Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 12.169

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

12.169.1

गिरं तां मधुरां श्रुत्वा गौतमो विस्मितस्तदा ।
कौतूहलान्वितो राजन्राजधर्माणमैक्षत ॥ १२.१६९.१ ॥

उस मधुर वाणी को सुनकर गौतम तब विस्मित हुए और हे राजन्, कौतूहल से भरकर राजधर्मा की ओर देखने लगे।

12.169.2

भोः काश्यपस्य पुत्रोऽहं माता दाक्षायणी मम ।
सती त्वं च गुणोपेतः स्वागतं ते द्विजोत्तम ॥ १२.१६९.२ ॥

हे (महानुभाव), मैं काश्यप का पुत्र हूँ और मेरी माता दाक्षायणी हैं। हे द्विजोत्तम, आप गुणवान हैं; आपका स्वागत है।

12.169.3

तस्मै दत्त्वा स सत्कारं विधिदृष्टेन कर्मणा ।
शालपुष्पमयीं दिव्यां बृसीं समुपकल्पयत् ॥ १२.१६९.३ ॥

उन्हें विधि-विधान के अनुसार सत्कार देकर उन्होंने शालपुष्पों से बनी दिव्य आसनी तैयार की।

12.169.4

भगीरथरथाक्रान्तदेशान्गङ्गानिषेवितान् ।
ये चरन्ति महामीनास्तांश्च तस्यान्वकल्पयत् ॥ १२.१६९.४ ॥

भगीरथ के रथ से आक्रान्त, गंगा से सेवित प्रदेशों में विचरण करने वाली महान मछलियाँ, उन्होंने उनके लिए भी जुटाईं।

12.169.5

वह्निं चापि सुसंदीप्तं मीनांश्चापि सुपीवरान् ।
स गौतमायातिथये न्यवेदयत काश्यपिः ॥ १२.१६९.५ ॥

और भली-भाँति प्रज्वलित अग्नि तथा अत्यन्त मोटी मछलियाँ भी काश्यप-पुत्र ने अतिथि गौतम को अर्पित कीं।

12.169.6

भुक्तवन्तं च तं विप्रं प्रीतात्मानं महामनाः ।
श्रमापनयनार्थं स पक्षाभ्यामभ्यवीजयत् ॥ १२.१६९.६ ॥

भोजन कर चुकने पर प्रसन्न मन वाले उस विप्र की थकान दूर करने के लिए उदारचेता उन्होंने अपने पंखों से उसे हवा की।

12.169.7

तनो विश्रान्तमासीनं गोत्रवृत्तमपृच्छत ।
सोऽब्रवीद्गौतमोऽस्मीति ब्राह्मणोस्मीत्युदाहरत् ॥ १२.१६९.७ ॥

विश्राम कर बैठे हुए उससे उसने उसके गोत्र और आचरण के विषय में पूछा। उसने कहा, 'मैं गौतम हूँ', और 'मैं ब्राह्मण हूँ' ऐसा बोला।

12.169.8

तस्मै पर्णमयं दिव्यं दिव्यपुष्पाधिवासितम् ।
गन्धाढ्यं शयनं प्रादात्स शिश्ये तत्र वै सुखम् ॥ १२.१६९.८ ॥

उसे पत्तों से बनी, दिव्य पुष्पों से सुवासित, सुगंध से भरी एक दिव्य शय्या दी। वह वहाँ सुखपूर्वक सोया।

12.169.9

अपोपविष्टं शयने गौतमं वाक्यवित्तमः ।
पप्रच्छ काश्यपिर्वाग्मी किमागमनमित्युत ॥ १२.१६९.९ ॥

शय्या पर बैठे हुए गौतम से वाणी में सर्वश्रेष्ठ, वाग्मी काश्यप ने पूछा, 'आपके आने का क्या प्रयोजन है?'

12.169.10

ततोऽब्रवीद्गौतमस्तं दरिद्रोऽहं महामते ।
समुद्रगमनाकाङ्क्षी द्रव्यार्थमिति भारत ॥ १२.१६९.१० ॥

तब गौतम ने उससे कहा, 'हे महामति, मैं दरिद्र हूँ। हे भारत, धन के लिए समुद्र की यात्रा करने की इच्छा रखता हूँ।'

12.169.11

तं काश्यपोऽब्रवीत्प्रीत्या नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि ।
कृतकार्यो द्विजश्रेष्ठ सद्रव्यो यास्यसे गृहान् ॥ १२.१६९.११ ॥

काश्यप ने उससे प्रेमपूर्वक कहा, 'हे द्विजश्रेष्ठ, तुम्हें उत्कण्ठा नहीं करनी चाहिए। अपना कार्य सिद्ध करके धन सहित तुम घर लौटोगे।'

12.169.12

चतुर्विधा ह्यर्थगतिर्बृहस्पतिमतं यथा ।
मित्रं विद्या हिरण्यं च बुद्धिश्चेति बुधेप्सिता ॥ १२.१६९.१२ ॥

बृहस्पति के मत के अनुसार धन प्राप्ति के चार मार्ग हैं: मित्र, विद्या, सोना और बुद्धि—यही बुद्धिमानों द्वारा वांछित हैं।

12.169.13

प्रादुर्भूतोऽस्मि ते मित्रं सुहृत्त्वं च महत्तरम् ।
सोऽहं तथा यतिष्यामि भविष्यसि यथार्थवान् ॥ १२.१६९.१३ ॥

मैं तुम्हारे सामने प्रकट हुआ हूँ; मैं तुम्हारा मित्र और अत्यंत बड़ा हितैषी हूँ। मैं वैसा ही प्रयत्न करूँगा, जिससे तुम अपने प्रयोजन को प्राप्त करोगे।

12.169.14

ततः प्रभातसमये सुखं पृष्ट्वाऽब्रवीदिदम् ।
गच्छ सौम्य पथाऽनेन कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ १२.१६९.१४ ॥

फिर प्रभात-बेला में कुशल-क्षेम पूछकर उसने यह कहा: हे सौम्य, इसी मार्ग से जाओ; तुम अपना कार्य सिद्ध कर लोगे।

12.169.15

इतस्त्रियोजनं गत्वा राक्षसाधिपतिर्महान् ।
विरूपाक्ष इति ख्यातः सखा मम महाबलः ॥ १२.१६९.१५ ॥

यहाँ से तीन योजन जाकर राक्षसों का महान अधिपति, 'विरूपाक्ष' नाम से विख्यात, मेरा महाबली मित्र है।

12.169.16

तं गच्छ द्विजमुख्य त्वं स मद्वाक्यप्रचोदितः ।
कामानभीप्सितांस्तुभ्यं दाता नास्त्यत्र संशयः ॥ १२.१६९.१६ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ, तुम उसी के पास जाओ; वह मेरे वचन से प्रेरित होकर तुम्हें तुम्हारी इच्छित कामनाएँ देगा, इसमें संदेह नहीं।

12.169.17

इत्युक्तः प्रययौ राजन्गौतमो विगतक्लमः ।
फलान्यमृतकल्पानि भक्षयानो यथेष्टतः ॥ १२.१६९.१७ ॥

ऐसा कहे जाने पर, हे राजन्, थकान से मुक्त गौतम चल पड़ा, अमृत-समान फलों को इच्छानुसार खाते हुए।

12.169.18

चन्दनागुरुमुख्यानि पत्रत्वचवनानि च ।
तस्मिन्पथि महाराज सेवमानो द्रुतं ययौ ॥ १२.१६९.१८ ॥

उस मार्ग पर चंदन और अगरु जैसे मुख्य वृक्षों के और पत्र-त्वचा वाले वनों का सेवन करते हुए, हे महाराज, वह शीघ्र चला गया।

12.169.19

ततो मनुव्रजं नाम नगरं शैलतोरणम् ।
शैलप्राकारवप्रं च शैलयन्त्रार्गलं तथा ॥ १२.१६९.१९ ॥

फिर मनुव्रज नामक नगर आया, जिसके द्वार पर्वतों के थे, जिसकी दीवारें और प्राचीर पर्वतों के थे और जिसकी अर्गलाएँ और यंत्र भी पर्वतों के थे।

12.169.20

विदितश्चाभवत्तस्य राक्षसेन्द्रस्य धीमतः ।
प्रहितः सुहृदा राजन्प्रीयमाणः प्रियातिथिः ॥ १२.१६९.२० ॥

उस बुद्धिमान राक्षसराज को यह ज्ञात हो गया था, हे राजन्, कि एक मित्र ने एक प्रिय अतिथि भेजा है, जिससे वह प्रसन्न हो रहा था।

12.169.21

ततः स राक्षसेन्द्रः स्वान्प्रेष्यानाह युधिष्ठिर ।
गौतमो नगरद्वाराच्छीघ्रमानीयतामिति ॥ १२.१६९.२१ ॥

तब उस राक्षसराज ने अपने सेवकों से कहा, हे युधिष्ठिर, 'गौतम को नगर-द्वार से शीघ्र ले आओ।'

12.169.22

तस्मात्पुरवरात्तूर्णं पुरुषाः श्वेतवेष्टनाः ।
गौतमेत्यभिभाषन्तः पुरद्वारमुपागमन् ॥ १२.१६९.२२ ॥

उस श्रेष्ठ नगर से शीघ्र ही श्वेत पगड़ी बाँधे हुए पुरुष 'गौतम' नाम पुकारते हुए नगर-द्वार पर पहुँचे।

12.169.23

ते तमूचुर्महाराज राजप्रेष्यास्तदा द्विजम् ।
त्वरस्व तूर्णमागच्छ राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ॥ १२.१६९.२३ ॥

हे महाराज, तब उन राजसेवकों ने उस ब्राह्मण से कहा, 'शीघ्र करो, जल्दी आओ; राजा तुम्हें देखना चाहते हैं।'

12.169.24

राक्षसाधिपतिर्वीरो विरूपाक्ष इति श्रुतः ।
स त्वां त्वरति वै द्रष्टुं तत्क्षिप्रं संविधीयताम् ॥ १२.१६९.२४ ॥

राक्षसों का वीर अधिपति विरूपाक्ष नाम से विख्यात है। वह आपको देखने के लिए शीघ्र कर रहा है; इसलिए तुरंत तैयारी कीजिए।

12.169.25

ततः स प्राद्रवद्विप्रो विस्मयाद्विगतक्लमः ।
गौतमः परमर्द्धि तां पश्यन्परमविस्मितः ॥ १२.१६९.२५ ॥

तब वह ब्राह्मण विस्मय से थकान भूलकर दौड़ पड़ा। गौतम उस परम वैभव को देखकर अत्यन्त चकित था।

12.169.26

तैरेव सहितो राज्ञो वेश्म तूर्णमुपाद्रवत् ।
दर्शनं राक्षसेन्द्रस्य काङ्क्षमाणो द्विजस्तदा ॥ १२.१६९.२६ ॥

उन्हीं के साथ वह ब्राह्मण राजा के भवन की ओर शीघ्र दौड़ा, उस समय राक्षसराज का दर्शन पाने की इच्छा रखते हुए।