન, શાંત અને સર્વ પરિગ્રહથી મુક્ત એવા બીજા લોકો પણ હોય છે.
12.165.18
अर्थार्थिनः सन्ति नित्यं परितष्यन्ति कर्मभिः ।
अर्थार्थिनः सन्ति केचिदपरे स्वर्गकाङ्क्षिणः।
कुलप्रत्यागमाश्चैके स्वंस्वं धर्ममनुष्ठिताः ॥ १२.१६५.१८ ॥
અર્થના અર્થી લોકો સદા કર્મોથી સંતુષ્ટ થાય છે; કેટલાક અર્થાર્થી છે, બીજા સ્વર્ગની આકાંક્ષા કરે છે, અને કેટલાક કુળમાં પાછા ફરનારા છે; સૌ પોતપોતાનો ધર્મ આચરે છે.
12.165.19
आस्तिका नास्तिकाश्चैव नियताः संयमे परे ।
अप्रज्ञानं तमोभूतं प्रज्ञानं तु प्रकाशिता ॥ १२.१६५.१९ ॥
આસ્તિકો અને નાસ્તિકો, સંયમમાં સ્થિર શ્રેષ્ઠ જનો; અજ્ઞાન અંધકાર બને છે, અને જ્ઞાન પ્રકાશે છે.
12.165.20
भृत्यान्भोगैर्द्विषो दण्डैर्यो योजयति सोऽर्थवान् ।
एतन्मतिमतांश्रेष्ठ मतं मम यथातथम्।
अनयोस्तु विबोध त्वं वचनं शक्रकण्वयोः ॥ १२.१६५.२० ॥
જે સેવકોને ભોગોથી અને શત્રુઓને દંડોથી પ્રેરે છે, તે જ ધનવાન છે. બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ, આ મારો મત છે, યથાર્થ; શક્ર અને કણ્વના આ વચનોને તું સમજ.
12.165.21
तथा धर्मार्थकुशलौ माद्रीपुत्रावनन्तरम् ।
नकुलः सहदेवश्च वाक्यमूचतुरुत्तमम् ॥ १२.१६५.२१ ॥
એ જ રીતે ધર્મ અને અર્થમાં કુશળ માદ્રીના બે પુત્રો, નકુળ અને સહદેવ, પછી ઉત્તમ વચન બોલ્યા.
12.165.22
आसीनश्च शयानश्च विचरन्नपि वा स्थितः ।
अर्थयोगं दृढं कुर्याद्योगैरुच्चावचैरपि ॥ १२.१६५.२२ ॥
બેઠેલો, સૂતેલો, ફરતો કે ઊભેલો હોય ત્યારે પણ, ઊંચા-નીચા ઉપાયોથી ધનપ્રાપ્તિનો દૃઢ યત્ન કરવો જોઈએ.
12.165.23
अस्मिंस्तु वै विनिर्वृत्ते दुर्लभे परमप्रिये ।
इह कामानवाप्नोति प्रत्यक्षं नात्र संशयः ॥ १२.१६५.२३ ॥
આ પ્રાપ્ત થતાં, જે દુર્લભ અને પરમ પ્રિય છે, માણસ અહીં જ પોતાની કામનાઓ પામે છે; એમાં સંશય નથી, આ પ્રત્યક્ષ છે.
12.165.24
योऽर्थो धर्मेण संयुक्तो धर्मो यश्चार्थसंयुतः ।
मध्विवामृतसंसृष्टं तस्मादेतौ मताविह ॥ १२.१६५.२४ ॥
ધર્મથી યુક્ત અર્થ અને અર્થથી યુક્ત ધર્મ અમૃતમિશ્રિત મધ જેવા છે; તેથી અહીં આ બંને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યા છે.
12.165.25
अनर्थस्य न कामोस्ति तथाऽर्थोऽधर्मिणः कुतः ।
तस्मादुद्विजले लोको धर्मार्थाभ्यां बहिष्कृतात् ॥ १२.१६५.२५ ॥
અનર્થને કામ નથી; અધર્મીને અર્થ ક્યાંથી? તેથી ધર્મ અને અર્થથી બહિષ્કૃત લોક ઉદ્વિગ્ન રહે છે.
12.165.26
तस्माद्धर्मप्रधानेन साध्योऽर्थः संयतात्मना ।
विश्वस्तेषु हि भूतेषु कल्पते सर्वमेव हि ॥ १२.१६५.२६ ॥
તેથી ધર્મપ્રધાન અને સંયતાત્મા પુરુષે અર્થ સાધવો; પ્રાણીઓ વિશ્વસ્ત હોય ત્યારે બધું શક્ય બને છે.
12.165.27
धर्मं समाचरेत्पूर्वं ततोऽर्थं धर्मसंयुतम् ।
ततः कामं चरेत्पश्चात्सिद्धार्थस्य हि तत्फलम् ॥ १२.१६५.२७ ॥
પહેલાં ધર્મનું આચરણ કરવું, પછી ધર્મયુક્ત અર્થ મેળવવો, પછી કામનું સેવન કરવું; સિદ્ધાર્થને તે જ ફળ છે.
12.165.28
विरेमतुस्तु तद्वाक्यमुक्त्वा तावश्विनोः सुतौ ।
भीमसेनस्ततो वाक्यमिदं वक्तुं प्रचक्रमे ॥ १२.१६५.२८ ॥
એ વચન કહીને અશ્વિનીકુમારોના બંને પુત્રો શાંત થયા; પછી ભીમસેને આ વચન કહેવાનું શરૂ કર્યું.
12.165.29
नाकामः कामयत्यर्थं नाकामो धर्ममिच्छति ।
नाकामः कामयानोऽस्ति तस्मात्कामो विशिष्यते ॥ १२.१६५.२९ ॥
કામરહિત અર્થની ઇચ્છા કરતો નથી; કામરહિત ધર્મની પણ ઇચ્છા કરતો નથી; કામરહિત કોઈ ઇચ્છુક નથી; તેથી કામ શ્રેષ્ઠ ઠરે છે.
12.165.30
कामेन युक्ता ऋषयस्तपस्येव समाहिताः ।
पलाशाः शाकमूलाशा वायुभक्षाः सुसंयताः ॥ १२.१६५.३० ॥
કામયુક્ત ઋષિઓ તપમાં જાણે સમાહિત રહે છે; તેઓ પાંદડાં, શાકમૂળ ખાય છે, વાયુનો આહાર કરે છે અને અત્યંત સંયમી હોય છે.
12.165.31
वेदोपवेदेष्वपरे युक्ताः स्वाध्यायपारगाः ।
श्राद्धे यज्ञक्रियायां च तथा दानप्रतिग्रहे ॥ १२.१६५.३१ ॥
વેદ અને ઉપવેદોમાં બીજા કેટલાક લોકો લાગેલા રહેતા; સ્વાધ્યાયમાં પારંગત થઈને, શ્રાદ્ધમાં, યજ્ઞક્રિયામાં, તથા દાન અને પ્રતિગ્રહમાં.
12.165.32
वणिजः कर्षका गोपाः कारवः शिल्पिनस्तथा ।
देशधर्मकृतश्चैव युक्ताः कामेन कर्मसु ॥ १२.१६५.३२ ॥
વેપારીઓ, ખેડૂતો, ગોવાળો, કારીગરો અને શિલ્પીઓ, તથા દેશધર્મનું પાલન કરનારા, કામનાથી પોતાના કર્મોમાં લાગેલા રહે છે.
12.165.33
समुद्रं वा विशन्त्यन्ये नराः कामेन संयुताः ।
कामो हि विविधाकारः सर्वं कामेन संततम् ॥ १२.१६५.३३ ॥
બીજા કેટલાક માણસો કામનાથી યુક્ત થઈને સમુદ્રમાં પણ પ્રવેશે છે. કામ અનેક આકારવાળો છે; સર્વ કંઈ કામથી વ્યાપ્ત છે.
12.165.34
नास्ति नासीन्न भविता भूतं काममृते परम् ।
एतत्सारं महाराज धर्मार्थावत्र संश्रितौ ॥ १२.१६५.३४ ॥
કામ વિના પરમ કંઈ નથી, નહોતું, થશે નહીં; કોઈ પ્રાણી પણ નથી. હે મહારાજ, આ જ સાર છે; ધર્મ અને અર્થ આમાં જ આશ્રિત છે.
12.165.35
नवनीतं यथा दध्नस्तथा कामोऽर्थधर्मतः ।
श्रेयस्तैलं न पिण्याको घृतं श्रेय उदश्वितः ॥ १२.१६५.३५ ॥
દહીંમાંથી માખણ શ્રેષ્ઠ છે, તેમ ધર્મ અને અર્થ કરતાં કામ શ્રેષ્ઠ છે. તેલ શ્રેષ્ઠ છે, ખોળ નહીં; વલોવેલા દૂધનું ઘી શ્રેષ્ઠ છે.
12.165.36
श्रेयः पुष्पफलं काष्ठात्कामो धर्मार्थयोर्वरः ।
पुष्पतो मध्विव परं कामात्संजायते सुखम्।
कामो धर्मार्थयोर्योनिः कामश्चाथ तदात्मकः ॥ १२.१६५.३६ ॥
લાકડા કરતાં ફૂલ-ફળ શ્રેષ્ઠ છે; ધર્મ અને અર્થમાં કામ શ્રેષ્ઠ છે. ફૂલમાંથી મધ શ્રેષ્ઠ છે, તેમ કામથી પરમ સુખ ઉત્પન્ન થાય છે. કામ ધર્મ અને અર્થનું ઉદ્ગમસ્થાન છે, અને કામ પણ તેમનું જ સ્વરૂપ છે.
12.165.37
नाकामतो ब्राह्मणाः स्वन्नमर्था ।
न्नाकामतो ददति ब्राह्मणेभ्यः।
नाकामतो विविधा लोकचेष्टा ।
तस्मात्कामः प्राक् त्रिवर्गस्य दृष्टः ॥ १२.१६५.३७ ॥
ઇચ્છા વિના બ્રાહ્મણો અન્ન અને ધન મેળવતા નથી, અને બ્રાહ્મણોને દાન પણ આપતા નથી. ઇચ્છા વિના લોકની વિવિધ ક્રિયાઓ પણ થતી નથી. તેથી ત્રિવર્ગમાં કામ જ પ્રથમ જોવાયો છે.
12.165.38
सुचारुवेषाभिरलंकृताभि ।
र्मदोत्कटाभिः प्रियवादिनीभिः।
रमस्व योषिद्भिरुपेत्य कामं ।
कामो हि राजन्परमाभिरामः ॥ १२.१६५.३८ ॥
સુંદર વસ્ત્રોથી શણગારેલી, મદથી ઉન્મત્ત અને પ્રિય બોલતી સ્ત્રીઓ પાસે જઈને ઇચ્છા પ્રમાણે રમણ કરો. હે રાજન્, કામ જ અત્યંત મનોહર છે.
12.165.39
बुद्धिर्ममैषा परिखास्थितस्य ।
माभूद्विचारस्तव धर्मपुत्र।
स्वात्संहितं सद्भिरफल्गुसार ।
मसस्तवाक्यं परमानृशंसम् ॥ १२.१६५.३९ ॥
આ મારી બુદ્ધિ (સલાહ) છે, ખાડામાં (રક્ષણમાં) રહેલા તારા માટે. હે ધર્મપુત્ર, તારા મનમાં સંશય ન થાય. સજ્જનોએ રચેલું, સારયુક્ત અને અત્યંત કરુણામય તારું વચન…
12.165.40
वर्मार्थकामाः सममेव सेव्या ।
यो ह्येकभक्तः स नरो जघन्यः।
द्वयोस्तु सक्तं प्रवदन्ति मध्यमं ।
स उत्तमो योऽभिरतस्त्रिवर्गे ॥ १२.१६५.४० ॥
ધર્મ, અર્થ અને કામ ત્રણેયનું સમાન રીતે સેવન કરવું જોઈએ. જે એકમાં જ ભક્ત છે તે અધમ મનુષ્ય છે; બેમાં આસક્તને મધ્યમ કહે છે; અને જે ત્રિવર્ગમાં આનંદ માણે છે તે ઉત્તમ છે.
12.165.41
प्राज्ञः सुहृच्चन्दनसारलिप्तो ।
विचित्रमाल्याभरणैरुपेतः।
ततो वचः संग्रहविस्तरेण ।
प्रोक्त्वाऽथ वीरान्विरराम भीमः ॥ १२.१६५.४१ ॥
બુદ્ધિમાન ભીમ, મિત્ર, ચંદનનો સાર લગાવેલા, વિચિત્ર માળા અને આભૂષણોથી યુક્ત થઈને, વિસ્તાર અને સંક્ષેપથી વચન કહીને પછી વીરો તરફ બોલવાનું બંધ કર્યું.
12.165.42
ततो मुहूर्तादथ धर्मराजो ।
वाक्यानि तेषामनुचिन्त्य सम्यक्।
उवाच वाचाऽवितथं स्मयन्वै ।
बहुश्रुतो धर्मभृतां वरिष्ठः ॥ १२.१६५.४२ ॥
થોડી ક્ષણ પછી, તેમના વચનોનો સારી રીતે વિચાર કરીને, હસતા હસતા ધર્માત્માઓમાં શ્રેષ્ઠ, બહુશ્રુત ધર્મરાજે સત્ય વાણીમાં કહ્યું.
12.165.43
वाक्यं निबोधध्वमनन्यभावाः ॥ १२.१६५.४३ ॥
અનન્ય ભાવથી મારું વચન સાંભળો.
12.165.44
यो वै न पापे निरतो न पुण्ये ।
नार्थे न धर्मे मनुजो न कामे।
विमुक्तदोषः समफल्गुसारो ।
विमुच्यते दुःखसुखात्स सिद्धः ॥ १२.१६५.४४ ॥
જે માણસ પાપ, પુણ્ય, ધન, ધર્મ કે કામમાં આસક્ત નથી, દોષમુક્ત છે અને તુચ્છ તેમજ સારને સમાન ગણે છે, તે સુખદુઃખથી મુક્ત સિદ્ધ છે.
12.165.45
भूतानि जातीमरणान्वितानि ।
जराविकारैश्च समन्वितानि।
भूयश्च तैस्तैरुपसेवितानि ।
मोक्षं प्रशंसन्ति न तं च विद्मः ॥ १२.१६५.४५ ॥
જન્મ-મરણ અને વૃદ્ધાવસ્થાના વિકારોથી યુક્ત પ્રાણીઓ, તે તે કર્મોથી વારંવાર સેવાયેલા, મોક્ષની પ્રશંસા કરે છે; પરંતુ આપણે તેને જાણતા નથી.
12.165.46
स्नेहेन बद्धस्य न सन्ति तानि ।
चैवं स्वयंभूर्भगवानुवाच।
बोधाय निर्वाणपरा भवन्ति ।
तस्मान्न कुर्यात्प्रियमप्रियं च ॥ १२.१६५.४६ ॥
સ્નેહથી બંધાયેલાને તે હોતાં નથી. એમ સ્વયંભૂ ભગવાને કહ્યું છે. બોધ માટે નિર્વાણપરાયણ થનારા તેવા બને છે. તેથી પ્રિય કે અપ્રિય ન કરવું.
12.165.47
एतच्च मुख्यं न तु कामकारो ।
यथा नियुक्तोऽस्मि तथा करोमि।
भूतानि सर्वाणि विधिर्नियुङ्क्ते ।
विधिर्बलीयानिति वित्त सर्वे ॥ १२.१६५.४७ ॥
આ મુખ્ય છે, ઇચ્છાનું કર્મ નહીં. જેમ હું નિયુક્ત છું તેમ કરું છું. સર્વ પ્રાણીઓને વિધિ નિયુક્ત કરે છે. વિધિ બળવાન છે, એ તમે સૌ જાણો.
12.165.48
न कर्मणाऽप्नोत्यनवाप्यमर्थं ।
यद्भावि तद्वै भवतीति विद्मः।
त्रिवर्गहीनोऽपि हि विन्दतेऽर्थं ।
तस्माददो लोकहिताय गुह्यम् ॥ १२.१६५.४८ ॥
કર્મથી જે પ્રાપ્ત ન થઈ શકે તે કોઈ પ્રાપ્ત કરતું નથી. જે થવાનું છે તે જ થાય છે, એમ અમે જાણીએ છીએ. ત્રિવર્ગ વિનાનો માણસ પણ ધન મેળવે છે. તેથી લોકહિત માટે આ ગુહ્ય વાત કહેવાઈ છે.
12.165.49
तदग्र्यबुद्धेर्वचनं मनोनुगं ।
समस्तमाज्ञाय तथाहि हेतुमत्।
तदा प्रणेदुश्च जहर्षिरे च ते ।
कुरुप्रवीराय च चक्रिरेऽञ्जलिम् ॥ १२.१६५.४९ ॥
ઉત્તમ બુદ્ધિવાળાનું મનને અનુકૂળ, કારણયુક્ત એ વચન સંપૂર્ણ સમજીને તેઓ ત્યારે પ્રશંસા કરવા લાગ્યા અને હર્ષિત થયા; કુરુવીરને અંજલિ આપી.
12.165.50
सुचारुवर्णाक्षरशब्दभूषितां ।
मनोनुगां निर्गतवाक्यकण्टकाम्।
निशम्य तां पार्थिवभाषितां गिरं ।
पार्थस्य सर्वे प्रणता बभूवुः ॥ १२.१६५.५० ॥
સુંદર વર્ણ, અક્ષર અને શબ્દોથી શોભિત, મનને અનુકૂળ, કાંટા સમાન વાક્યો વિનાની એ રાજાની વાણી સાંભળીને સૌ પાર્થ સમક્ષ નતમસ્તક થયા.
12.165.51
तथैव राजा प्रशशंस् वीर्यवान् ।
पुनश्च पप्रच्छ सरिद्वरासुतम्।
धर्मार्थकामेषु विनिश्चयज्ञं ।
ततः परं धर्ममहीनचेतसम् ॥ १२.१६५.५१ ॥
એ જ રીતે પરાક્રમી રાજાએ પ્રશંસા કરી; ફરી નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ (ગંગા)ના પુત્રને, ધર્મ-અર્થ-કામના નિશ્ચયને જાણનારને, અચળ મનવાળાને ફરી ધર્મ વિશે પૂછ્યું.