Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 12.168

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

12.168.1

तस्यां निशायां व्युष्टायां गते तस्मिन्द्विजोत्तमे ।
निष्क्रम्य गौतमोऽगच्छद्धनार्थी विचचार ह ॥ १२.१६८.१ ॥

उस रात के बीतने और प्रभात होने पर, हे द्विजश्रेष्ठ, गौतम घर से निकलकर धन की इच्छा से चल पड़ा और इधर-उधर भटकने लगा।

12.168.2

सामुद्रिकान्सवणिजस्ततोऽपश्यत्स्थितान्पथि ।
स तेन सह सार्थेन प्रययौ सागरं प्रति ॥ १२.१६८.२ ॥

फिर उसने मार्ग में खड़े समुद्री व्यापारियों और उनके व्यापारी दल को देखा, और उसी काफिले के साथ वह समुद्र की ओर चल पड़ा।

12.168.3

स तु सार्थो महाराज कस्मिंश्चिद्गिरिगह्वरे ।
मत्तेन द्विरदेनाथ निहतः प्रायशोऽभवत् ॥ १२.१६८.३ ॥

हे महाराज, वह काफिला किसी पर्वत-गुफा में एक मदमत्त हाथी द्वारा लगभग नष्ट कर दिया गया।

12.168.4

स कथंचिद्भयात्तस्माद्विमुक्तो प्रायशोऽभवत् ।
कांदिग्भूतो जीवितार्थी प्रदुद्रावोत्तरां दिशम् ॥ १२.१६८.४ ॥

वह किसी प्रकार उस भय से लगभग मुक्त हो गया, पर दिशाहीन और घबराया हुआ, प्राण बचाने की इच्छा से उत्तर दिशा की ओर भाग निकला।

12.168.5

ततस्तु स परिभ्रष्टः सार्थाद्देशात्तथाऽर्थतः ।
एकाकी व्यभ्रमत्तत्र वने कापुरुषो यथा ॥ १२.१६८.५ ॥

तब वह काफिले से, देश से और धन से भी भ्रष्ट होकर अकेला उस वन में कायर पुरुष की भाँति भटकने लगा।

12.168.6

स पन्थानमथासाद्य समुद्राभिसरं तदा ।
आससाद वनं रम्यं महत्पुष्पितपादपम् ॥ १२.१६८.६ ॥

वह फिर उस मार्ग पर पहुँचा जो समुद्र की ओर जाता था, और तभी उसने एक सुंदर विशाल वन देखा जिसमें वृक्ष फूलों से लदे थे।

12.168.7

सर्वर्तुकैराम्रवणैः पुष्पितैरुपशोभितम् ।
नन्दनोद्देशसदृशं यक्षकिन्नरसेवितम् ॥ १२.१६८.७ ॥

वह सभी ऋतुओं के, खिले हुए आम्रवनों से सुशोभित था, नन्दन वन के प्रदेश के समान, यक्षों और किन्नरों से सेवित।

12.168.8

सालतालघवाश्वत्थप्लक्षागुरुवनैस्तथा ।
चन्दनस्य च मुख्यस्य पादपैरुपशोभितम्।
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सुखेषु सुखगन्धिषु ॥ १२.१६८.८ ॥

साल, ताल, घव, अश्वत्थ, प्लक्ष और अगरु के वनों से तथा उत्तम चन्दन के वृक्षों से वह शोभित था, पर्वत-पठारों पर, रमणीय, सुखद और सुगन्धित स्थानों में।

12.168.9

समन्ततो द्विजश्रेष्ठा वल्गु कूजन्ति तत्र वै ।
मनुष्यवदनाश्चान्ये भारुण्डा इति विश्रुताः ॥ १२.१६८.९ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ, वहाँ चारों ओर मधुर स्वर में कूजते हैं; और दूसरे, मनुष्य-मुख वाले, 'भारुण्ड' नाम से प्रसिद्ध पक्षी भी हैं।

12.168.10

स तान्यतिमनोज्ञानि विहगानां रुतानि वै ।
शृण्वन्सुरमणीयानि विप्रोऽगच्छत गौतमः ॥ १२.१६८.१० ॥

उन अत्यन्त मनोहर, दिव्य सुन्दर पक्षियों के स्वर सुनते हुए वह ब्राह्मण गौतम आगे बढ़ा।

12.168.11

ततोऽपश्यत्सुरम्येषु सुवर्णसिकताचिते ।
देशभागे समे चित्रे स्वर्गोद्देशसमप्रभे।
श्रिया जुष्टं ददर्शाथ न्यग्रोधं च सुमण्डलम् ॥ १२.१६८.११ ॥

तब उसने देवताओं के समान रमणीय, स्वर्णमय रेत से भरे, समतल और विचित्र प्रदेश में, स्वर्ग के प्रदेशों जैसी आभा वाला, शोभा से युक्त एक सुंदर घेरे वाला वटवृक्ष देखा।

12.168.12

शाखाभिरनुरूपाभिः संवृतं छत्रसन्निभम् ।
तस्य मूलं च संसिक्तं वरचन्दनवारिणा ॥ १२.१६८.१२ ॥

अपनी उपयुक्त शाखाओं से ढका हुआ, छत्र के समान; और उसकी जड़ें उत्तम चन्दन-जल से सींची हुई थीं।

12.168.13

दिव्यपुष्पान्वितं श्रीमत्पितामहसदोपमम् ।
तं दृष्ट्वा गौतमः प्रीतो मनःकान्तमनुत्तमम् ॥ १२.१६८.१३ ॥

दिव्य पुष्पों से युक्त, शोभायमान, पितामह ब्रह्मा की सभा के समान उस वृक्ष को देखकर गौतम प्रसन्न हुए, जो मन को अत्यंत मनोहर और अनुपम था।

12.168.14

मेध्यं सुरगृहप्रख्यं पुष्पितैः पादपैर्वृतम् ।
तमासाद्य मुदा युक्तस्तस्याधस्तादुपाविशत् ॥ १२.१६८.१४ ॥

पवित्र, देवताओं के गृह के समान, पुष्पित वृक्षों से घिरे उस स्थान पर पहुँचकर गौतम हर्ष से भरकर उस वृक्ष के नीचे बैठ गए।

12.168.15

तत्रासीनस्य कौन्तेय गौतमस्य नराधिप ।
पुष्पाणि समुपस्पृश्य प्रववावनिलः शुभः।
ह्लादयंस्तस्य गात्राणि गौतमस्य तदा नृप ॥ १२.१६८.१५ ॥

हे कौन्तेय, हे नराधिप! वहाँ बैठे गौतम के पास, फूलों को छूकर एक शुभ वायु बही, जो उस समय गौतम के अंगों को आनंदित करती हुई बहने लगी।

12.168.16

स तु विप्रः परिश्रान्तिः स्पृष्टः पुण्येन वायुना ।
सुखमासाद्य सुष्वाप भास्करश्चास्तमभ्ययात् ॥ १२.१६८.१६ ॥

वह ब्राह्मण, थका हुआ, उस पवित्र वायु से स्पर्श पाकर सुख प्राप्त करके गहरी नींद सो गया, और सूर्य भी अस्त हो गया।

12.168.17

ततोऽस्तं भास्करे याते सन्ध्याकाल उपस्थिते ।
आजगाम स्वभवनं ब्रह्मलोकात्खगोत्तमः ॥ १२.१६८.१७ ॥

फिर सूर्य के अस्त हो जाने और संध्या-काल आने पर, पक्षियों में श्रेष्ठ वह ब्रह्मलोक से अपने निवास को लौट आया।

12.168.18

नाडीजङ्घ इति ख्यातो दयितो ब्रह्मणः सखा ।
बकराजो महाप्राज्ञः काश्यपस्यात्मसंभवः ॥ १२.१६८.१८ ॥

नाडीजंघ नाम से प्रसिद्ध, ब्रह्मा का प्रिय मित्र, बकों का राजा, परम बुद्धिमान, कश्यप का आत्मज वह था।

12.168.19

राजधर्मेति विख्यातो बभूवाप्रतिभो भुवि ।
देवकन्यासुतः श्रीमान्विद्वान्देवसमप्रभः ॥ १२.१६८.१९ ॥

राजधर्म नाम से विख्यात वे पृथ्वी पर अप्रतिम हुए। देवकन्या के पुत्र, तेजस्वी, विद्वान और देवताओं के समान प्रभावाले थे।

12.168.20

मृष्टहाटकसंछन्नो भूषणैरर्कसन्निभैः ।
भूषितः सर्वगात्रेषु देवगर्भः श्रिया ज्वलन् ॥ १२.१६८.२० ॥

चमकते सोने से ढके, सूर्य के समान तेजस्वी आभूषणों से उनके सारे अंग सजे थे; श्री से दमकते वे देवगर्भ के समान जगमगा रहे थे।

12.168.21

तमागतं खगं दृष्ट्वा गौतमो विस्मितोऽभवत् ।
क्षुत्पिपासापरीतात्मा हिंसार्थं चैनमैक्षत ॥ १२.१६८.२१ ॥

उस आए हुए पक्षी को देखकर गौतम विस्मित हो गए। भूख और प्यास से व्याकुल मन वाले वे उसे मारने की दृष्टि से देखने लगे।

12.168.22

स्वागतं भवतो विप्र दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मे गृहान् ।
अस्तं च सविता यातः संध्येयं समुपस्थिता ॥ १२.१६८.२२ ॥

हे विप्र, आपका स्वागत है! सौभाग्य से आप मेरे घर आए हैं। सविता अस्त हो चुके हैं और यह संध्या आ गई है।

12.168.23

मम त्वं निलयं प्राप्तः प्रियातिथिरनिन्दितः ।
पूजितो यास्यसि प्रातर्विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १२.१६८.२३ ॥

आप मेरे घर आए हैं, प्रिय और निष्कलंक अतिथि। विधि के अनुसार सत्कार पाकर आप प्रातः काल प्रस्थान करेंगे।