મહાભારત · અધ્યાય 12.174
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.174.1
अतिक्रामति कालेऽस्मिन्सर्वभूतक्षयावहे ।
किं श्रेयः प्रतिपद्येत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१७४.१ ॥
સર્વ ભૂતોનો ક્ષય લાવનારો આ કાળ વીતતો જાય ત્યારે મનુષ્યે કયું શ્રેય પામવું? હે પિતામહ, તે મને કહો.
12.174.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पितुः पुत्रेण संवादं तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.१७४.२ ॥
આ વિષયમાં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે — પિતા અને પુત્રનો તે સંવાદ. હે યુધિષ્ઠિર, તે સાંભળ.
12.174.3
द्विजातेः कस्यचित्पार्थ स्वाध्यायनिरतस्य वै ।
बभूव पुत्रो मेधावी मेधावीनाम नामतः ॥ १२.१७४.३ ॥
હે પાર્થ, સ્વાધ્યાયમાં લીન એક દ્વિજને મેધાવી નામનો બુદ્ધિમાન પુત્ર થયો.
12.174.4
सोऽब्रवीत्पितरं पुत्रः स्वाध्यायकरणे रतम् ।
मोक्षधर्मार्थकुशलो लोकतन्त्रविचक्षणः ॥ १२.१७४.४ ॥
મોક્ષ, ધર્મ અને અર્થમાં કુશળ તથા લોકવ્યવહારમાં નિપુણ તે પુત્રે સ્વાધ્યાયમાં લીન પિતાને કહ્યું.
12.174.5
धीरः किंस्वित्तात कुर्यात्प्रजानन् ।
क्षिप्रं ह्यायुर्भ्रश्यते मानवानाम्।
पितस्तदाचक्ष्व यथार्थयोगं ।
ममानुपूर्व्या येन धर्मं चरेयम् ॥ १२.१७४.५ ॥
હે તાત, ધીર પુરુષે જાણીને શું કરવું? મનુષ્યોનું આયુષ્ય ઝડપથી ઘટે છે. હે પિતા, સાચો ઉપાય ક્રમશઃ મને કહો, જેથી હું ધર્મનું આચરણ કરી શકું.
12.174.6
वेदानधीत्य ब्रह्मचर्येण पुत्र ।
पुत्रानिच्छेत्पावनार्थं पितृणाम्।
अग्नीनाधाय विधिवच्चेष्टयज्ञो ।
वनं प्रविश्याथ मुनिर्बुभूषेत् ॥ १२.१७४.६ ॥
વેદોનો અભ્યાસ કરીને, બ્રહ્મચર્યથી, પિતૃઓની શુદ્ધિ માટે પુત્રોની ઇચ્છા કરવી. વિધિપૂર્વક અગ્નિ સ્થાપીને અને યજ્ઞ કરીને, પછી વનમાં પ્રવેશીને મુનિ થવાની ઇચ્છા કરવી.
12.174.7
एवमभ्याहते लोके समन्तात्परिवारिते ।
अमोघासु पतन्तीषु किं धीर इव भाषसे ॥ १२.१७४.७ ॥
આ રીતે જગત ચારેય બાજુથી આઘાત પામેલું અને ઘેરાયેલું છે, અમોઘ (દિવસો) પડી રહ્યા છે, તો હે ધીર, તું કેમ આમ બોલે છે?
12.174.8
कथमभ्याहतो लोकः केन वा परिवारितः ।
अमोघाः काः पतन्तीह किंनु भीषयसीव माम् ॥ १२.१७४.८ ॥
જગત કેવી રીતે આઘાત પામ્યું, કોનાથી ઘેરાયું? અહીં કયા અમોઘ (દિવસો) પડી રહ્યા છે? તું મને કેમ ડરાવે છે?
12.174.9
मृत्युनाभ्याहतो लोको जरया परिवारितः ।
अहोरात्राः पतन्त्येते ननु कस्मान्न बुध्यसे।
अमोघा रात्रयश्चापि नित्यमायान्ति यान्ति च ॥ १२.१७४.९ ॥
જગત મૃત્યુથી આઘાત પામ્યું છે, ઘડપણથી ઘેરાયેલું છે. આ દિવસ-રાત પડી રહ્યા છે—તું કેમ સમજતો નથી? અમોઘ રાતો પણ સદા આવે છે અને જાય છે.
12.174.10
यथाऽहमेतज्जानामि न मृत्युस्तिष्ठतीति ह ।
सोऽहं कथं प्रतीक्षिष्ये जालेनेवावृतश्चरन् ॥ १२.१७४.१० ॥
મૃત્યુ રોકાતું નથી એ હું જાણું છું, તો જાળમાં ફસાયેલાની જેમ ફરતો હું કેવી રીતે રાહ જોઉં?
12.174.11
रात्र्यांरात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं यदा ।
तदैव बन्ध्यं दिवसमिति विन्द्याद्विचक्षणः ॥ १२.१७४.११ ॥
દરેક રાત વીતતાં આયુષ્ય વધુ ઓછું થાય છે; ત્યારે વિચક્ષણે એ દિવસને નિષ્ફળ જાણવો.
12.174.12
गाधोदके मत्स्य इव सुखं विन्देत कस्तदा ।
अनवाप्तेषु कामेषु मृत्युरभ्योति मानवम् ॥ १२.१७४.१२ ॥
ઉંડા ન હોય એવા પાણીમાં માછલીની જેમ ત્યારે કોણ સુખ પામી શકે? ઇચ્છાઓ પૂરી થયા વિના જ મૃત્યુ માણસની નજીક આવે છે.
12.174.13
पुष्पाणीव विचिन्वन्तमन्यत्र गतमानसम् ।
वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२.१७४.१३ ॥
ફૂલ વીણતાં જેનું મન બીજે ક્યાંક હોય, તેને મૃત્યુ, વરુ ઘેટા પાસે જઈને તેને ઉપાડી જાય તેમ, લઈ જાય છે.
12.174.14
अद्यैव कुरु यच्छ्रेयो मा त्वां कालोऽत्यगादयम् ।
अकृतेष्वेव कार्येषु मृत्युर्वै संप्रकर्षति ॥ १२.१७४.१४ ॥
જે શ્રેયસ્કર છે તે આજે જ કર; આ સમય તને વીતી ન જાય. કાર્યો અધૂરાં હોય ત્યારે જ મૃત્યુ ખેંચી જાય છે.
12.174.15
श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।
नहि प्रतीक्षते मृत्युः कृतमस्य न वा कृतम् ॥ १२.१७४.१५ ॥
આવતીકાલનું કાર્ય આજે કરવું, અને બપોરનું કાર્ય સવારે કરવું. મૃત્યુ તેનું કાર્ય થયું કે નહીં તેની રાહ જોતું નથી.
12.174.16
को हि जानाति कस्याद्य मृत्युकालो भविष्यति ।
युवैव धर्मशीलः स्यादनित्यं खलु जीवितम्।
कृते धर्मे भवेत्कीर्तिरिह प्रेत्य च वै सुखम् ॥ १२.१७४.१६ ॥
આજે કોનો મૃત્યુકાળ આવશે તે કોણ જાણે છે? તેથી યુવાનીમાં જ ધર્મશીલ થવું; જીવન ખરેખર અનિત્ય છે. ધર્મ કરવાથી આ લોકમાં કીર્તિ અને પરલોકમાં સુખ થાય છે.
12.174.17
मोहेन हि समाविष्टः पुत्रदारार्थमुद्यतः ।
कृत्वा कार्यमकार्यं वा पुष्टिमेषां प्रयच्छति ॥ १२.१७४.१७ ॥
મોહથી ઘેરાયેલો, પુત્ર અને પત્ની માટે ઉદ્યમ કરનાર માણસ કર્તવ્ય હોય કે અકર્તવ્ય, તેમના પોષણ માટે જ તે કરે છે.
12.174.18
तं पुत्रपशुसंपन्नं व्यासक्तमनसं नरम् ।
सुप्तं व्याघ्रो मृगमिव मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२.१७४.१८ ॥
પુત્ર અને પશુસંપત્તિથી સંપન્ન, આસક્ત મનવાળા તે માણસને, સૂતેલા હરણને વાઘ લઈ જાય તેમ, મૃત્યુ પકડીને લઈ જાય છે.
12.174.19
संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम् ।
व्याघ्रः पशुमिवादाय मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२.१७४.१९ ॥
કામનાઓનો સંચય કરતા, કદી તૃપ્ત ન થનારા આ માણસને, વાઘ પશુને પકડીને લઈ જાય તેમ મૃત્યુ પકડીને લઈ જાય છે.
12.174.20
इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् ।
एवमीहासुखासक्तं कृतान्तः कुरुते वशे ॥ १२.१७४.२० ॥
આ કર્યું, આ કરવાનું છે, આ બીજું — કરેલું અને ન કરેલું; આ રીતે પ્રયત્ન અને દુઃખમાં આસક્ત માણસને કૃતાંત પોતાને વશ કરે છે.
12.174.21
कृतानां फलमप्राप्तं कर्मणां कर्मसंज्ञितम् ।
क्षेत्रापणगृहासक्तं मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२.१७४.२१ ॥
કરેલાં કર્મોનું ફળ હજી મળ્યું નથી, કર્મ નામે ઓળખાતું તે — ખેતર, બજાર, ઘરમાં આસક્ત માણસને મૃત્યુ પકડીને લઈ જાય છે.
12.174.22
दुर्बलं बलवन्तं च शूरं भीरुं जडं कविम् ।
अप्राप्तं सर्वकामार्थान्मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२.१७४.२२ ॥
નિર્બળ અને બળવાન, શૂરવીર અને ડરપોક, મૂર્ખ અને જ્ઞાની — સર્વ ઇચ્છિત વસ્તુઓ ન મેળવેલાંને મૃત્યુ પકડીને લઈ જાય છે.
12.174.23
नृत्युर्जरा च व्याधिश्च दुःखं चानेककारणम् ।
अनुषक्तं यदा देहे किं स्वस्थ इव तिष्ठसि ॥ १२.१७४.२३ ॥
મૃત્યુ, ઘડપણ, રોગ અને અનેક કારણોવાળું દુઃખ — આ શરીરે વળગેલાં હોય ત્યારે તું કેમ સ્વસ્થ હોય તેમ ઊભો છે?
12.174.24
जातमेवान्तकोऽन्ताय जरा चान्वेति देहिनम् ।
अनुषक्ता द्वयेनैते भावाः स्थावरजङ्गमाः ॥ १२.१७४.२४ ॥
જન્મતાં જ અંત કરનાર મૃત્યુ અંત માટે આવે છે, ઘડપણ પણ દેહધારીની પાછળ જાય છે; આ બંનેથી જોડાયેલાં સ્થાવર અને જંગમ સર્વ ભૂતો.
12.174.25
अत्योर्वा मुखमेतद्वै या ग्रामे वसतो रतिः ।
वानामेष वै गोष्ठो यदरण्यमिति श्रुतिः ॥ १२.१७४.२५ ॥
ગામમાં વસનારાની જે આસક્તિ છે, તે જ આનું મુખ છે; અરણ્ય એ વનચરોનો ગોઠ છે, એમ શ્રુતિ કહે છે.
12.174.26
तेबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रवि ।
छेत्त्वेता सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः ॥ १२.१७४.२६ ॥
ગામમાં વસનારાની જે આસક્તિ છે તે બાંધનારી આ દોરી છે; એને કાપીને સુકૃતીઓ જાય છે, દુષ્કૃતીઓ એને કાપી શકતા નથી.
12.174.27
हिंसयति यो जन्तून्मनोवाक्कायहेतुभिः ।
जीवितार्थापनयनैः प्राणिभिर्न स हिंस्यते ॥ १२.१७४.२७ ॥
મન, વાણી અને શરીરના કારણોથી જે પ્રાણીઓને હિંસે છે, તે જીવ અને ધન હરી લેનારા પ્રાણીઓથી હિંસાતો નથી.
12.174.28
न मृत्युसेनामायान्तीं जातु कश्चित्प्रबाधते ।
ऋते सत्यमसत्त्याज्यं सत्ये ह्यमृतमाश्रितम् ॥ १२.१७४.२८ ॥
મૃત્યુની સેના આવતી હોય ત્યારે સત્ય વિના કોઈ તેને રોકી શકતું નથી; અસત્ય ત્યજવા યોગ્ય છે, કારણ કે અમૃત સત્યમાં આશ્રિત છે.
12.174.29
तस्मात्सत्यव्रताचारः सत्ययोगपरायणः ।
सत्यागमः सदा दान्तः सत्येनैवान्तकं जयेत् ॥ १२.१७४.२९ ॥
તેથી સત્યવ્રતાચારી, સત્યયોગપરાયણ, સત્યાગમ ધરાવનાર, સદા દાંત પુરુષે સત્યથી જ મૃત્યુને જીતવું.
12.174.30
अमृतं चैव मृत्युश्च द्वयं देहे प्रतिष्ठितम् ।
मृत्युरापद्यते मोहात्सत्येनापद्यतेऽमृतम् ॥ १२.१७४.३० ॥
અમૃત અને મૃત્યુ બંને દેહમાં પ્રતિષ્ઠિત છે; મોહથી મૃત્યુ પ્રાપ્ત થાય છે, સત્યથી અમૃત પ્રાપ્ત થાય છે.
12.174.31
सोऽहं ह्यहिंस्रः सत्यार्थी कामक्रोधबहिष्कृतः ।
समदुःखसुखः क्षेमी मृत्युंहास्याम्यमर्त्यवत् ॥ १२.१७४.३१ ॥
હું અહિંસક, સત્યનો અભિલાષી, કામ-ક્રોધથી મુક્ત, સુખ-દુઃખમાં સમાન, કલ્યાણકામી છું; અમરની જેમ હું મૃત્યુનો ત્યાગ કરીશ.
12.174.32
शान्तियज्ञरतो दान्तो ब्रह्मयज्ञे स्थितो मुनिः ।
वाङ्भनः कर्मयज्ञश्च भविष्याम्युदगायने ॥ १२.१७४.३२ ॥
શાંતિયજ્ઞમાં રત, સંયમી, બ્રહ્મયજ્ઞમાં સ્થિત મુનિ થઈ, વાણી-મન-કર્મનો યજ્ઞ કરીને હું ઉત્તરાયણમાં થઈશ.
12.174.33
पशुयज्ञैः कथं हिंस्रैर्मादृशो चष्टुमर्हति ।
अन्तवद्भिरिव प्राज्ञः क्षेत्रयज्ञैः पिशाचवत् ॥ १२.१७४.३३ ॥
હિંસક પશુયજ્ઞોથી મારા જેવો કેવી રીતે સ્તુતિને યોગ્ય થાય? પ્રાજ્ઞ પુરુષ નશ્વર ક્ષેત્રયજ્ઞોથી પિશાચની જેમ દૂર રહે છે.
12.174.34
यस्य वाङ्भनसी स्यातां सम्यक्प्रणिहिते सदा ।
तपस्त्यागश्च सत्यं च स वै सर्वमवाप्नुयात् ॥ १२.१७४.३४ ॥
જેની વાણી અને મન સદા સારી રીતે એકાગ્ર હોય, જેની પાસે તપ, ત્યાગ અને સત્ય હોય, તે જ બધું પ્રાપ્ત કરે છે.
12.174.35
नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति सत्यसमं तपः ।
नास्ति रागसमंदुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ १२.१७४.३५ ॥
વિદ્યા જેવી આંખ નથી, સત્ય જેવો તપ નથી; રાગ જેવું દુઃખ નથી, ત્યાગ જેવું સુખ નથી.
12.174.36
आत्मन्येवात्मना जात आत्मनिष्ठोऽप्रजोपि वा ।
आत्मन्येव भविष्यामि न मां तारयति प्रजा ॥ १२.१७४.३६ ॥
આત્માથી જ આત્મામાં જન્મેલો, આત્મનિષ્ઠ, સંતાન વિનાનો હોવા છતાં હું આત્મામાં જ રહીશ; સંતાન મને તારશે નહીં.
12.174.37
नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं ।
यथैकता समता सत्यता च।
शीलं स्थितिर्दण्डनिधानमार्जवं ।
ततस्ततश्चोपरभः क्रियाभ्यः ॥ १२.१७४.३७ ॥
બ્રાહ્મણ માટે આના જેવું ધન બીજું નથી — એકતા, સમતા, સત્યતા, શીલ, સ્થિરતા, દંડત્યાગ, સરળતા, પછી કર્મોથી વિરામ.
12.174.38
किं ते धनैर्बान्धवैर्वापि किं ते ।
किं ते दारैर्ब्राह्मण यो मरिष्यसि।
आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं ।
पितामहास्ते क्व गताः पिता च ॥ १२.१७४.३८ ॥
તને ધનથી શું, બંધુઓથી શું, પત્નીઓથી પણ શું? હે બ્રાહ્મણ, તું મરવાનો છે. ગુફામાં પ્રવેશેલા આત્માની શોધ કર. તારા પિતામહો ક્યાં ગયા, અને તારા પિતા પણ?
12.174.39
पुत्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा यथाऽकार्षीत्पिता नृप ।
तथा त्वमपि वर्तस्व सत्यधर्मपरायणः ॥ १२.१७४.३९ ॥
હે રાજન, પુત્રનું આ વચન સાંભળીને પિતાએ જેમ કર્યું, તેમ તું પણ સત્યધર્મપરાયણ થઈને વર્ત.