महाभारत · अध्याय 12.17
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.17.1
असंतोषः प्रमादश्च मदो रागोऽप्रशान्तता ।
बलं मोहोऽभिमानश्चाप्युद्वेगश्चैव सर्वशः ॥ १२.१७.१ ॥
असंतोष, प्रमाद, मद, राग, अप्रशांतता, बल, मोह, अभिमान आणि उद्वेग — हे सर्व प्रकारे (माणसाला वेढतात).
12.17.2
एभिः पाप्मभिराविष्टो राज्यं त्वमभिकाङ्क्षसे ।
निरामिषो विनिर्मुक्तः प्रशान्तः सुसुखी भव ॥ १२.१७.२ ॥
या पापांनी वेढलेला तू राज्याची इच्छा करतोस; विषयभोगाच्या आमिषापासून निर्लिप्त, पूर्ण मुक्त व शांत होऊन अत्यंत सुखी हो.
12.17.3
य इमामखिलां भूमिं शिष्यादेको महीपतिः ।
तस्याप्युदरमेकं वै किमिदं त्वं प्रशंससि ॥ १२.१७.३ ॥
ही संपूर्ण पृथ्वी एकटा राजा शासन करत असला तरी त्याचेही पोट एकच असते; मग तू याची प्रशंसा का करतोस?
12.17.4
नाह्ना पूरयितुं शक्यां न मासैर्भरतर्षभ ।
अपूर्यां पूरयन्निच्छामायुषाऽपि न शक्नुयात् ॥ १२.१७.४ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, (ही इच्छा) एका दिवसात भरता येत नाही, महिन्यांनीही नाही; न भरणारे भरण्याची इच्छा करणारा आयुष्यभरातही ते भरू शकणार नाही.
12.17.5
यथेद्धः प्रज्वलत्यग्निरसमिद्धः प्रशाम्यति ।
अल्पाहारतयाग्निं त्वं शमयौदर्यमुत्थितम् ॥ १२.१७.५ ॥
जसा पेटविलेला अग्नी प्रज्वलित होतो आणि इंधनाविना अग्नी शांत होतो, तसे थोडा आहार घेऊन उठलेला पोटाचा अग्नी तू शांत कर.
12.17.6
आत्मोदरकृतेऽप्राज्ञः करोति विशसं बहु ।
जयोदरं पृथिव्या ते श्रेयो निर्जितया जितम् ॥ १२.१७.६ ॥
अज्ञानी माणूस आपल्या पोटासाठी फार मोठा संहार करतो; पृथ्वीवर तुझा विजय हा पोटाचाच विजय आहे — जो स्वतःला जिंकतो त्याने जिंकलेली पृथ्वीच श्रेष्ठ विजय आहे.
12.17.7
मानुषान्कामभोगांस्त्वमैश्वर्यं च प्रशंससि ।
अभोगिनोऽबलाश्चैव यान्ति स्थानमनुत्तमम् ॥ १२.१७.७ ॥
तू मानवी कामभोगांची आणि ऐश्वर्याची स्तुती करतोस; परंतु भोगरहित आणि दुर्बल लोकही सर्वोत्तम स्थानाला जातात.
12.17.8
योगः क्षेमश्च राष्ट्रस्य धर्माधर्मौ त्वयि स्थितौ ।
मुच्यस्व महतो भारात्त्यागमेवाभिसंश्रय ॥ १२.१७.८ ॥
राष्ट्राचा योगक्षेम आणि धर्म-अधर्म तुझ्यावरच अवलंबून आहेत; या महान भारातून मुक्त होऊन त्यागाचाच आश्रय घे.
12.17.9
एकोदरकृते व्याघ्रः करोति विशसं बहु ।
तमन्येऽप्युपजीवन्ति मन्दवेगतरा मृगाः ॥ १२.१७.९ ॥
एका पोटासाठी वाघ पुष्कळ हिंसा करतो; त्याच्यावरच मंद गतीचे हरिणही जगतात.
12.17.10
विषयान्प्रतिसंगृह्य संन्यासे कुरुते मतिम् ।
न च तुष्यन्ति राजानः पश्य बुद्ध्यन्तरं यथा ॥ १२.१७.१० ॥
विषयांना आवरून कोणी संन्यासात मन लावतो; पण राजे समाधानी होत नाहीत. बुद्धीतील फरक पाहा.
12.17.11
पत्राहारैरश्मकुट्टैर्दन्तोलूखलिकैस्तथा ।
अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च तेरयं नरको जितः ॥ १२.१७.११ ॥
पानांवर जगणारे, दगडाने दळणारे, दातांचा उखळ करणारे, पाणी आणि वारा खाणारे यांनी हा नरक जिंकला आहे.
12.17.12
यस्त्विमां वसुधां कृत्स्नां प्रशासेदखिलां नृपः ।
तुल्याश्मकाञ्चनो यश्च स कृतार्थो न पार्थिवः ॥ १२.१७.१२ ॥
ही संपूर्ण पृथ्वी जो राजा शासतो, पण दगड आणि सोने समान पाहतो, तोच कृतार्थ; केवळ पृथ्वीपती नाही.
12.17.13
संकल्पेषु निरारम्भो निराशीर्निर्ममो भव ।
अशोकं स्थानमातिष्ठ इह चामुत्र चाव्ययम् ॥ १२.१७.१३ ॥
संकल्पांमध्ये आरंभरहित, आशारहित आणि ममतारहित हो. इहलोकी आणि परलोकी शोकरहित, अविनाशी स्थानी स्थिर राहा.
12.17.14
निरामिषा न शोचन्ति शोचन्ति त्वामिषैषिणः ।
परित्यज्यामिषं सर्वं मृषावादात्प्रमोक्ष्यसे ॥ १२.१७.१४ ॥
निरामिष (विषयलोभरहित) लोक शोक करत नाहीत; शोक तुझ्यासारखे आमिषेच्छू करतात. सर्व आमिष (विषयलोभ) त्यागून तू मृषावादापासून मुक्त होशील.
12.17.15
पन्थानौ पितृयानश्च देवयानश्च विश्रुतौ ।
ईजानाः पितृयानेन देवयानेन मोक्षिणः ॥ १२.१७.१५ ॥
पितृयान आणि देवयान हे दोन मार्ग प्रसिद्ध आहेत. यज्ञ करणारे पितृयानाने, मोक्षेच्छू देवयानाने जातात.
12.17.16
तपसा ब्रह्मर्येण स्वाध्यायेन महर्षयः ।
विमुच्य देहांस्ते यान्ति मृत्योरविषयं गताः ॥ १२.१७.१६ ॥
तप, ब्रह्मचर्य आणि स्वाध्याय यांद्वारे महर्षी देह त्यागून, मृत्यूच्या आवाक्याबाहेर गेलेले, तिकडे जातात.
12.17.17
आमिषं बन्धनं लोके कर्मेहोक्तं तथाऽऽमिषम् ।
ताभ्यां विमुक्तः पापाभ्यां पदमाप्नोति तत्परम् ॥ १२.१७.१७ ॥
जगात आमिष (विषयासक्ती) बंधन आहे; येथे कर्मही तसेच आमिष म्हटले आहे. त्या दोन पापांपासून मुक्त झालेला तो परम पद प्राप्त करतो.
12.17.18
अपि गाथां पुरा गीतां जनकेन वदन्त्युत ।
निर्द्वन्द्वेन विमुक्तेन मोक्षं समनुपश्यता ॥ १२.१७.१८ ॥
पूर्वी जनकाने गायलेली एक गाथाही सांगितली जाते; द्वंद्वांपासून मुक्त आणि मोक्ष स्पष्ट पाहणाऱ्याने ती गायली.
12.17.19
अनन्तं बत मे वित्तं यस्य मे नास्ति किंचन ।
मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे किंचित्प्रदह्यते ॥ १२.१७.१९ ॥
माझे धन अनंत आहे, तरी माझे असे काहीच नाही. मिथिला पेटली तरी माझे काहीही जळत नाही.
12.17.20
प्रज्ञाप्रासादमारुह्य न शोचेच्छोचतो जनान् ।
जगतीस्थोऽथवाऽद्रिस्थो मन्दबुद्धिर्नचेक्षते ॥ १२.१७.२० ॥
प्रज्ञेच्या प्रासादावर चढून शोक करणाऱ्या लोकांना पाहूनही शोक करू नये. पृथ्वीवर उभा असो वा पर्वतावर, मंदबुद्धी पाहू शकत नाही.
12.17.21
दृश्यं पश्यति यः पश्यन्स चक्षुष्मान्स बुद्धिमान् ।
अज्ञातानां च विज्ञानात्संबोधाद्रुद्धिरुच्यते ॥ १२.१७.२१ ॥
जो दृश्यात पाहतो तोच डोळस व बुद्धिमान. अज्ञाताच्या ज्ञानाने आणि सम्यक् बोधाने बुद्धी म्हटली जाते.
12.17.22
यस्तु मानं विजानाति बहुमानमियात्स वै ।
ब्रह्मभावप्रभूतानां वैद्यानां भावितात्मनाम् ॥ १२.१७.२२ ॥
जो मानाला जाणतो, तो निश्चितच मोठा मान मिळवतो — ब्रह्मभावाने समृद्ध, ज्ञानी व आत्मसंस्कारित लोकांमध्ये.
12.17.23
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.१७.२३ ॥
प्राण्यांचा पृथक्भाव एकात स्थित असलेला पाहिला जातो, तेव्हाच विस्तार होतो; तेव्हा ब्रह्म प्राप्त होते.
12.17.24
ते जनास्तां गतिं यान्ति नाविद्वांसोऽल्पचेतसः ।
नाबुद्धयो नातपसः सर्वं बुद्धौ प्रतिष्ठितम् ॥ १२.१७.२४ ॥
ते लोक ती गती प्राप्त करत नाहीत — जे अविद्वान, अल्पबुद्धी, बुद्धिहीन आणि तपहीन आहेत. सर्व काही बुद्धीत प्रतिष्ठित आहे.