મહાભારત · અધ્યાય 12.17
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.17.1
असंतोषः प्रमादश्च मदो रागोऽप्रशान्तता ।
बलं मोहोऽभिमानश्चाप्युद्वेगश्चैव सर्वशः ॥ १२.१७.१ ॥
અસંતોષ, પ્રમાદ, મદ, રાગ, અપ્રશાંતિ, બળ, મોહ, અભિમાન અને ઉદ્વેગ — આ સર્વ રીતે (માણસને ઘેરે છે).
12.17.2
एभिः पाप्मभिराविष्टो राज्यं त्वमभिकाङ्क्षसे ।
निरामिषो विनिर्मुक्तः प्रशान्तः सुसुखी भव ॥ १२.१७.२ ॥
આ પાપોથી ઘેરાયેલો તું રાજ્યની ઇચ્છા કરે છે; વિષયભોગના આકર્ષણથી મુક્ત, સંપૂર્ણ છૂટીને, શાંત થઈને અત્યંત સુખી થા.
12.17.3
य इमामखिलां भूमिं शिष्यादेको महीपतिः ।
तस्याप्युदरमेकं वै किमिदं त्वं प्रशंससि ॥ १२.१७.३ ॥
આ આખી પૃથ્વી એક રાજા શાસન કરે તોપણ તેનું પણ પેટ એક જ છે; તો પછી તું આની પ્રશંસા કેમ કરે છે?
12.17.4
नाह्ना पूरयितुं शक्यां न मासैर्भरतर्षभ ।
अपूर्यां पूरयन्निच्छामायुषाऽपि न शक्नुयात् ॥ १२.१७.४ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, (આ ઇચ્છા) એક દિવસમાં ભરી શકાતી નથી, મહિનાઓમાં પણ નહીં; જે ભરાતું નથી તેને ભરવા ઇચ્છનાર આયુષ્યમાં પણ ભરી શકતો નથી.
12.17.5
यथेद्धः प्रज्वलत्यग्निरसमिद्धः प्रशाम्यति ।
अल्पाहारतयाग्निं त्वं शमयौदर्यमुत्थितम् ॥ १२.१७.५ ॥
જેમ પ્રગટાવેલી અગ્નિ ભડકે છે અને બળતણ વિનાની અગ્નિ શાંત થાય છે, તેમ થોડો આહાર લઈને ઊઠેલી પેટની આગને તું શાંત કર.
12.17.6
आत्मोदरकृतेऽप्राज्ञः करोति विशसं बहु ।
जयोदरं पृथिव्या ते श्रेयो निर्जितया जितम् ॥ १२.१७.६ ॥
અજ્ઞાની માણસ પોતાના પેટ માટે ઘણો વિનાશ કરે છે; પૃથ્વી પરનો તારો વિજય પેટનો વિજય છે — જેણે પોતાને જીત્યો તેના દ્વારા જીતાયેલી પૃથ્વી જ શ્રેષ્ઠ વિજય છે.
12.17.7
मानुषान्कामभोगांस्त्वमैश्वर्यं च प्रशंससि ।
अभोगिनोऽबलाश्चैव यान्ति स्थानमनुत्तमम् ॥ १२.१७.७ ॥
તું માનવીય કામભોગો અને ઐશ્વર્યની પ્રશંસા કરે છે; પરંતુ ભોગરહિત અને નિર્બળ લોકો પણ સર્વોત્તમ સ્થાને જાય છે.
12.17.8
योगः क्षेमश्च राष्ट्रस्य धर्माधर्मौ त्वयि स्थितौ ।
मुच्यस्व महतो भारात्त्यागमेवाभिसंश्रय ॥ १२.१७.८ ॥
રાષ્ટ્રનો યોગક્ષેમ અને ધર્મ-અધર્મ તારા પર જ સ્થિર છે; આ મહાન ભારથી મુક્ત થઈ ત્યાગનો જ આશ્રય લે.
12.17.9
एकोदरकृते व्याघ्रः करोति विशसं बहु ।
तमन्येऽप्युपजीवन्ति मन्दवेगतरा मृगाः ॥ १२.१७.९ ॥
એક પેટ માટે વાઘ ઘણી હિંસા કરે છે; તેના પર જ ધીમી ગતિવાળા હરણ પણ જીવે છે.
12.17.10
विषयान्प्रतिसंगृह्य संन्यासे कुरुते मतिम् ।
न च तुष्यन्ति राजानः पश्य बुद्ध्यन्तरं यथा ॥ १२.१७.१० ॥
વિષયોને સંકેલીને કોઈ સંન્યાસમાં મન લગાવે છે; પણ રાજાઓ સંતુષ્ટ થતા નથી. બુદ્ધિનો તફાવત જો.
12.17.11
पत्राहारैरश्मकुट्टैर्दन्तोलूखलिकैस्तथा ।
अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च तेरयं नरको जितः ॥ १२.१७.११ ॥
પાન ખાનારા, પથ્થરથી દળનારા, દાંતને ખાંડણિયો બનાવનારા, પાણી અને પવન ખાનારાઓએ આ નરક જીતી લીધો છે.
12.17.12
यस्त्विमां वसुधां कृत्स्नां प्रशासेदखिलां नृपः ।
तुल्याश्मकाञ्चनो यश्च स कृतार्थो न पार्थिवः ॥ १२.१७.१२ ॥
આ સમગ્ર પૃથ્વી પર જે રાજા શાસન કરે, પણ પથ્થર અને સોનાને સમાન જુએ, તે જ કૃતાર્થ છે; માત્ર પૃથ્વીપતિ નહીં.
12.17.13
संकल्पेषु निरारम्भो निराशीर्निर्ममो भव ।
अशोकं स्थानमातिष्ठ इह चामुत्र चाव्ययम् ॥ १२.१७.१३ ॥
સંકલ્પોમાં આરંભરહિત, આશારહિત અને મમતારહિત થા. આ લોકમાં અને પરલોકમાં શોકરહિત, અવિનાશી સ્થાનમાં સ્થિત રહે.
12.17.14
निरामिषा न शोचन्ति शोचन्ति त्वामिषैषिणः ।
परित्यज्यामिषं सर्वं मृषावादात्प्रमोक्ष्यसे ॥ १२.१७.१४ ॥
નિરામિષ (વિષયલોભરહિત) લોકો શોક કરતા નથી; શોક તો તારા જેવા આમિષ-ઇચ્છુકો કરે છે. સર્વ આમિષ (વિષયલોભ) ત્યજીને તું મૃષાવાદથી મુક્ત થઈશ.
12.17.15
पन्थानौ पितृयानश्च देवयानश्च विश्रुतौ ।
ईजानाः पितृयानेन देवयानेन मोक्षिणः ॥ १२.१७.१५ ॥
પિતૃયાન અને દેવયાન એ બે માર્ગ પ્રસિદ્ધ છે. યજ્ઞ કરનારા પિતૃયાનથી, મોક્ષ ઇચ્છનારા દેવયાનથી જાય છે.
12.17.16
तपसा ब्रह्मर्येण स्वाध्यायेन महर्षयः ।
विमुच्य देहांस्ते यान्ति मृत्योरविषयं गताः ॥ १२.१७.१६ ॥
તપ, બ્રહ્મચર્ય અને સ્વાધ્યાયથી મહર્ષિઓ દેહ ત્યજીને મૃત્યુની પહોંચથી પર ગયેલા ત્યાં જાય છે.
12.17.17
आमिषं बन्धनं लोके कर्मेहोक्तं तथाऽऽमिषम् ।
ताभ्यां विमुक्तः पापाभ्यां पदमाप्नोति तत्परम् ॥ १२.१७.१७ ॥
જગતમાં આમિષ (વિષયાસક્તિ) બંધન છે; અહીં કર્મ પણ તેવું જ આમિષ કહેવાયું છે. તે બે પાપોથી મુક્ત થયેલો તે પરમ પદ પામે છે.
12.17.18
अपि गाथां पुरा गीतां जनकेन वदन्त्युत ।
निर्द्वन्द्वेन विमुक्तेन मोक्षं समनुपश्यता ॥ १२.१७.१८ ॥
પૂર્વે જનકે ગાયેલી એક ગાથા પણ કહેવાય છે; દ્વંદ્વોથી મુક્ત અને મોક્ષને સ્પષ્ટ જોનારે તે ગાયેલી હતી.
12.17.19
अनन्तं बत मे वित्तं यस्य मे नास्ति किंचन ।
मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे किंचित्प्रदह्यते ॥ १२.१७.१९ ॥
મારું ધન અનંત છે, છતાં મારું કંઈ નથી. મિથિલા બળી ઊઠે તોપણ મારું કંઈ બળતું નથી.
12.17.20
प्रज्ञाप्रासादमारुह्य न शोचेच्छोचतो जनान् ।
जगतीस्थोऽथवाऽद्रिस्थो मन्दबुद्धिर्नचेक्षते ॥ १२.१७.२० ॥
પ્રજ્ઞાના મહેલ પર ચડીને શોક કરતા લોકોને જોઈને પણ શોક ન કરવો. પૃથ્વી પર ઊભો હોય કે પર્વત પર, મંદબુદ્ધિ જોઈ શકતો નથી.
12.17.21
दृश्यं पश्यति यः पश्यन्स चक्षुष्मान्स बुद्धिमान् ।
अज्ञातानां च विज्ञानात्संबोधाद्रुद्धिरुच्यते ॥ १२.१७.२१ ॥
જે દૃશ્યમાં જુએ છે તે જ ચક્ષુષ્માન અને બુદ્ધિમાન છે. અજ્ઞાતને જાણવાથી અને સમ્યક્ બોધથી બુદ્ધિ કહેવાય છે.
12.17.22
यस्तु मानं विजानाति बहुमानमियात्स वै ।
ब्रह्मभावप्रभूतानां वैद्यानां भावितात्मनाम् ॥ १२.१७.२२ ॥
જે માનને જાણે છે તે ચોક્કસ મોટું માન પામે છે — બ્રહ્મભાવથી સમૃદ્ધ, જ્ઞાની અને આત્મસંસ્કારી લોકો વચ્ચે.
12.17.23
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.१७.२३ ॥
પ્રાણીઓના પૃથક્ભાવને એકમાં સ્થિત જોવામાં આવે ત્યારે જ વિસ્તાર થાય છે; ત્યારે બ્રહ્મ પ્રાપ્ત થાય છે.
12.17.24
ते जनास्तां गतिं यान्ति नाविद्वांसोऽल्पचेतसः ।
नाबुद्धयो नातपसः सर्वं बुद्धौ प्रतिष्ठितम् ॥ १२.१७.२४ ॥
તે લોકો એ ગતિ પામતા નથી — જેઓ અવિદ્વાન, અલ્પબુદ્ધિ, બુદ્ધિહીન અને તપ વિનાના છે. બધું બુદ્ધિમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.