ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.165
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.165.1
इत्युक्तवति भीष्मे तु तूष्णींभूते युधिष्ठिरः ।
पप्रच्छावसथं गत्वा भ्रातृन्विदुरपञ्चमान् ॥ १२.१६५.१ ॥
ਭੀਸ਼ਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਜਾ ਕੇ, ਵਿਦੁਰ ਨੂੰ ਪੰਜਵਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
12.165.2
धर्मे चार्थे च कामे च लोकवृत्तिः समाहिता ।
तेषां गरीयान्कतमो मध्यमः को लघुश्च कः ॥ १२.१६५.२ ॥
ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਵੱਡਾ, ਕਿਹੜਾ ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਛੋਟਾ ਹੈ?
12.165.3
कस्मिंश्चात्मा नियन्तव्यस्त्रिवर्गविजयाय वै ।
संपृष्टा नैष्ठिकं वाक्यं यथाबद्वक्तुमर्हथ ॥ १२.१६५.३ ॥
ਤਿੰਨ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਬਚਨ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹੋ।
12.165.4
ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः प्रथमं प्रतिभानवान् ।
जगाद विदुरो वाक्यं धर्मशास्त्रमनुस्मरन् ॥ १२.१६५.४ ॥
ਤਦ ਅਰਥ-ਗਤੀ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਚਨ ਕਹੇ।
12.165.5
बहुश्रुतं तपस्त्यागः श्रद्धा यज्ञक्रिया क्षमा ।
भावशुद्धिर्दया सत्यं संयमश्चात्मसंपदः ॥ १२.१६५.५ ॥
ਬਹੁ-ਸ਼ਰੁਤਤਾ, ਤਪ, ਤਿਆਗ, ਸ਼ਰਧਾ, ਯੱਗ-ਕਰਮ, ਖਿਮਾ, ਭਾਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਦਇਆ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਸੰਜਮ—ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੀਆਂ ਸੰਪਦਾਵਾਂ ਹਨ।
12.165.6
एतदेवाभिपद्यस्व मा ते भूच्चलितं मनः ।
एतन्मूलौ हि धर्मार्थावेतदेकपदं हितम् ॥ १२.१६५.६ ॥
ਇਸੇ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਡੋਲੇ ਨਾ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਹੀ ਇੱਕੋ ਹਿਤਕਾਰੀ ਰਾਹ ਹੈ।
12.165.7
धर्मेणैवर्षयस्तीर्णा धर्मे लोकाः प्रतिष्ठिताः ।
धर्मेण देवा दिवि च धर्मे चार्थः समाहितः ॥ १२.१६५.७ ॥
ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ਪਾਰ ਹੋਏ; ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਧਰਮ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਰਥ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
12.165.8
धर्मो राजन्गुणः श्रेष्ठो मध्यमो ह्यर्थ उच्यते ।
कामो यवीयानिति च प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ १२.१६५.८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਰਮ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੁਣ ਹੈ; ਅਰਥ ਨੂੰ ਮੱਧਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਛੋਟਾ (ਕਨਿਸ਼ਠ) ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.165.9
तस्माद्धर्मप्रधानेन भवितव्यं यतात्मना ।
तथा च सर्वभूतेषु वर्तितव्यं यतात्मना ॥ १२.१६५.९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸੰਜਮੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਜਮੀ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.165.10
समाप्तवचने तस्मिन्भीमकर्मा धनञ्जयः ।
ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञो जगौ वाक्यं प्रचोदितः ॥ १२.१६५.१० ॥
ਉਸ ਗੱਲ ਦੇ ਮੁੱਕਣ ਉੱਤੇ ਭੀਮਕਰਮਾ ਧਨੰਜਯ ਨੇ, ਅਰਥ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਤੱਤ ਜਾਣਦਿਆਂ, ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
12.165.11
कर्मभूमिरियं राजन्निह वार्ता प्रशस्यते ।
कृषिर्वाणिज्यगोरक्षं शिल्पानि विविधानि च ॥ १२.१६५.११ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਕਰਮਭੂਮੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਵਾਰਤਾ (ਰੋਜ਼ੀ) ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ, ਗੋਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਾਰੀਗਰੀਆਂ।
12.165.12
अर्थ इत्येव सर्वेषां कर्मणामव्यतिक्रमः ।
निवृत्तेऽर्थे न वर्तेते धर्मकामाविति श्रुतिः ॥ १२.१६५.१२ ॥
ਅਰਥ ਹੀ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਅਰਥ ਰੁਕ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੇ — ਇਹ ਸ਼ਰੁਤੀ ਹੈ।
12.165.13
विषहेतार्थवान्धर्ममाराधयितुमुत्तमम् ।
कामं च चरितुं शक्तो दुष्प्रापमकृतात्मभिः ॥ १२.१६५.१३ ॥
ਅਰਥਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤਮ ਧਰਮ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
12.165.14
अर्थस्यावयवावेतौ धर्मकामाविति श्रुतिः ।
अर्थसिद्ध्या विनिर्वृत्तावृभावेतौ भविष्यतः ॥ १२.१६५.१४ ॥
ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਾਮ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਰਥ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਇਹ ਸ਼ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ; ਅਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੂਰੇ ਹੋਣਗੇ।
12.165.15
तद्गतार्थं हि पुरुषं विशिष्टतरयोनयः ।
ब्रह्माणमिव भूतानि सततं पर्युपासते ॥ १२.१६५.१५ ॥
ਧਨ ਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਹੈ ਉਸ ਪੁਰਖ ਦੀ, ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਕੁਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸਦਾ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.165.16
जटाजिनधरा दान्ताः पङ्कदिग्धा जितेन्द्रियाः ।
मुण्डा निस्तन्तवश्चापि वसन्त्यर्थार्थिनः पृथक् ॥ १२.१६५.१६ ॥
ਜਟਾਂ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗਛਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਦਮਨ ਵਾਲੇ, ਚਿੱਕੜ ਲਿਪਟੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ, ਮੁੰਡੇ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਦੇ ਧਾਗੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਰਥ ਦੇ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਲੋਕ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
12.165.17
काषायवसनाश्चान्ये श्मश्रुला हि सुसंयताः ।
विद्वांसश्चैव शान्ताश्च मुक्ताः सर्वपरिग्रहैः ॥ १२.१६५.१७ ॥
ਕੇਸਰੀ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ, ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਾਲੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਜਮੀ, ਵਿਦਵਾਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ।
12.165.18
अर्थार्थिनः सन्ति नित्यं परितष्यन्ति कर्मभिः ।
अर्थार्थिनः सन्ति केचिदपरे स्वर्गकाङ्क्षिणः।
कुलप्रत्यागमाश्चैके स्वंस्वं धर्ममनुष्ठिताः ॥ १२.१६५.१८ ॥
ਅਰਥ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਲੋਕ ਸਦਾ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਅਰਥ ਦੇ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਵਰਗ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.165.19
आस्तिका नास्तिकाश्चैव नियताः संयमे परे ।
अप्रज्ञानं तमोभूतं प्रज्ञानं तु प्रकाशिता ॥ १२.१६५.१९ ॥
ਆਸਤਿਕ ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕ, ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਨ; ਅਗਿਆਨ ਹਨੇਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.165.20
भृत्यान्भोगैर्द्विषो दण्डैर्यो योजयति सोऽर्थवान् ।
एतन्मतिमतांश्रेष्ठ मतं मम यथातथम्।
अनयोस्तु विबोध त्वं वचनं शक्रकण्वयोः ॥ १२.१६५.२० ॥
ਜੋ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡਾਂ ਨਾਲ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਨਵਾਨ ਹੈ। ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ, ਯਥਾਰਥ; ਸ਼ਕ੍ਰ ਅਤੇ ਕਣ੍ਵ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸਮਝ।
12.165.21
तथा धर्मार्थकुशलौ माद्रीपुत्रावनन्तरम् ।
नकुलः सहदेवश्च वाक्यमूचतुरुत्तमम् ॥ १२.१६५.२१ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਮਾਦ੍ਰੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਨਕੁਲ ਅਤੇ ਸਹਦੇਵ, ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
12.165.22
आसीनश्च शयानश्च विचरन्नपि वा स्थितः ।
अर्थयोगं दृढं कुर्याद्योगैरुच्चावचैरपि ॥ १२.१६५.२२ ॥
ਬੈਠਾ, ਲੇਟਿਆ, ਤੁਰਦਾ ਜਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.165.23
अस्मिंस्तु वै विनिर्वृत्ते दुर्लभे परमप्रिये ।
इह कामानवाप्नोति प्रत्यक्षं नात्र संशयः ॥ १२.१६५.२३ ॥
ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ, ਜੋ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ।
12.165.24
योऽर्थो धर्मेण संयुक्तो धर्मो यश्चार्थसंयुतः ।
मध्विवामृतसंसृष्टं तस्मादेतौ मताविह ॥ १२.१६५.२४ ॥
ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਅਰਥ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਧਰਮ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲੇ ਸ਼ਹਿਦ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
12.165.25
अनर्थस्य न कामोस्ति तथाऽर्थोऽधर्मिणः कुतः ।
तस्मादुद्विजले लोको धर्मार्थाभ्यां बहिष्कृतात् ॥ १२.१६५.२५ ॥
ਅਨਰਥ ਨੂੰ ਕਾਮਨਾ ਨਹੀਂ; ਅਧਰਮੀ ਨੂੰ ਅਰਥ ਕਿੱਥੋਂ? ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੀਤਾ ਲੋਕ ਉਦਵਿਗਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.165.26
तस्माद्धर्मप्रधानेन साध्योऽर्थः संयतात्मना ।
विश्वस्तेषु हि भूतेषु कल्पते सर्वमेव हि ॥ १२.१६५.२६ ॥
ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਸੰਯਤਾਤਮਾ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਅਰਥ ਸਾਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹੋਣ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.165.27
धर्मं समाचरेत्पूर्वं ततोऽर्थं धर्मसंयुतम् ।
ततः कामं चरेत्पश्चात्सिद्धार्थस्य हि तत्फलम् ॥ १२.१६५.२७ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਅਰਥ, ਫਿਰ ਕਾਮ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰੇ; ਸਿੱਧਾਰਥ ਲਈ ਇਹੀ ਫਲ ਹੈ।
12.165.28
विरेमतुस्तु तद्वाक्यमुक्त्वा तावश्विनोः सुतौ ।
भीमसेनस्ततो वाक्यमिदं वक्तुं प्रचक्रमे ॥ १२.१६५.२८ ॥
ਉਹ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ; ਫਿਰ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
12.165.29
नाकामः कामयत्यर्थं नाकामो धर्ममिच्छति ।
नाकामः कामयानोऽस्ति तस्मात्कामो विशिष्यते ॥ १२.१६५.२९ ॥
ਜੋ ਕਾਮਨਾ-ਰਹਿਤ ਹੈ ਉਹ ਅਰਥ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਕਾਮਨਾ-ਰਹਿਤ ਧਰਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਕਾਮਨਾ-ਰਹਿਤ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਕਾਮ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
12.165.30
कामेन युक्ता ऋषयस्तपस्येव समाहिताः ।
पलाशाः शाकमूलाशा वायुभक्षाः सुसंयताः ॥ १२.१६५.३० ॥
ਕਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤਪ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪੱਤੇ, ਸਾਗ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਖਾਂਦੇ, ਹਵਾ ਦਾ ਆਹਾਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੰਯਮੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.165.31
वेदोपवेदेष्वपरे युक्ताः स्वाध्यायपारगाः ।
श्राद्धे यज्ञक्रियायां च तथा दानप्रतिग्रहे ॥ १२.१६५.३१ ॥
ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਉਪਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ; ਸਵਾਧਿਆਏ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ, ਯੱਗ-ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਵੀ।
12.165.32
वणिजः कर्षका गोपाः कारवः शिल्पिनस्तथा ।
देशधर्मकृतश्चैव युक्ताः कामेन कर्मसु ॥ १२.१६५.३२ ॥
ਵਪਾਰੀ, ਕਿਸਾਨ, ਗਵਾਲੇ, ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪੀ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੀ, ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.165.33
समुद्रं वा विशन्त्यन्ये नराः कामेन संयुताः ।
कामो हि विविधाकारः सर्वं कामेन संततम् ॥ १२.१६५.३३ ॥
ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਮ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਕਾਮ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।
12.165.34
नास्ति नासीन्न भविता भूतं काममृते परम् ।
एतत्सारं महाराज धर्मार्थावत्र संश्रितौ ॥ १२.१६५.३४ ॥
ਕਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਰਮ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ; ਕੋਈ ਜੀਵ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹੀ ਸਾਰ ਹੈ; ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ।
12.165.35
नवनीतं यथा दध्नस्तथा कामोऽर्थधर्मतः ।
श्रेयस्तैलं न पिण्याको घृतं श्रेय उदश्वितः ॥ १२.१६५.३५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਦਹੀਂ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਕਾਮ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਤੇਲ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਖਲ ਨਹੀਂ; ਰਿੜਕੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਘਿਓ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
12.165.36
श्रेयः पुष्पफलं काष्ठात्कामो धर्मार्थयोर्वरः ।
पुष्पतो मध्विव परं कामात्संजायते सुखम्।
कामो धर्मार्थयोर्योनिः कामश्चाथ तदात्मकः ॥ १२.१६५.३६ ॥
ਲੱਕੜ ਨਾਲੋਂ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ; ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਦ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪਰਮ ਸੁਖ ਜਨਮਦਾ ਹੈ। ਕਾਮ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਮ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ।
12.165.37
नाकामतो ब्राह्मणाः स्वन्नमर्था ।
न्नाकामतो ददति ब्राह्मणेभ्यः।
नाकामतो विविधा लोकचेष्टा ।
तस्मात्कामः प्राक् त्रिवर्गस्य दृष्टः ॥ १२.१६५.३७ ॥
ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੰਨ ਅਤੇ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਕਰਮ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.165.38
सुचारुवेषाभिरलंकृताभि ।
र्मदोत्कटाभिः प्रियवादिनीभिः।
रमस्व योषिद्भिरुपेत्य कामं ।
कामो हि राजन्परमाभिरामः ॥ १२.१६५.३८ ॥
ਸੁੰਦਰ ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਮਦ ਨਾਲ ਮਤਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਮਣ ਕਰੋ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਾਮ ਹੀ ਪਰਮ ਮਨੋਹਰ ਹੈ।
12.165.39
बुद्धिर्ममैषा परिखास्थितस्य ।
माभूद्विचारस्तव धर्मपुत्र।
स्वात्संहितं सद्भिरफल्गुसार ।
मसस्तवाक्यं परमानृशंसम् ॥ १२.१६५.३९ ॥
ਇਹ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ (ਸਲਾਹ) ਹੈ, ਖਾਈ ਦੇ ਅੰਦਰ (ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ) ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਤੇਰੇ ਲਈ। ਹੇ ਧਰਮਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਸਜਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ, ਸਾਰਯੁਕਤ ਅਤੇ ਅਤਿ ਕਰੁਣਾਮਈ ਤੇਰਾ ਵਚਨ…
12.165.40
वर्मार्थकामाः सममेव सेव्या ।
यो ह्येकभक्तः स नरो जघन्यः।
द्वयोस्तु सक्तं प्रवदन्ति मध्यमं ।
स उत्तमो योऽभिरतस्त्रिवर्गे ॥ १२.१६५.४० ॥
ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਦੋ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਨੂੰ ਮੱਧਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਵਿੱਚ ਰਮਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਹੈ।
12.165.41
प्राज्ञः सुहृच्चन्दनसारलिप्तो ।
विचित्रमाल्याभरणैरुपेतः।
ततो वचः संग्रहविस्तरेण ।
प्रोक्त्वाऽथ वीरान्विरराम भीमः ॥ १२.१६५.४१ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਭੀਮ, ਮਿੱਤਰ, ਚੰਦਨ ਦਾ ਸਾਰ ਲੇਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਚਿੱਤਰ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ਵੀਰਾਂ ਵੱਲ ਬੋਲਣਾ ਬੰਦ ਕੀਤਾ।
12.165.42
ततो मुहूर्तादथ धर्मराजो ।
वाक्यानि तेषामनुचिन्त्य सम्यक्।
उवाच वाचाऽवितथं स्मयन्वै ।
बहुश्रुतो धर्मभृतां वरिष्ठः ॥ १२.१६५.४२ ॥
ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਮਾਤਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬਹੁਸ਼ਰੁਤ ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ।
12.165.43
वाक्यं निबोधध्वमनन्यभावाः ॥ १२.१६५.४३ ॥
ਅਨਨ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣੋ।
12.165.44
यो वै न पापे निरतो न पुण्ये ।
नार्थे न धर्मे मनुजो न कामे।
विमुक्तदोषः समफल्गुसारो ।
विमुच्यते दुःखसुखात्स सिद्धः ॥ १२.१६५.४४ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਪਾਪ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਪੁੰਨ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਧਨ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁੱਛ ਤੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿੱਧ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.165.45
भूतानि जातीमरणान्वितानि ।
जराविकारैश्च समन्वितानि।
भूयश्च तैस्तैरुपसेवितानि ।
मोक्षं प्रशंसन्ति न तं च विद्मः ॥ १२.१६५.४५ ॥
ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜੀਵ, ਉਨ੍ਹਾਂ-ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੇਵੇ ਜਾ ਕੇ, ਮੋਕਸ਼ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
12.165.46
स्नेहेन बद्धस्य न सन्ति तानि ।
चैवं स्वयंभूर्भगवानुवाच।
बोधाय निर्वाणपरा भवन्ति ।
तस्मान्न कुर्यात्प्रियमप्रियं च ॥ १२.१६५.४६ ॥
ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੈਭੂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਬੋਧ ਲਈ ਨਿਰਵਾਣ-ਪਰਾਇਣ ਹੋਏ ਲੋਕ ਐਸੇ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਜਾਂ ਅਣਪਿਆਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.165.47
एतच्च मुख्यं न तु कामकारो ।
यथा नियुक्तोऽस्मि तथा करोमि।
भूतानि सर्वाणि विधिर्नियुङ्क्ते ।
विधिर्बलीयानिति वित्त सर्वे ॥ १२.१६५.४७ ॥
ਇਹ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਇੱਛਾ ਦਾ ਕਰਮ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜਾਣੋ।
12.165.48
न कर्मणाऽप्नोत्यनवाप्यमर्थं ।
यद्भावि तद्वै भवतीति विद्मः।
त्रिवर्गहीनोऽपि हि विन्दतेऽर्थं ।
तस्माददो लोकहिताय गुह्यम् ॥ १२.१६५.४८ ॥
ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਤੋਂ ਹੀਣ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਧਨ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਲਈ ਇਹ ਗੁਪਤ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
12.165.49
तदग्र्यबुद्धेर्वचनं मनोनुगं ।
समस्तमाज्ञाय तथाहि हेतुमत्।
तदा प्रणेदुश्च जहर्षिरे च ते ।
कुरुप्रवीराय च चक्रिरेऽञ्जलिम् ॥ १२.१६५.४९ ॥
ਉੱਤਮ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੇ, ਕਾਰਨ-ਯੁਕਤ ਉਸ ਬਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਏ; ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਵੀਰ ਨੂੰ ਅੰਜਲੀ ਕੀਤੀ।
12.165.50
सुचारुवर्णाक्षरशब्दभूषितां ।
मनोनुगां निर्गतवाक्यकण्टकाम्।
निशम्य तां पार्थिवभाषितां गिरं ।
पार्थस्य सर्वे प्रणता बभूवुः ॥ १२.१६५.५० ॥
ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ, ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੀ, ਕੰਡਿਆਂ ਵਰਗੇ ਵਚਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪਾਰਥ ਅੱਗੇ ਝੁਕ ਗਏ।
12.165.51
तथैव राजा प्रशशंस् वीर्यवान् ।
पुनश्च पप्रच्छ सरिद्वरासुतम्।
धर्मार्थकामेषु विनिश्चयज्ञं ।
ततः परं धर्ममहीनचेतसम् ॥ १२.१६५.५१ ॥
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਅਡੋਲ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਫਿਰ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।