महाभारत · अध्याय 12.165
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.165.1
इत्युक्तवति भीष्मे तु तूष्णींभूते युधिष्ठिरः ।
पप्रच्छावसथं गत्वा भ्रातृन्विदुरपञ्चमान् ॥ १२.१६५.१ ॥
भीष्म असे बोलून गप्प बसल्यावर युधिष्ठिराने आपल्या निवासस्थानी जाऊन, विदुराला पाचवा धरून भावांना विचारले.
12.165.2
धर्मे चार्थे च कामे च लोकवृत्तिः समाहिता ।
तेषां गरीयान्कतमो मध्यमः को लघुश्च कः ॥ १२.१६५.२ ॥
धर्म, अर्थ आणि काम यांत लोकव्यवहार सामावलेला आहे. यांत कोणता श्रेष्ठ, कोणता मध्यम आणि कोणता लहान?
12.165.3
कस्मिंश्चात्मा नियन्तव्यस्त्रिवर्गविजयाय वै ।
संपृष्टा नैष्ठिकं वाक्यं यथाबद्वक्तुमर्हथ ॥ १२.१६५.३ ॥
त्रिवर्गविजयासाठी आत्म्याचे नियमन कशात करावे? विचारले असता तुम्ही निश्चित वचन यथोचित सांगावे.
12.165.4
ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः प्रथमं प्रतिभानवान् ।
जगाद विदुरो वाक्यं धर्मशास्त्रमनुस्मरन् ॥ १२.१६५.४ ॥
तेव्हा अर्थगतीचे तत्त्व जाणणारा, प्रतिभावान विदुर धर्मशास्त्राचे स्मरण करून प्रथम वचन बोलला.
12.165.5
बहुश्रुतं तपस्त्यागः श्रद्धा यज्ञक्रिया क्षमा ।
भावशुद्धिर्दया सत्यं संयमश्चात्मसंपदः ॥ १२.१६५.५ ॥
बहुश्रुतता, तप, त्याग, श्रद्धा, यज्ञक्रिया, क्षमा, भावशुद्धी, दया, सत्य आणि संयम—ही आत्मसंपदा होत.
12.165.6
एतदेवाभिपद्यस्व मा ते भूच्चलितं मनः ।
एतन्मूलौ हि धर्मार्थावेतदेकपदं हितम् ॥ १२.१६५.६ ॥
हेच आश्रय कर, तुझे मन चलित होऊ नये. धर्म आणि अर्थ यांचे मूळ यातच आहे; हाच एकमेव हितकारक मार्ग.
12.165.7
धर्मेणैवर्षयस्तीर्णा धर्मे लोकाः प्रतिष्ठिताः ।
धर्मेण देवा दिवि च धर्मे चार्थः समाहितः ॥ १२.१६५.७ ॥
धर्मानेच ऋषी तरले; धर्मात लोक प्रतिष्ठित आहेत. धर्माने देव स्वर्गात आहेत; धर्मातच अर्थ सुस्थिर आहे.
12.165.8
धर्मो राजन्गुणः श्रेष्ठो मध्यमो ह्यर्थ उच्यते ।
कामो यवीयानिति च प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ १२.१६५.८ ॥
हे राजा, धर्म हा श्रेष्ठ गुण आहे; अर्थ मध्यम म्हटला जातो. आणि कामाला ज्ञानी लहान (कनिष्ठ) म्हणतात.
12.165.9
तस्माद्धर्मप्रधानेन भवितव्यं यतात्मना ।
तथा च सर्वभूतेषु वर्तितव्यं यतात्मना ॥ १२.१६५.९ ॥
म्हणून संयमी माणसाने धर्मालाच प्रधान मानून राहिले पाहिजे; तसेच सर्व प्राण्यांशी संयमाने वागले पाहिजे.
12.165.10
समाप्तवचने तस्मिन्भीमकर्मा धनञ्जयः ।
ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञो जगौ वाक्यं प्रचोदितः ॥ १२.१६५.१० ॥
ते बोलणे संपल्यावर भीमकर्मा धनंजय, अर्थाच्या गतीचे तत्त्व जाणणारा, प्रेरित होऊन हे वचन बोलला.
12.165.11
कर्मभूमिरियं राजन्निह वार्ता प्रशस्यते ।
कृषिर्वाणिज्यगोरक्षं शिल्पानि विविधानि च ॥ १२.१६५.११ ॥
हे राजा, ही कर्मभूमी आहे; येथे वार्ता (उपजीविका) प्रशंसिली जाते — शेती, व्यापार, गोरक्षण आणि विविध शिल्पे.
12.165.12
अर्थ इत्येव सर्वेषां कर्मणामव्यतिक्रमः ।
निवृत्तेऽर्थे न वर्तेते धर्मकामाविति श्रुतिः ॥ १२.१६५.१२ ॥
अर्थच सर्व कर्मांचा आधार आहे; अर्थ थांबला तर धर्म आणि काम चालत नाहीत — अशी श्रुती आहे.
12.165.13
विषहेतार्थवान्धर्ममाराधयितुमुत्तमम् ।
कामं च चरितुं शक्तो दुष्प्रापमकृतात्मभिः ॥ १२.१६५.१३ ॥
अर्थवान पुरुष उत्तम धर्माची उपासना करण्यास व कामाचा उपभोग घेण्यास समर्थ असतो; ज्यांनी आत्मसंयम साधला नाही त्यांना हे दुर्लभ आहे.
12.165.14
अर्थस्यावयवावेतौ धर्मकामाविति श्रुतिः ।
अर्थसिद्ध्या विनिर्वृत्तावृभावेतौ भविष्यतः ॥ १२.१६५.१४ ॥
धर्म आणि काम हे दोन्ही अर्थाचे अवयव आहेत, अशी श्रुती आहे; अर्थसिद्धीने हे दोन्ही परिपूर्ण होतील.
12.165.15
तद्गतार्थं हि पुरुषं विशिष्टतरयोनयः ।
ब्रह्माणमिव भूतानि सततं पर्युपासते ॥ १२.१६५.१५ ॥
धनालाच ध्येय मानणाऱ्या त्या पुरुषाची अत्यंत श्रेष्ठ कुलांत जन्मलेले लोक सतत सेवा करतात, जसे सर्व प्राणी ब्रह्मदेवाची उपासना करतात.
12.165.16
जटाजिनधरा दान्ताः पङ्कदिग्धा जितेन्द्रियाः ।
मुण्डा निस्तन्तवश्चापि वसन्त्यर्थार्थिनः पृथक् ॥ १२.१६५.१६ ॥
जटा आणि मृगाजिन धारण करून, दान्त, चिखलाने माखलेले, इंद्रियजयी, मुंडित मस्तकाचे आणि बंधनसूत्र तुटलेले असे अर्थार्थी लोक वेगवेगळे राहतात.
12.165.17
काषायवसनाश्चान्ये श्मश्रुला हि सुसंयताः ।
विद्वांसश्चैव शान्ताश्च मुक्ताः सर्वपरिग्रहैः ॥ १२.१६५.१७ ॥
भगवी वस्त्रे परिधान केलेले, दाढीधारी, उत्तम संयमी, विद्वान, शांत आणि सर्व परिग्रहांपासून मुक्त असे इतर लोक असतात.
12.165.18
अर्थार्थिनः सन्ति नित्यं परितष्यन्ति कर्मभिः ।
अर्थार्थिनः सन्ति केचिदपरे स्वर्गकाङ्क्षिणः।
कुलप्रत्यागमाश्चैके स्वंस्वं धर्ममनुष्ठिताः ॥ १२.१६५.१८ ॥
अर्थार्थी लोक नेहमी कर्मांनी समाधान पावतात; काही अर्थार्थी आहेत, काही स्वर्गाची इच्छा करणारे, आणि काही कुळात परत येणारे आहेत; सर्वजण आपापला धर्म पाळत असतात.
12.165.19
आस्तिका नास्तिकाश्चैव नियताः संयमे परे ।
अप्रज्ञानं तमोभूतं प्रज्ञानं तु प्रकाशिता ॥ १२.१६५.१९ ॥
आस्तिक आणि नास्तिक, संयमात स्थिर असलेले श्रेष्ठ; अज्ञान अंधकार होते, आणि ज्ञान प्रकाशित होते.
12.165.20
भृत्यान्भोगैर्द्विषो दण्डैर्यो योजयति सोऽर्थवान् ।
एतन्मतिमतांश्रेष्ठ मतं मम यथातथम्।
अनयोस्तु विबोध त्वं वचनं शक्रकण्वयोः ॥ १२.१६५.२० ॥
जो सेवकांना भोगांनी आणि शत्रूंना दंडांनी योजतो, तोच धनवान होय. बुद्धिमानांत श्रेष्ठा, हेच माझे मत आहे, यथार्थ; शक्र आणि कण्व यांच्या या वचनांचा तू बोध घे.
12.165.21
तथा धर्मार्थकुशलौ माद्रीपुत्रावनन्तरम् ।
नकुलः सहदेवश्च वाक्यमूचतुरुत्तमम् ॥ १२.१६५.२१ ॥
तसेच धर्म आणि अर्थ यांत कुशल असलेले माद्रीचे दोन पुत्र नकुल आणि सहदेव नंतर उत्तम वचन बोलले.
12.165.22
आसीनश्च शयानश्च विचरन्नपि वा स्थितः ।
अर्थयोगं दृढं कुर्याद्योगैरुच्चावचैरपि ॥ १२.१६५.२२ ॥
बसलेला, निजलेला, फिरणारा किंवा उभा असलेला असतानाही, उच्च-नीच अनेक उपायांनी अर्थप्राप्तीसाठी दृढपणे प्रयत्न करावा.
12.165.23
अस्मिंस्तु वै विनिर्वृत्ते दुर्लभे परमप्रिये ।
इह कामानवाप्नोति प्रत्यक्षं नात्र संशयः ॥ १२.१६५.२३ ॥
हे प्राप्त झाल्यावर, जे दुर्लभ आणि परम प्रिय आहे, माणूस इथेच आपल्या इच्छा मिळवतो; यात संशय नाही, हे प्रत्यक्ष आहे.
12.165.24
योऽर्थो धर्मेण संयुक्तो धर्मो यश्चार्थसंयुतः ।
मध्विवामृतसंसृष्टं तस्मादेतौ मताविह ॥ १२.१६५.२४ ॥
धर्माशी युक्त असलेला अर्थ आणि अर्थाशी युक्त असलेला धर्म हे अमृतमिश्रित मधासारखे आहेत; म्हणून येथे हे दोन्ही उत्तम मानले आहेत.
12.165.25
अनर्थस्य न कामोस्ति तथाऽर्थोऽधर्मिणः कुतः ।
तस्मादुद्विजले लोको धर्मार्थाभ्यां बहिष्कृतात् ॥ १२.१६५.२५ ॥
अनर्थाला कामना नसते; अधार्मिकाला अर्थ कोठून? म्हणून धर्म आणि अर्थापासून बहिष्कृत झालेला लोक उद्विग्न असतो.
12.165.26
तस्माद्धर्मप्रधानेन साध्योऽर्थः संयतात्मना ।
विश्वस्तेषु हि भूतेषु कल्पते सर्वमेव हि ॥ १२.१६५.२६ ॥
म्हणून धर्मप्रधान आणि संयतात्मा पुरुषाने अर्थ साधावा; प्राणी विश्वस्त असतील तर सर्व काही शक्य होते.
12.165.27
धर्मं समाचरेत्पूर्वं ततोऽर्थं धर्मसंयुतम् ।
ततः कामं चरेत्पश्चात्सिद्धार्थस्य हि तत्फलम् ॥ १२.१६५.२७ ॥
प्रथम धर्माचरण करावे, मग धर्मयुक्त अर्थ मिळवावा, नंतर काम सेवावा; सिद्धार्थाचे हेच फल आहे.
12.165.28
विरेमतुस्तु तद्वाक्यमुक्त्वा तावश्विनोः सुतौ ।
भीमसेनस्ततो वाक्यमिदं वक्तुं प्रचक्रमे ॥ १२.१६५.२८ ॥
ते वचन बोलून अश्विनीकुमारांचे ते दोघे पुत्र थांबले; मग भीमसेनाने हे वचन बोलण्यास आरंभ केला.
12.165.29
नाकामः कामयत्यर्थं नाकामो धर्ममिच्छति ।
नाकामः कामयानोऽस्ति तस्मात्कामो विशिष्यते ॥ १२.१६५.२९ ॥
कामरहित माणूस अर्थाची इच्छा करत नाही; कामरहित माणूस धर्मालाही इच्छित नाही; कामरहित कोणी इच्छा करणारा नसतो; म्हणून काम श्रेष्ठ ठरतो.
12.165.30
कामेन युक्ता ऋषयस्तपस्येव समाहिताः ।
पलाशाः शाकमूलाशा वायुभक्षाः सुसंयताः ॥ १२.१६५.३० ॥
कामयुक्त ऋषी तपश्चर्येत जणू समाहित असतात; ते पाने व शाकमूळे खातात, वायू हेच अन्न मानतात आणि अत्यंत संयमी असतात.
12.165.31
वेदोपवेदेष्वपरे युक्ताः स्वाध्यायपारगाः ।
श्राद्धे यज्ञक्रियायां च तथा दानप्रतिग्रहे ॥ १२.१६५.३१ ॥
वेद व उपवेदांमध्ये इतर काही लोक गुंतलेले होते; स्वाध्यायात पारंगत होऊन, श्राद्धात, यज्ञक्रियेत, तसेच दान आणि प्रतिग्रहात.
12.165.32
वणिजः कर्षका गोपाः कारवः शिल्पिनस्तथा ।
देशधर्मकृतश्चैव युक्ताः कामेन कर्मसु ॥ १२.१६५.३२ ॥
व्यापारी, शेतकरी, गोपाल, कारागीर आणि शिल्पी, तसेच देशधर्म पाळणारे, कामनेने आपापल्या कर्मात गुंतलेले असतात.
12.165.33
समुद्रं वा विशन्त्यन्ये नराः कामेन संयुताः ।
कामो हि विविधाकारः सर्वं कामेन संततम् ॥ १२.१६५.३३ ॥
इतर काही माणसे कामनेने युक्त होऊन समुद्रातही प्रवेश करतात. काम अनेक रूपांचा आहे; सर्व काही कामनेने व्याप्त आहे.
12.165.34
नास्ति नासीन्न भविता भूतं काममृते परम् ।
एतत्सारं महाराज धर्मार्थावत्र संश्रितौ ॥ १२.१६५.३४ ॥
कामाशिवाय परम असे काहीही नाही, नव्हते, होणारही नाही; कोणताही प्राणी नाही. हे महाराजा, हेच सार आहे; धर्म आणि अर्थ यातच आश्रित आहेत.
12.165.35
नवनीतं यथा दध्नस्तथा कामोऽर्थधर्मतः ।
श्रेयस्तैलं न पिण्याको घृतं श्रेय उदश्वितः ॥ १२.१६५.३५ ॥
दह्यातून लोणी श्रेष्ठ असते तसे, धर्म आणि अर्थापेक्षा काम श्रेष्ठ आहे. तेल श्रेष्ठ, पेंड नव्हे; आटवलेल्या दुधाचे तूप श्रेष्ठ.
12.165.36
श्रेयः पुष्पफलं काष्ठात्कामो धर्मार्थयोर्वरः ।
पुष्पतो मध्विव परं कामात्संजायते सुखम्।
कामो धर्मार्थयोर्योनिः कामश्चाथ तदात्मकः ॥ १२.१६५.३६ ॥
लाकडापेक्षा फूल-फळे श्रेष्ठ; धर्म आणि अर्थात काम श्रेष्ठ. फुलातून मध जसा श्रेष्ठ, तसे कामापासूनच परम सुख निर्माण होते. काम हा धर्म आणि अर्थांचा उगम आहे, आणि काम त्यांचेच स्वरूप आहे.
12.165.37
नाकामतो ब्राह्मणाः स्वन्नमर्था ।
न्नाकामतो ददति ब्राह्मणेभ्यः।
नाकामतो विविधा लोकचेष्टा ।
तस्मात्कामः प्राक् त्रिवर्गस्य दृष्टः ॥ १२.१६५.३७ ॥
इच्छेशिवाय ब्राह्मण अन्न आणि धन मिळवत नाहीत, तसेच ब्राह्मणांना दानही देत नाहीत. इच्छेशिवाय जगातील विविध व्यवहारही घडत नाहीत. म्हणून त्रिवर्गात काम हाच प्रथम दिसतो.
12.165.38
सुचारुवेषाभिरलंकृताभि ।
र्मदोत्कटाभिः प्रियवादिनीभिः।
रमस्व योषिद्भिरुपेत्य कामं ।
कामो हि राजन्परमाभिरामः ॥ १२.१६५.३८ ॥
सुंदर वेशभूषेने सजलेल्या, मदाने उन्मत्त आणि गोड बोलणाऱ्या स्त्रियांजवळ जाऊन इच्छेप्रमाणे रमावे. हे राजा, काम हाच अत्यंत मनोहर आहे.
12.165.39
बुद्धिर्ममैषा परिखास्थितस्य ।
माभूद्विचारस्तव धर्मपुत्र।
स्वात्संहितं सद्भिरफल्गुसार ।
मसस्तवाक्यं परमानृशंसम् ॥ १२.१६५.३९ ॥
हा माझा सल्ला आहे, खंदकात (संरक्षणात) उभ्या असलेल्या तुझ्यासाठी. हे धर्मपुत्रा, तुझ्या मनात संशय नसावा. सज्जनांनी रचलेले, सारयुक्त आणि अत्यंत दयाळू तुझे वचन…
12.165.40
वर्मार्थकामाः सममेव सेव्या ।
यो ह्येकभक्तः स नरो जघन्यः।
द्वयोस्तु सक्तं प्रवदन्ति मध्यमं ।
स उत्तमो योऽभिरतस्त्रिवर्गे ॥ १२.१६५.४० ॥
धर्म, अर्थ आणि काम या तिन्हींचे समानपणे सेवन करावे. जो एकाच गोष्टीत निष्ठावान असतो तो कनिष्ठ; दोन गोष्टींत आसक्त असलेल्याला मध्यम म्हणतात; आणि जो त्रिवर्गात रमतो तो उत्तम.
12.165.41
प्राज्ञः सुहृच्चन्दनसारलिप्तो ।
विचित्रमाल्याभरणैरुपेतः।
ततो वचः संग्रहविस्तरेण ।
प्रोक्त्वाऽथ वीरान्विरराम भीमः ॥ १२.१६५.४१ ॥
बुद्धिमान भीम, मित्र, चंदनाचा सार लावलेला, विचित्र माळा आणि अलंकारांनी युक्त होऊन, विस्ताराने व संक्षेपाने वचने सांगून मग वीरांकडे बोलणे थांबवले.
12.165.42
ततो मुहूर्तादथ धर्मराजो ।
वाक्यानि तेषामनुचिन्त्य सम्यक्।
उवाच वाचाऽवितथं स्मयन्वै ।
बहुश्रुतो धर्मभृतां वरिष्ठः ॥ १२.१६५.४२ ॥
थोड्या वेळाने, त्यांच्या वचनांचा नीट विचार करून, हसत धर्मात्म्यांमध्ये श्रेष्ठ, बहुश्रुत धर्मराजाने सत्य वाणीने भाषण केले.
12.165.43
वाक्यं निबोधध्वमनन्यभावाः ॥ १२.१६५.४३ ॥
अनन्य भावाने माझे वचन ऐका.
12.165.44
यो वै न पापे निरतो न पुण्ये ।
नार्थे न धर्मे मनुजो न कामे।
विमुक्तदोषः समफल्गुसारो ।
विमुच्यते दुःखसुखात्स सिद्धः ॥ १२.१६५.४४ ॥
जो मनुष्य पापात, पुण्यात, धनात, धर्मात वा कामात रंगलेला नसतो, दोषमुक्त असतो आणि क्षुद्र व सार समान मानतो, तो सुखदुःखातून मुक्त झालेला सिद्ध होय.
12.165.45
भूतानि जातीमरणान्वितानि ।
जराविकारैश्च समन्वितानि।
भूयश्च तैस्तैरुपसेवितानि ।
मोक्षं प्रशंसन्ति न तं च विद्मः ॥ १२.१६५.४५ ॥
जन्म-मरण आणि वार्धक्याच्या विकारांनी युक्त असलेले प्राणी, त्या त्या कर्मांनी वारंवार सेविले जाऊन मोक्षाची स्तुती करतात; परंतु आपण ते जाणत नाही.
12.165.46
स्नेहेन बद्धस्य न सन्ति तानि ।
चैवं स्वयंभूर्भगवानुवाच।
बोधाय निर्वाणपरा भवन्ति ।
तस्मान्न कुर्यात्प्रियमप्रियं च ॥ १२.१६५.४६ ॥
स्नेहाने बद्ध असलेल्याला ती नसतात. असे स्वयंभू भगवान म्हणाले. बोधासाठी निर्वाणपरायण झालेले तसेच होतात. म्हणून प्रिय किंवा अप्रिय करू नये.
12.165.47
एतच्च मुख्यं न तु कामकारो ।
यथा नियुक्तोऽस्मि तथा करोमि।
भूतानि सर्वाणि विधिर्नियुङ्क्ते ।
विधिर्बलीयानिति वित्त सर्वे ॥ १२.१६५.४७ ॥
हेच मुख्य आहे, इच्छेचे कर्म नव्हे. मी नियुक्त केल्याप्रमाणे करतो. सर्व प्राण्यांना विधी नियुक्त करतो. विधी बलवान आहे, हे तुम्ही सर्व जाणा.
12.165.48
न कर्मणाऽप्नोत्यनवाप्यमर्थं ।
यद्भावि तद्वै भवतीति विद्मः।
त्रिवर्गहीनोऽपि हि विन्दतेऽर्थं ।
तस्माददो लोकहिताय गुह्यम् ॥ १२.१६५.४८ ॥
कर्माने जे मिळवता येत नाही ते कोणालाही मिळत नाही. जे होणार आहे तेच होते, असे आम्ही जाणतो. त्रिवर्गहीन माणूसही धन मिळवतो. म्हणून लोकहितासाठी हे गुह्य सांगितले आहे.
12.165.49
तदग्र्यबुद्धेर्वचनं मनोनुगं ।
समस्तमाज्ञाय तथाहि हेतुमत्।
तदा प्रणेदुश्च जहर्षिरे च ते ।
कुरुप्रवीराय च चक्रिरेऽञ्जलिम् ॥ १२.१६५.४९ ॥
उत्तम बुद्धीच्या त्या माणसाचे मनाला अनुकूल, कारणयुक्त वचन पूर्णपणे जाणून ते तेव्हा प्रशंसा करू लागले व आनंदित झाले, आणि कुरुश्रेष्ठाला अंजली अर्पण केली.
12.165.50
सुचारुवर्णाक्षरशब्दभूषितां ।
मनोनुगां निर्गतवाक्यकण्टकाम्।
निशम्य तां पार्थिवभाषितां गिरं ।
पार्थस्य सर्वे प्रणता बभूवुः ॥ १२.१६५.५० ॥
सुंदर वर्ण, अक्षरे आणि शब्दांनी अलंकृत, मनाला अनुकूल, काटेरी शब्दांपासून मुक्त अशी त्या राजाची वाणी ऐकून सर्वजण पार्थासमोर नतमस्तक झाले.
12.165.51
तथैव राजा प्रशशंस् वीर्यवान् ।
पुनश्च पप्रच्छ सरिद्वरासुतम्।
धर्मार्थकामेषु विनिश्चयज्ञं ।
ततः परं धर्ममहीनचेतसम् ॥ १२.१६५.५१ ॥
तसेच पराक्रमी राजाने प्रशंसा केली; पुन्हा नदीश्रेष्ठेच्या (गंगेच्या) पुत्राला, धर्म-अर्थ-कामांचा निश्चय जाणणाऱ्याला, स्थिर मनाच्या त्याला पुन्हा धर्माविषयी विचारले.